તત્રાભવન્ન્ ઋષિગણા આર્ત્વિજ્યે મખમણ્ડલે યુગપદ્ દશમેધાનિ પ્રવૃત્તાનિ પુરોધસા
યજ્ઞમંડપમાં ઋષિઓના સમૂહો અર્ચક તરીકે હાજર થયા, અને મુખ્ય પુરોહિત દ્વારા એકસાથે દસ ઘોડા યજ્ઞ શરૂ કરવામાં આવ્યા.
પૂર્ણતાં નાયયુસ્ તાનિ દૃષ્ટ્વા ચિન્તાપરો નૃપઃ વિહાય દેવયજનં પુનર્ અન્યત્ર તાન્ ક્રતૂન્
એ યજ્ઞો પૂર્ણ થયા, પણ રાજાએ એ જોઈને ચિંતિત થયો; તેણે એ દેવયજ્ઞ સ્થાન છોડીને, બીજા સ્થળે ફરી એ યજ્ઞો શરૂ કર્યા.
ઉપાક્રામત્ તથા તત્ર વિઘ્નદોષાસ્ તમ્ આયયુઃ દૃષ્ટ્વાપૂર્ણાંસ્ તતો યજ્ઞાન્ રાજા ગુરુમ્ અભાષત
એ રીતે, જ્યારે ત્યાં યજ્ઞ શરૂ કર્યા, તો વિઘ્નો અને દોષો ઉદ્ભવ્યા; યજ્ઞો અપૂર્ણ જોઈને, રાજાએ પોતાના ગુરુને કહ્યું.
દેશદોષાત્ કાલદોષાન્ મમ દોષાત્ તવાપિ વા પૂર્ણતાં નાપ્નુવન્તિ સ્મ દશમેધાનિ વાજિનઃ
'સ્થળના દોષ, સમયના દોષ, મારા દોષ, કે કદાચ તમારા દોષથી, દસ ઘોડા યજ્ઞો પૂર્ણ થ્યા નથી.'
તતશ્ ચ દુઃખિતો રાજા કશ્યપેન પુરોધસા ગીષ્પતેર્ ભ્રાતરં જ્યેષ્ઠં ગત્વા સંવર્તમ્ ઊચતુઃ
પછી, દુઃખી રાજા અને પુરોહિત કશ્યપ, ગીષ્પતિના મોટા ભાઈ સંવર્ત પાસે ગયા અને તેમને વાત કરી.
ભગવન્ યુગપત્ કાર્યાણ્ય્ અશ્વમેધાનિ માનદ દશ સંપૂર્ણતાં યાન્તિ તં દેશં તં ગુરું વદ
'ભગવાન, એકસાથે કરેલા દસ ઘોડા યજ્ઞો કયા સ્થળે પૂર્ણ થાય છે? એ સ્થાન અને એ ગુરુ જણાવો.'
તતો ધ્યાત્વા ઋષિશ્રેષ્ઠઃ સંવર્તો ભૌવનં તદા અબ્રવીદ્ ગચ્છ બ્રહ્માણં ગુરું દેશં વદિષ્યતિ
પછી, ધ્યાન કરીને, શ્રેષ્ઠ ઋષિ સંવર્તે કહ્યું: 'બ્રહ્મા ગુરુ પાસે જાઓ, એ તમને સ્થાન જણાવશે.'
ભૌવનો ઽપિ મહાપ્રાજ્ઞઃ કશ્યપેન મહાત્મના આગત્ય મામ્ અબ્રવીચ્ ચ ગુરું દેશાદિકં ચ યત્
ભૌવન પણ મહાન કશ્યપ સાથે મારા પાસે આવ્યો અને ગુરુ તથા સ્થાન વિશેની બધી વાત મને કહી.
તતો ઽહમ્ અબ્રવં પુત્ર ભૌવનં કશ્યપં તથા ગૌતમીં ગચ્છ રાજેન્દ્ર સ દેશઃ ક્રતુપુણ્યવાન્
પછી મેં મારા પુત્ર ભૌવન અને કશ્યપને કહ્યું: 'ગૌતમીએ જાઓ, રાજેન્દ્ર, એ સ્થાન યજ્ઞથી પવિત્ર છે.'
અયમ્ એવ ગુરુઃ શ્રેષ્ઠઃ કશ્યપો વેદપારગઃ ગુરોર્ અસ્ય પ્રસાદેન ગૌતમ્યાશ્ ચ પ્રસાદતઃ
'કશ્યપ, જે વેદનો પારંગત છે, એ ત્યાં શ્રેષ્ઠ ગુરુ છે; તેની કૃપાથી અને ગૌતમીએની પવિત્રતાથી આશીર્વાદ મળશે.'
એકેન હયમેધેન તત્ર સ્નાનેન વા પુનઃ સેત્સ્યન્તિ તત્ર યજ્ઞાશ્ ચ દશમેધાનિ વાજિનઃ
એ સ્થળે એક ઘોડા યજ્ઞથી કે ત્યાં સ્નાનથી, દસ ઘોડા યજ્ઞો સફળ થશે.
તચ્ છ્રુત્વા ભૌવનો રાજા ગૌતમીતીરમ્ અભ્યગાત્ કશ્યપેન સહાયેન હયમેધાય દીક્ષિતઃ
આ સાંભળીને, રાજા ભૌવન કશ્યપ સાથે ગૌતમીએના કિનારે ગયો અને ઘોડા યજ્ઞ માટે દિક્ષા લીધી.
તતઃ પ્રવૃત્તે યજ્ઞેશે હયમેધે મહાક્રતૌ સંપૂર્ણે તુ તદા રાજા પૃથિવીં દાતુમ્ ઉદ્યતઃ
પછી, મહા ઘોડા યજ્ઞ શરૂ થયો અને પૂર્ણ થયો, ત્યારે રાજાએ પૃથ્વી દાન આપવા તૈયારી કરી.
તતો ઽન્તરિક્ષે વાગ્ ઉચ્ચૈર્ ઉવાચ નૃપસત્તમમ્ પૂજયિત્વા સ્થિતં વિપ્રાન્ ઋત્વિજો ઽથ સદસ્પતીન્
પછી, આકાશમાં એક અવાજે રાજાને, બ્રાહ્મણો, અર્ચકો અને સભાપતિઓનું સન્માન કરતા, ઉંચે બોલીને કહ્યું.
પુરોધસે કશ્યપાય સશૈલવનકાનનામ્ પૃથિવીં દાતુકામેન દત્તં સર્વં ત્વયા નૃપ
'પુરોહિત કશ્યપને પર્વતો, વન અને કાનન સાથે પૃથ્વી દાન આપવા ઈચ્છતા, રાજા, તું બધું પહેલેથી જ આપી ચૂક્યો છે.'
ભૂમિદાનસ્પૃહાં ત્યક્ત્વા અન્નં દેહિ મહાફલમ્ નાન્નદાનસમં પુણ્યં ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે
'ભૂમિ દાનની ઈચ્છા છોડીને, અન્ન દાન આપો, જે મહાન ફળ આપે છે; ત્રણેય લોકોમાં અન્ન દાન જેટલું પુણ્ય બીજું નથી.'
વિશેષતસ્ તુ ગઙ્ગાયાઃ શ્રદ્ધયા પુલિને મુને ત્વયા તુ હયમેધો ઽયં કૃતઃ સબહુદક્ષિણઃ કૃતકૃત્યો ઽસિ ભદ્રં તે નાત્ર કાર્યા વિચારણા
ગંગાના કિનારે શ્રદ્ધાપૂર્વક, અનેક દાન સાથે, તમે જે અશ્વમેદ યજ્ઞ કર્યો છે, એથી તમારું કામ પૂરું થઈ ગયું છે, મુનિ. તમારે હવે વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી. ભગવાન તમારું ભલું કરે.
તથાપિ દાતુકામં તં મહી પ્રોવાચ ભૌવનમ્
છતાં પણ, આપવાનું ઈચ્છતા ભૌવનને પૃથ્વીએ વાત કરી.
વિશ્વકર્મજ સાર્વભૌમ મા માં દેહિ પુનઃ પુનઃ નિમજ્જે ઽહં સલિલસ્ય મધ્યે તસ્માન્ ન દીયતામ્
વિશ્વકર્માના પુત્ર, સર્વભૌમ, મને વારંવાર આપશો નહીં; હું તો પાણીમાં વારંવાર ડૂબી જાઉં છું, એટલે મને આપવું યોગ્ય નથી.
તતશ્ ચ ભૌવનો ભીતઃ કિં દેયમ્ ઇતિ ચાબ્રવીત્ પુનશ્ ચોવાચ સા પૃથ્વી ભૌવનં બ્રાહ્મણૈર્ વૃતમ્
પછી ભૌવન ડરથી પૂછ્યું, 'શું આપવું?' અને ફરી પૃથ્વી, બ્રાહ્મણોથી ઘેરાયેલી, ભૌવનને બોલી.
તિલા ગાવો ધનં ધાન્યં યત્ કિંચિદ્ ગૌતમીતટે સર્વં તદ્ અક્ષયં દાનં કિં માં ભૌવન દાસ્યસિ
ગૌતમીના કિનારે તિલ, ગાય, ધન, અનાજ – જે કંઈ પણ દાન થાય છે, એ બધું અક્ષય દાન છે; ભૌવન, તમે મને શું આપશો?
ગઙ્ગાતીરં સમાશ્રિત્ય ગ્રાસમ્ એકં દદાતિ યઃ તેનાહં સકલા દત્તા કિં માં ભૌવન દાસ્યસિ
ગંગાના કિનારે જે એક ગ્રાસ પણ આપે છે, એના દ્વારા હું આખી આપી દીધી છું; ભૌવન, તમે મને શું આપશો?
તદ્ ભુવો વચનં શ્રુત્વા ભૌવનઃ સાર્વભૌવનઃ તથેતિ મત્વા વિપ્રેભ્યો હ્ય્ અન્નં પ્રાદાત્ સુવિસ્તરમ્
પૃથ્વીના આ શબ્દો સાંભળીને, ભૌવન સર્વભૌમએ 'એ જ સાચું' માની, બ્રાહ્મણોને ભરપૂર અન્ન આપ્યું.
તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થં દશાશ્વમેધિકં વિદુઃ દશાનામ્ અશ્વમેધાનાં ફલં સ્નાનાદ્ અવાપ્યતે
ત્યાંથી એ તીર્થ દશ અશ્વમેદ યજ્ઞનું સ્થળ કહેવાયું; ત્યાં સ્નાનથી દશ અશ્વમેદ યજ્ઞનું ફળ મળે છે.
પૈશાચં તીર્થમ્ અપરં પૂજિતં બ્રહ્મવાદિભિઃ તસ્ય સ્વરૂપં વક્ષ્યામિ ગૌતમ્યા દક્ષિણે તટે
પૈશાચ નામનું બીજું તીર્થ છે, જે બ્રહ્મજ્ઞાની લોકો દ્વારા પૂજાયું છે; એનું સ્વરૂપ હું કહું છું, ગૌતમીના દક્ષિણ કિનારે.
ગિરિર્ બ્રહ્મગિરેઃ પાર્શ્વે અઞ્જનો નામ નારદ તસ્મિઞ્ શૈલે મુનિવર શાપભ્રષ્ટા વરાપ્સરા
બ્રહ્મગિરિ પર્વતની બાજુએ, નારદ, અંજન નામનો પર્વત છે; એ પર્વત પર, મુનિમાં શ્રેષ્ઠ, એક અપ્સરા શાપથી પતિત થઈ રહી હતી.
અઞ્જના નામ તત્રાસીદ્ ઉત્તમાઙ્ગેન વાનરી કેસરી નામ તદ્ભર્તા અદ્રિકેતિ તથાપરા
ત્યાં અંજના નામની એક વાનરી હતી, ઉત્તમ શરીર ધરાવતી; તેના પતિનું નામ કેસરી હતું, અને બીજું નામ અદ્રિકા હતું.
સાપિ કેસરિણો ભાર્યા શાપભ્રષ્ટા વરાપ્સરા ઉત્તમાઙ્ગેન માર્જારી સાપ્ય્ આસ્તે ઽઞ્જનપર્વતે
કેસરીની પત્ની, શાપથી પતિત અપ્સરા, ઉત્તમ શરીરથી બિલાડી બની, અંજન પર્વત પર રહેતી હતી.
દક્ષિણાર્ણવમ્ અભ્યાગાત્ કેસરી લોકવિશ્રુતઃ એતસ્મિન્ન્ અન્તરે ઽગસ્ત્યો ઽઞ્જનં પર્વતમ્ અભ્યગાત્
કેસરી, જે જગતમાં પ્રસિદ્ધ હતો, દક્ષિણ સમુદ્ર તરફ ગયો; એ વચ્ચે, અગસ્ત્ય અંજન પર્વત પર આવ્યો.
અઞ્જના ચાદ્રિકા ચૈવ અગસ્ત્યમ્ ઋષિસત્તમમ્ પૂજયામ્ આસતુર્ ઉભે યથાન્યાયં યથાસુખમ્
અંજના અને અદ્રિકા બંનેએ મહાન ઋષિ અગસ્ત્યની પૂજા કરી, દરેકે પોતાની રીત અને આનંદથી.