નાપરાધં સ્મરામ્ય્ અસ્ય ધર્મબુદ્ધિં સ્થિરાં કુરુ ગુરુર્ અગ્નિર્ દ્વિજાતીનાં વર્ણાનાં બ્રાહ્મણો ગુરુઃ
'મને એના કોઈ દોષ યાદ નથી, તું ધર્મમાં મજબૂત મન રાખ. દ્વિજાતિઓ માટે ગુરુ અગ્નિ છે અને ચાર વર્ણોમાં બ્રાહ્મણ ગુરુ છે.'
પતિર્ એવ ગુરુઃ સ્ત્રીણાં સર્વસ્યાભ્યાગતો ગુરુઃ અભ્યાગતમ્ અનુપ્રાપ્તં વચનૈસ્ તોષયન્તિ યે
'સ્ત્રીઓ માટે પતિ જ ગુરુ છે, અને દરેક માટે અતિથિ ગુરુ છે. જે લોકો આવનાર અતિથિને મીઠા શબ્દોથી સંતોષે છે, તેઓ વખાણ પામે છે.'
તેષાં વાગીશ્વરી દેવી તૃપ્તા ભવતિ નિશ્ચિતમ્ તસ્યાન્નસ્ય પ્રદાનેન શક્રસ્ તૃપ્તિમ્ અવાપ્નુયાત્
'એવા લોકો માટે વાણીની દેવી ચોક્કસપણે પ્રસન્ન થાય છે. એવા અતિથિને ભોજન આપવાથી તો ઈન્દ્ર પણ સંતોષ પામે છે.'
પિતરઃ પાદશૌચેન અન્નાદ્યેન પ્રજાપતિઃ તસ્યોપચારાદ્ વૈ લક્ષ્મીર્ વિષ્ણુના પ્રીતિમ્ આપ્નુયાત્
'પિતૃઓ પગ ધોઈને પ્રસન્ન થાય છે, પ્રજાપતિને ભોજનથી સંતોષ મળે છે; અને આવી સેવા દ્વારા લક્ષ્મી પણ વિષ્ણુ દ્વારા પ્રસન્ન થાય છે.'
શયને સર્વદેવાસ્ તુ તસ્માત્ પૂજ્યતમો ઽતિથિઃ અભ્યાગતમ્ અનુશ્રાન્તં સૂર્યોઢં ગૃહમ્ આગતમ્ તં વિદ્યાદ્ દેવરૂપેણ સર્વક્રતુફલો હ્ય્ અસૌ
'શયનસ્થાને બધા દેવતાઓ હાજર હોય છે, તેથી અતિથિ સર્વથી વધુ પૂજ્ય છે. સાંજના સમયે થાકીને ઘરમાં આવનાર અતિથિને દેવરૂપ જાણવું જોઈએ, કારણ કે એ સર્વ યજ્ઞફળ છે.'
અભ્યાગતં શ્રાન્તમ્ અનુવ્રજન્તિ દેવાશ્ ચ સર્વે પિતરો ઽગ્નયશ્ ચ તસ્મિન્ હિ તૃપ્તે મુદમ્ આપ્નુવન્તિ ગતે નિરાશે ઽપિ ચ તે નિરાશાઃ
'જ્યારે થાકેલો અતિથિ આવે છે ત્યારે બધા દેવતાઓ, પિતૃઓ અને અગ્નિ પણ તેની સાથે આવે છે; જ્યારે તે સંતોષ પામે છે ત્યારે તેઓ ખુશ થાય છે, અને જ્યારે તે નિરાશ જાય છે ત્યારે તેઓ પણ નિરાશ થાય છે.'
તસ્માત્ સર્વાત્મના કાન્ત દુઃખં ત્યક્ત્વા શમં વ્રજ કૃત્વા તિષ્ઠ શુભાં બુદ્ધિં ધર્મકૃત્યં સમાચર
'માટે, પ્રિયે, તું સર્વ રીતે દુઃખ છોડીને શાંતિ પ્રાપ્ત કર, મન શુદ્ધ રાખ અને સારા કર્મો કર.'
ઉપકારો ઽપકારશ્ ચ પ્રવરાવ્ ઇતિ સંમતૌ ઉપકારિષુ સર્વો ઽપિ કરોત્ય્ ઉપકૃતિં પુનઃ
'સહાય અને અપકાર બંને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; સહાય કરનારને બધા પુનઃ મદદ કરે છે.'
અપકારિષુ યઃ સાધુઃ પુણ્યભાક્ સ ઉદાહૃતઃ
'પણ જે દુઃખ આપનારને પણ સારા કરે છે, એ સાચો સજ્જન કહેવાય છે અને પુણ્ય પામે છે.'
આવયોર્ અનુરૂપં ચ ત્વયોક્તં સાધુ મન્યસે કિંતુ વક્તવ્યમ્ અપ્ય્ અસ્તિ તચ્ છૃણુષ્વ વરાનને
'તમે બંને માટે યોગ્ય અને સારા શબ્દો કહ્યા છે, પણ હજી કંઈક કહેવાનું બાકી છે—એ સાંભળો, સુન્દરી.'
સહસ્રં ભરતે કશ્ચિચ્ છતમ્ અન્યો દશાપરઃ આત્માનં ચ સુખેનાન્યો વયં કષ્ટોદરંભરાઃ
'કોઈ હજારનું ભાર વહેંચે છે, કોઈ સોનું, કોઈ દસનું; કોઈ પોતાને સરળતાથી પોષે છે, અને અમને તો પેટ ભરવું પણ મુશ્કેલ છે.'
ગર્તધાન્યધનાઃ કેચિત્ કુશૂલધનિનો ઽપરે ઘટક્ષિપ્તધનાઃ કેચિચ્ ચઞ્ચુક્ષિપ્તધના વયમ્
'કેટલાંકના અનાજ અને ધન ખાડામાં છે, બીજાના ગોઠમાં છે; કેટલાકના માટલામાં છે, અને અમારું ધન તો ચાંચમાં જ છે.'
પૂજયામિ કથં શ્રાન્તમ્ અભ્યાગતમ્ ઇમં શુભે
'હે શુભે, આ થાકેલા અને આવનાર અતિથિને હું કેવી રીતે પૂજા કરું?'
અગ્નિર્ આપઃ શુભા વાણી તૃણકાષ્ઠાદિકં ચ યત્ એતદ્ અપ્ય્ અર્થિને દેયં શીતાર્તો લુબ્ધકસ્ ત્વ્ અયમ્
'અગ્નિ, પાણી, શુભ વાણી, ઘાસ, લાકડું વગેરે પણ માંગનારને આપવું જોઈએ; આ શિકારી તો ઠંડીથી પીડાય છે.'
એતચ્ છ્રુત્વા પ્રિયાવાક્યં વૃક્ષમ્ આરુહ્ય પક્ષિરાટ્ આલોકયામ્ આસ તદા વહ્નિં દૂરં દદર્શ હ
'આ પ્રેમભર્યા શબ્દો સાંભળીને પક્ષીઓના રાજાએ વૃક્ષ પર ચડીને ચારે બાજુ જોયું અને દૂર અગ્નિ દેખાયો.'
સ તુ ગત્વા વહ્નિદેશં ચઞ્ચુનોલ્મુકમ્ આહરત્ પુરો ઽગ્નિં જ્વાલયામ્ આસ લુબ્ધકસ્ય કપોતકઃ
'પછી તે ત્યાં ગયો, ચાંચમાં અગ્નિ લઈને આવ્યો અને શિકારીના આગળ આગ પ્રગટાવી, એ નાનકડો કબૂતર.'
શુષ્કકાષ્ઠાનિ પર્ણાનિ તૃણાનિ ચ પુનઃ પુનઃ અગ્નૌ નિક્ષેપયામ્ આસ નિશીથે સ કપોતરાટ્
પારાવતના રાજાએ વારંવાર સુકાં લાકડાં, પાંદડા અને ઘાસ લઈને મધરાતે આગમાં નાખ્યાં.
તમ્ અગ્નિં જ્વલિતં દૃષ્ટ્વા લુબ્ધકઃ શીતદુઃખિતઃ અવશાનિ સ્વકાઙ્ગાનિ પ્રતાપ્ય સુખમ્ આપ્તવાન્
આગ ધધકતી જોઈને, ઠંડીથી પીડાતા શિકારીએ પોતાના થાકેલા અંગો ગરમ કર્યા અને આરામ અનુભવ્યો.
ક્ષુધાગ્નિના દહ્યમાનં વ્યાધં દૃષ્ટ્વા કપોતકી મા મુઞ્ચસ્વ મહાભાગ ઇતિ ભર્તારમ્ અબ્રવીત્
શિકારીએ ભૂખની આગે દઝાતો જોઈ, પત્નીએ પતિને કહ્યું: 'મને છોડશો નહીં, હે મહાન!'
સ્વશરીરેણ દુઃખાર્તં લુબ્ધકં પ્રીણયામિ તમ્ ઇષ્ટાતિથીનાં યે લોકાસ્ તાંસ્ ત્વં પ્રાપ્નુહિ સુવ્રત
હું મારા શરીરથી દુઃખી શિકારીને તૃપ્ત કરીશ; હે સદ્ગુણવાન, તમે એ લોક પ્રાપ્ત કરો જે સન્માનિત અતિથિઓને મળે છે.
મયિ તિષ્ઠતિ નૈવાયં તવ ધર્મો વિધીયતે ઇષ્ટાતિથિર્ ભવામીહ અનુજાનીહિ માં શુભે
જ્યાં સુધી હું અહીં છું, તમારો ધર્મ પૂર્ણ થતો નથી; અહીં હું અતિથિ બની છું—મને અનુમતિ આપો, હે શુભે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વાગ્નિં ત્રિર્ આવર્ત્ય સ્મરન્ દેવં ચતુર્ભુજમ્ વિશ્વાત્મકં મહાવિષ્ણું શરણ્યં ભક્તવત્સલમ્
આ રીતે કહી, તેણે ત્રણ વખત આગની પરિક્રમા કરી અને સર્વના આત્મા, મહાવીષ્ણુ, ભક્તવત્સલ ભગવાનને સ્મરણ કર્યું.
યથાસુખં જુષસ્વેતિ વદન્ન્ અગ્નિં તથાવિશત્ તં દૃષ્ટ્વાગ્નૌ ક્ષિપ્તજીવં લુબ્ધકો વાક્યમ્ અબ્રવીત્
'જેમ મન ભાવે તેમ આનંદ માણો' કહી, તે આગમાં પ્રવેશી ગઈ; તેને જીવ આગમાં અર્પણ કરતા જોઈ, શિકારીએ કહ્યું.
અહો માનુષદેહસ્ય ધિગ્ જીવિતમ્ ઇદં મમ યદ્ ઇદં પક્ષિરાજેન મદર્થે સાહસં કૃતમ્
હાય! માનવ શરીરનું જીવન શરમજનક છે—કારણ કે પંખીઓના રાજાએ મારા માટે આવું વિરુદ્ધ કાર્ય કર્યું.
એવં બ્રુવન્તં તં લુબ્ધં પક્ષિણી વાક્યમ્ અબ્રવીત્
એ રીતે બોલતા શિકારીને પંખીએ કહ્યું.
માં ત્વં મુઞ્ચ મહાભાગ દૂરં યાત્ય્ એષ મે પતિઃ
મને છોડો, હે મહાન! મારા પતિ દૂર જઈ રહ્યા છે.
તસ્યાસ્ તદ્ વચનં શ્રુત્વા પઞ્જરસ્થાં કપોતકીમ્ લુબ્ધકો મોચયામ્ આસ તરસા ભીતવત્ તદા
તેના શબ્દો સાંભળી, શિકારીએ ડરીને તરત જ પાંજરમાં બંધ પતંગીને મુક્ત કરી દીધી.
સાપિ પ્રદક્ષિણં કૃત્વા પતિમ્ અગ્નિં તદા જગૌ
પછી તેણે પતિની પરિક્રમા કરી અને આગ પાસે તેને ગીત ગાયું.
સ્ત્રીણામ્ અયં પરો ધર્મો યદ્ ભર્તુર્ અનુવેશનમ્ વેદે ચ વિહિતો માર્ગઃ સર્વલોકેષુ પૂજિતઃ
સ્ત્રીઓ માટે પતિનું અનુસરણ કરવું સર્વોચ્ચ ધર્મ છે; આ માર્ગ વેદોમાં નિર્ધારિત છે અને સર્વ લોકોએ તેને માન આપ્યો છે.
વ્યાલગ્રાહી યથા વ્યાલં બિલાદ્ ઉદ્ધરતે બલાત્ એવં ત્વ્ અનુગતા નારી સહ ભર્ત્રા દિવં વ્રજેત્
જેમ સાપ પકડનાર બળપૂર્વક બિલમાંથી સાપને બહાર ખેંચે છે, તેમ પતિને અનુસરીને સત્યવ્રતા સ્ત્રી પતિ સાથે સ્વર્ગે જાય છે.