વિનાનયા ન જીવિષ્યે ત્યજે વાપિ પ્રિયાં તનુમ્ કિં કુર્વન્તુ ત્વ્ અપત્યાનિ લુપ્તધર્મસ્ ત્વ્ અહં પુનઃ
એ વિના હું જીવવું નથી ઇચ્છતો, નહિ તો આ પ્રિય શરીર ત્યાગી દઈશ. બચ્ચાંઓ શું કરશે? હું તો ધર્મથી પણ વિમુખ થઈ ગયો છું.
એવં વિલપતસ્ તસ્ય ભર્તુર્ વાક્યં નિશમ્ય સા પઞ્જરસ્થૈવ સા વાક્યં ભર્તારમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્
આ રીતે પતિ રડતો હતો, ત્યારે પાંજરામાં બંધ પત્નીએ પતિના શબ્દો સાંભળી અને કહ્યું:
અત્રાહમ્ અસ્મિ બદ્ધૈવ વિવશાસ્મિ ખગોત્તમ આનીતાહં લુબ્ધકેન બદ્ધા પાશૈર્ મહામતે
હું અહીં પાંજરામાં બંધ છું, કંઈ કરી શકતી નથી, હે પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ. મને શિકારીએ પકડી લાવી છે અને દોરડાંથી બાંધેલી છું, હે વિવેકી.
ધન્યાસ્મ્ય્ અનુગૃહીતાસ્મિ પતિર્ વક્તિ ગુણાન્ મમ સતો વાપ્ય્ અસતો વાપિ કૃતાર્થાહં ન સંશયઃ
હું ધન્ય છું, હું કૃપાપાત્ર છું, કેમ કે મારા પતિ મારા ગુણોનું વર્ણન કરે છે. હું સારી હોઉં કે ન હોઉં, મારા જીવનનું સાર્થક થયું, એમાં કોઈ શંકા નથી.
તુષ્ટે ભર્તરિ નારીણાં તુષ્ટાઃ સ્યુઃ સર્વદેવતાઃ વિપર્યયે તુ નારીણામ્ અવશ્યં નાશમ્ આપ્નુયાત્
પતિ ખુશ હોય ત્યારે સ્ત્રીઓ માટે બધા દેવતાઓ ખુશ થાય છે. જો પતિ દુઃખી હોય તો સ્ત્રીનો અવશ્ય નાશ થાય છે.
ત્વં દૈવં ત્વં પ્રભુર્ મહ્યં ત્વં સુહૃત્ ત્વં પરાયણમ્ ત્વં વ્રતં ત્વં પરં બ્રહ્મ સ્વર્ગો મોક્ષસ્ ત્વમ્ એવ ચ
તમે જ મારું ભાગ્ય છો, તમે જ મારા સ્વામી છો, તમે જ મારા મિત્ર છો, તમે જ મારું આશ્રય છો. તમે જ મારું વ્રત, પરમ તત્વ, સ્વર્ગ અને મોક્ષ છો.
મા ચિન્તાં કુરુ કલ્યાણ ધર્મે બુદ્ધિં સ્થિરાં કુરુ ત્વત્પ્રસાદાચ્ ચ ભુક્તા હિ ભોગાશ્ ચ વિવિધા મયા અલં ખેદેન મજ્જેન ધર્મે બુદ્ધિં કુરુ સ્થિરામ્
હે શુભવર્તિ, ચિંતા ન કર, ધર્મમાં મન મજબૂત રાખ. તારી કૃપાથી મેં અનેક સુખો ભોગવ્યા છે. હવે દુઃખ પૂરતું થયું, મનને ધર્મમાં મજબૂત રાખ.
ઇતિ શ્રુત્વા પ્રિયાવાક્યમ્ ઉત્તતાર નગોત્તમાત્ યત્ર સા પઞ્જરસ્થા તુ કપોતી વર્તતે ત્વરમ્
પત્નીના પ્રેમભર્યા શબ્દો સાંભળી, એ કબૂતર તરત જ મોટા વૃક્ષ પરથી ઊતરીને ત્યાં દોડી ગયું, જ્યાં તેની સાથી પાંજરામાં હતી.
તામ્ આગત્ય પ્રિયાં દૃષ્ટ્વા મૃતવચ્ ચાપિ લુબ્ધકમ્ મોચયામીતિ તામ્ આહ નિશ્ચેષ્ટો લુબ્ધકો ઽધુના
તે સમયે, તે આવીને પોતાના પ્રિય પતિને મૃત જેવી હાલતમાં જોઈ, અને નિષ્ક્રિય બેઠેલા શિકારીને કહ્યું: 'મોકલો તેને!'
મા મુઞ્ચસ્વ મહાભાગ જ્ઞાત્વા સંબન્ધમ્ અસ્થિરમ્ લુબ્ધાનાં ખેચરા હ્ય્ અન્નં જીવો જીવસ્ય ચાશનમ્
'મોકલશો નહીં, મહાનુભાવ! સંબંધો ક્યારેક સ્થિર રહેતા નથી, એ જાણો. શિકારીઓ તો આકાશમાં ઉડતાં પક્ષીઓ માટે ખોરાક છે, અને જીવ તો જીવનો જ ભોજન છે.'
નાપરાધં સ્મરામ્ય્ અસ્ય ધર્મબુદ્ધિં સ્થિરાં કુરુ ગુરુર્ અગ્નિર્ દ્વિજાતીનાં વર્ણાનાં બ્રાહ્મણો ગુરુઃ
'મને એના કોઈ દોષ યાદ નથી, તું ધર્મમાં મજબૂત મન રાખ. દ્વિજાતિઓ માટે ગુરુ અગ્નિ છે અને ચાર વર્ણોમાં બ્રાહ્મણ ગુરુ છે.'
પતિર્ એવ ગુરુઃ સ્ત્રીણાં સર્વસ્યાભ્યાગતો ગુરુઃ અભ્યાગતમ્ અનુપ્રાપ્તં વચનૈસ્ તોષયન્તિ યે
'સ્ત્રીઓ માટે પતિ જ ગુરુ છે, અને દરેક માટે અતિથિ ગુરુ છે. જે લોકો આવનાર અતિથિને મીઠા શબ્દોથી સંતોષે છે, તેઓ વખાણ પામે છે.'
તેષાં વાગીશ્વરી દેવી તૃપ્તા ભવતિ નિશ્ચિતમ્ તસ્યાન્નસ્ય પ્રદાનેન શક્રસ્ તૃપ્તિમ્ અવાપ્નુયાત્
'એવા લોકો માટે વાણીની દેવી ચોક્કસપણે પ્રસન્ન થાય છે. એવા અતિથિને ભોજન આપવાથી તો ઈન્દ્ર પણ સંતોષ પામે છે.'
પિતરઃ પાદશૌચેન અન્નાદ્યેન પ્રજાપતિઃ તસ્યોપચારાદ્ વૈ લક્ષ્મીર્ વિષ્ણુના પ્રીતિમ્ આપ્નુયાત્
'પિતૃઓ પગ ધોઈને પ્રસન્ન થાય છે, પ્રજાપતિને ભોજનથી સંતોષ મળે છે; અને આવી સેવા દ્વારા લક્ષ્મી પણ વિષ્ણુ દ્વારા પ્રસન્ન થાય છે.'
શયને સર્વદેવાસ્ તુ તસ્માત્ પૂજ્યતમો ઽતિથિઃ અભ્યાગતમ્ અનુશ્રાન્તં સૂર્યોઢં ગૃહમ્ આગતમ્ તં વિદ્યાદ્ દેવરૂપેણ સર્વક્રતુફલો હ્ય્ અસૌ
'શયનસ્થાને બધા દેવતાઓ હાજર હોય છે, તેથી અતિથિ સર્વથી વધુ પૂજ્ય છે. સાંજના સમયે થાકીને ઘરમાં આવનાર અતિથિને દેવરૂપ જાણવું જોઈએ, કારણ કે એ સર્વ યજ્ઞફળ છે.'
અભ્યાગતં શ્રાન્તમ્ અનુવ્રજન્તિ દેવાશ્ ચ સર્વે પિતરો ઽગ્નયશ્ ચ તસ્મિન્ હિ તૃપ્તે મુદમ્ આપ્નુવન્તિ ગતે નિરાશે ઽપિ ચ તે નિરાશાઃ
'જ્યારે થાકેલો અતિથિ આવે છે ત્યારે બધા દેવતાઓ, પિતૃઓ અને અગ્નિ પણ તેની સાથે આવે છે; જ્યારે તે સંતોષ પામે છે ત્યારે તેઓ ખુશ થાય છે, અને જ્યારે તે નિરાશ જાય છે ત્યારે તેઓ પણ નિરાશ થાય છે.'
તસ્માત્ સર્વાત્મના કાન્ત દુઃખં ત્યક્ત્વા શમં વ્રજ કૃત્વા તિષ્ઠ શુભાં બુદ્ધિં ધર્મકૃત્યં સમાચર
'માટે, પ્રિયે, તું સર્વ રીતે દુઃખ છોડીને શાંતિ પ્રાપ્ત કર, મન શુદ્ધ રાખ અને સારા કર્મો કર.'
ઉપકારો ઽપકારશ્ ચ પ્રવરાવ્ ઇતિ સંમતૌ ઉપકારિષુ સર્વો ઽપિ કરોત્ય્ ઉપકૃતિં પુનઃ
'સહાય અને અપકાર બંને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; સહાય કરનારને બધા પુનઃ મદદ કરે છે.'
અપકારિષુ યઃ સાધુઃ પુણ્યભાક્ સ ઉદાહૃતઃ
'પણ જે દુઃખ આપનારને પણ સારા કરે છે, એ સાચો સજ્જન કહેવાય છે અને પુણ્ય પામે છે.'
આવયોર્ અનુરૂપં ચ ત્વયોક્તં સાધુ મન્યસે કિંતુ વક્તવ્યમ્ અપ્ય્ અસ્તિ તચ્ છૃણુષ્વ વરાનને
'તમે બંને માટે યોગ્ય અને સારા શબ્દો કહ્યા છે, પણ હજી કંઈક કહેવાનું બાકી છે—એ સાંભળો, સુન્દરી.'
સહસ્રં ભરતે કશ્ચિચ્ છતમ્ અન્યો દશાપરઃ આત્માનં ચ સુખેનાન્યો વયં કષ્ટોદરંભરાઃ
'કોઈ હજારનું ભાર વહેંચે છે, કોઈ સોનું, કોઈ દસનું; કોઈ પોતાને સરળતાથી પોષે છે, અને અમને તો પેટ ભરવું પણ મુશ્કેલ છે.'
ગર્તધાન્યધનાઃ કેચિત્ કુશૂલધનિનો ઽપરે ઘટક્ષિપ્તધનાઃ કેચિચ્ ચઞ્ચુક્ષિપ્તધના વયમ્
'કેટલાંકના અનાજ અને ધન ખાડામાં છે, બીજાના ગોઠમાં છે; કેટલાકના માટલામાં છે, અને અમારું ધન તો ચાંચમાં જ છે.'
પૂજયામિ કથં શ્રાન્તમ્ અભ્યાગતમ્ ઇમં શુભે
'હે શુભે, આ થાકેલા અને આવનાર અતિથિને હું કેવી રીતે પૂજા કરું?'
અગ્નિર્ આપઃ શુભા વાણી તૃણકાષ્ઠાદિકં ચ યત્ એતદ્ અપ્ય્ અર્થિને દેયં શીતાર્તો લુબ્ધકસ્ ત્વ્ અયમ્
'અગ્નિ, પાણી, શુભ વાણી, ઘાસ, લાકડું વગેરે પણ માંગનારને આપવું જોઈએ; આ શિકારી તો ઠંડીથી પીડાય છે.'
એતચ્ છ્રુત્વા પ્રિયાવાક્યં વૃક્ષમ્ આરુહ્ય પક્ષિરાટ્ આલોકયામ્ આસ તદા વહ્નિં દૂરં દદર્શ હ
'આ પ્રેમભર્યા શબ્દો સાંભળીને પક્ષીઓના રાજાએ વૃક્ષ પર ચડીને ચારે બાજુ જોયું અને દૂર અગ્નિ દેખાયો.'
સ તુ ગત્વા વહ્નિદેશં ચઞ્ચુનોલ્મુકમ્ આહરત્ પુરો ઽગ્નિં જ્વાલયામ્ આસ લુબ્ધકસ્ય કપોતકઃ
'પછી તે ત્યાં ગયો, ચાંચમાં અગ્નિ લઈને આવ્યો અને શિકારીના આગળ આગ પ્રગટાવી, એ નાનકડો કબૂતર.'
શુષ્કકાષ્ઠાનિ પર્ણાનિ તૃણાનિ ચ પુનઃ પુનઃ અગ્નૌ નિક્ષેપયામ્ આસ નિશીથે સ કપોતરાટ્
પારાવતના રાજાએ વારંવાર સુકાં લાકડાં, પાંદડા અને ઘાસ લઈને મધરાતે આગમાં નાખ્યાં.
તમ્ અગ્નિં જ્વલિતં દૃષ્ટ્વા લુબ્ધકઃ શીતદુઃખિતઃ અવશાનિ સ્વકાઙ્ગાનિ પ્રતાપ્ય સુખમ્ આપ્તવાન્
આગ ધધકતી જોઈને, ઠંડીથી પીડાતા શિકારીએ પોતાના થાકેલા અંગો ગરમ કર્યા અને આરામ અનુભવ્યો.
ક્ષુધાગ્નિના દહ્યમાનં વ્યાધં દૃષ્ટ્વા કપોતકી મા મુઞ્ચસ્વ મહાભાગ ઇતિ ભર્તારમ્ અબ્રવીત્
શિકારીએ ભૂખની આગે દઝાતો જોઈ, પત્નીએ પતિને કહ્યું: 'મને છોડશો નહીં, હે મહાન!'
સ્વશરીરેણ દુઃખાર્તં લુબ્ધકં પ્રીણયામિ તમ્ ઇષ્ટાતિથીનાં યે લોકાસ્ તાંસ્ ત્વં પ્રાપ્નુહિ સુવ્રત
હું મારા શરીરથી દુઃખી શિકારીને તૃપ્ત કરીશ; હે સદ્ગુણવાન, તમે એ લોક પ્રાપ્ત કરો જે સન્માનિત અતિથિઓને મળે છે.