ભક્ષ્યાર્થં તુ ઉભૌ યાતૌ કપોતો નગમ્ અભ્યગાત્ સાપિ દૈવવશાત્ પુત્ર પઞ્જરસ્થૈવ વર્તતે
બન્ને ખાવાનું શોધવા ગયા, પછી કબૂતર વૃક્ષ પર પાછું આવ્યું, પણ ભાગ્યે તેના બચ્ચાં પાંજરામાં જ બંધ રહી ગયા.
ગૃહીતા લુબ્ધકેનાથ જીવમાનેવ વર્તતે કપોતકો ઽપ્ય્ અપત્યાનિ માતૃહીનાન્ય્ ઉદીક્ષ્ય ચ
તેને શિકારી જીવતી પકડી લીધી અને એ રીતે જ રહી. કબૂતરે પોતાની બચ્ચાંઓને માતા વિના જોઈને દુઃખ અનુભવ્યું.
વર્ષં ચ ભીષણં પ્રાપ્તમ્ અસ્તં યાતો દિવાકરઃ સ્વકોટરં તયા હીનમ્ આલોક્ય વિલલાપ સઃ
ભયાનક વરસાદ શરૂ થયો, સૂર્ય અસ્ત થયો હતો. પોતાનું ગૂંથણ પત્ની વિના જોઈને એ કબૂતર રડવા લાગ્યું.
તાં બદ્ધાં પઞ્જરસ્થાં વા ન બુબોધ કપોતરાટ્ અન્વારેભે કપોતો વૈ પ્રિયાયા ગુણકીર્તનમ્
પત્ની પાંજરામાં બંધ છે એ કબૂતરને ખબર નહોતી. એ તો પોતાની પ્રિયાની સારાઈ યાદ કરવા લાગ્યો.
નાદ્યાપ્ય્ આયાતિ કલ્યાણી મમ હર્ષવિવર્ધિની મમ ધર્મસ્ય જનની મમ દેહસ્ય ચેશ્વરી
મારી શુભવર્તિ, જે મારું આનંદ વધારતી હતી, જે મારા ધર્મની માતા અને શરીરની સ્વામિની છે, એ હજુ સુધી પરત આવી નથી.
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં સૈવ નિત્યં સહાયિની તુષ્ટે હસન્તી રુષ્ટે ચ મમ દુઃખપ્રમાર્જની
ધર્મ, ધન, કામ અને મોક્ષમાં એ હંમેશાં મારી સાથી રહી છે. ખુશ હોય ત્યારે હસે છે અને ગુસ્સે હોય ત્યારે મારું દુઃખ દૂર કરે છે.
સખી મન્ત્રેષુ સા નિત્યં મમ વાક્યરતા સદા નાદ્યાપ્ય્ આયાતિ કલ્યાણી સંપ્રયાતે ઽપિ ભાસ્કરે
મારા દરેક કામમાં એ મારી સખી છે, મારા બોલમાં હંમેશાં આનંદ પામે છે. સૂર્ય અસ્ત થઈ ગયો છતાં મારી શુભવર્તિ હજુ આવી નથી.
ન જાનાતિ વ્રતં મન્ત્રં દૈવં ધર્માર્થમ્ એવ ચ પતિવ્રતા પતિપ્રાણા પતિમન્ત્રા પતિપ્રિયા
એને વ્રત, મંત્ર, ભાગ્ય કે ધર્મ-અર્થનું જ્ઞાન નથી. એ તો પતિને સમર્પિત છે, પતિમાં જ તેનું જીવન, વાતચીત અને પ્રેમ છે.
નાદ્યાપ્ય્ આયાતિ કલ્યાણી કિં કરોમિ ક્વ યામિ વા કિં મે ગૃહં કાનનં ચ તયા હીનં હિ દૃશ્યતે
મારી શુભવર્તિ હજુ આવી નથી. હવે હું શું કરું, ક્યાં જાઉં? એ વિના ઘર અને જંગલ બંને ખાલી લાગે છે.
તયા યુક્તં શ્રિયા યુક્તં ભીષણં વાપિ શોભનમ્ નાદ્યાપ્ય્ આયાતિ મે કાન્તા યયા ગૃહમ્ ઉદીરિતમ્
એ સાથે હોય ત્યારે સુખ હોય કે દુઃખ, બધું સુંદર લાગે છે. મારી પ્રિય, જેણે ઘર સુખદ બનાવ્યું, એ હજુ આવી નથી.
વિનાનયા ન જીવિષ્યે ત્યજે વાપિ પ્રિયાં તનુમ્ કિં કુર્વન્તુ ત્વ્ અપત્યાનિ લુપ્તધર્મસ્ ત્વ્ અહં પુનઃ
એ વિના હું જીવવું નથી ઇચ્છતો, નહિ તો આ પ્રિય શરીર ત્યાગી દઈશ. બચ્ચાંઓ શું કરશે? હું તો ધર્મથી પણ વિમુખ થઈ ગયો છું.
એવં વિલપતસ્ તસ્ય ભર્તુર્ વાક્યં નિશમ્ય સા પઞ્જરસ્થૈવ સા વાક્યં ભર્તારમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્
આ રીતે પતિ રડતો હતો, ત્યારે પાંજરામાં બંધ પત્નીએ પતિના શબ્દો સાંભળી અને કહ્યું:
અત્રાહમ્ અસ્મિ બદ્ધૈવ વિવશાસ્મિ ખગોત્તમ આનીતાહં લુબ્ધકેન બદ્ધા પાશૈર્ મહામતે
હું અહીં પાંજરામાં બંધ છું, કંઈ કરી શકતી નથી, હે પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ. મને શિકારીએ પકડી લાવી છે અને દોરડાંથી બાંધેલી છું, હે વિવેકી.
ધન્યાસ્મ્ય્ અનુગૃહીતાસ્મિ પતિર્ વક્તિ ગુણાન્ મમ સતો વાપ્ય્ અસતો વાપિ કૃતાર્થાહં ન સંશયઃ
હું ધન્ય છું, હું કૃપાપાત્ર છું, કેમ કે મારા પતિ મારા ગુણોનું વર્ણન કરે છે. હું સારી હોઉં કે ન હોઉં, મારા જીવનનું સાર્થક થયું, એમાં કોઈ શંકા નથી.
તુષ્ટે ભર્તરિ નારીણાં તુષ્ટાઃ સ્યુઃ સર્વદેવતાઃ વિપર્યયે તુ નારીણામ્ અવશ્યં નાશમ્ આપ્નુયાત્
પતિ ખુશ હોય ત્યારે સ્ત્રીઓ માટે બધા દેવતાઓ ખુશ થાય છે. જો પતિ દુઃખી હોય તો સ્ત્રીનો અવશ્ય નાશ થાય છે.
ત્વં દૈવં ત્વં પ્રભુર્ મહ્યં ત્વં સુહૃત્ ત્વં પરાયણમ્ ત્વં વ્રતં ત્વં પરં બ્રહ્મ સ્વર્ગો મોક્ષસ્ ત્વમ્ એવ ચ
તમે જ મારું ભાગ્ય છો, તમે જ મારા સ્વામી છો, તમે જ મારા મિત્ર છો, તમે જ મારું આશ્રય છો. તમે જ મારું વ્રત, પરમ તત્વ, સ્વર્ગ અને મોક્ષ છો.
મા ચિન્તાં કુરુ કલ્યાણ ધર્મે બુદ્ધિં સ્થિરાં કુરુ ત્વત્પ્રસાદાચ્ ચ ભુક્તા હિ ભોગાશ્ ચ વિવિધા મયા અલં ખેદેન મજ્જેન ધર્મે બુદ્ધિં કુરુ સ્થિરામ્
હે શુભવર્તિ, ચિંતા ન કર, ધર્મમાં મન મજબૂત રાખ. તારી કૃપાથી મેં અનેક સુખો ભોગવ્યા છે. હવે દુઃખ પૂરતું થયું, મનને ધર્મમાં મજબૂત રાખ.
ઇતિ શ્રુત્વા પ્રિયાવાક્યમ્ ઉત્તતાર નગોત્તમાત્ યત્ર સા પઞ્જરસ્થા તુ કપોતી વર્તતે ત્વરમ્
પત્નીના પ્રેમભર્યા શબ્દો સાંભળી, એ કબૂતર તરત જ મોટા વૃક્ષ પરથી ઊતરીને ત્યાં દોડી ગયું, જ્યાં તેની સાથી પાંજરામાં હતી.
તામ્ આગત્ય પ્રિયાં દૃષ્ટ્વા મૃતવચ્ ચાપિ લુબ્ધકમ્ મોચયામીતિ તામ્ આહ નિશ્ચેષ્ટો લુબ્ધકો ઽધુના
તે સમયે, તે આવીને પોતાના પ્રિય પતિને મૃત જેવી હાલતમાં જોઈ, અને નિષ્ક્રિય બેઠેલા શિકારીને કહ્યું: 'મોકલો તેને!'
મા મુઞ્ચસ્વ મહાભાગ જ્ઞાત્વા સંબન્ધમ્ અસ્થિરમ્ લુબ્ધાનાં ખેચરા હ્ય્ અન્નં જીવો જીવસ્ય ચાશનમ્
'મોકલશો નહીં, મહાનુભાવ! સંબંધો ક્યારેક સ્થિર રહેતા નથી, એ જાણો. શિકારીઓ તો આકાશમાં ઉડતાં પક્ષીઓ માટે ખોરાક છે, અને જીવ તો જીવનો જ ભોજન છે.'
નાપરાધં સ્મરામ્ય્ અસ્ય ધર્મબુદ્ધિં સ્થિરાં કુરુ ગુરુર્ અગ્નિર્ દ્વિજાતીનાં વર્ણાનાં બ્રાહ્મણો ગુરુઃ
'મને એના કોઈ દોષ યાદ નથી, તું ધર્મમાં મજબૂત મન રાખ. દ્વિજાતિઓ માટે ગુરુ અગ્નિ છે અને ચાર વર્ણોમાં બ્રાહ્મણ ગુરુ છે.'
પતિર્ એવ ગુરુઃ સ્ત્રીણાં સર્વસ્યાભ્યાગતો ગુરુઃ અભ્યાગતમ્ અનુપ્રાપ્તં વચનૈસ્ તોષયન્તિ યે
'સ્ત્રીઓ માટે પતિ જ ગુરુ છે, અને દરેક માટે અતિથિ ગુરુ છે. જે લોકો આવનાર અતિથિને મીઠા શબ્દોથી સંતોષે છે, તેઓ વખાણ પામે છે.'
તેષાં વાગીશ્વરી દેવી તૃપ્તા ભવતિ નિશ્ચિતમ્ તસ્યાન્નસ્ય પ્રદાનેન શક્રસ્ તૃપ્તિમ્ અવાપ્નુયાત્
'એવા લોકો માટે વાણીની દેવી ચોક્કસપણે પ્રસન્ન થાય છે. એવા અતિથિને ભોજન આપવાથી તો ઈન્દ્ર પણ સંતોષ પામે છે.'
પિતરઃ પાદશૌચેન અન્નાદ્યેન પ્રજાપતિઃ તસ્યોપચારાદ્ વૈ લક્ષ્મીર્ વિષ્ણુના પ્રીતિમ્ આપ્નુયાત્
'પિતૃઓ પગ ધોઈને પ્રસન્ન થાય છે, પ્રજાપતિને ભોજનથી સંતોષ મળે છે; અને આવી સેવા દ્વારા લક્ષ્મી પણ વિષ્ણુ દ્વારા પ્રસન્ન થાય છે.'
શયને સર્વદેવાસ્ તુ તસ્માત્ પૂજ્યતમો ઽતિથિઃ અભ્યાગતમ્ અનુશ્રાન્તં સૂર્યોઢં ગૃહમ્ આગતમ્ તં વિદ્યાદ્ દેવરૂપેણ સર્વક્રતુફલો હ્ય્ અસૌ
'શયનસ્થાને બધા દેવતાઓ હાજર હોય છે, તેથી અતિથિ સર્વથી વધુ પૂજ્ય છે. સાંજના સમયે થાકીને ઘરમાં આવનાર અતિથિને દેવરૂપ જાણવું જોઈએ, કારણ કે એ સર્વ યજ્ઞફળ છે.'
અભ્યાગતં શ્રાન્તમ્ અનુવ્રજન્તિ દેવાશ્ ચ સર્વે પિતરો ઽગ્નયશ્ ચ તસ્મિન્ હિ તૃપ્તે મુદમ્ આપ્નુવન્તિ ગતે નિરાશે ઽપિ ચ તે નિરાશાઃ
'જ્યારે થાકેલો અતિથિ આવે છે ત્યારે બધા દેવતાઓ, પિતૃઓ અને અગ્નિ પણ તેની સાથે આવે છે; જ્યારે તે સંતોષ પામે છે ત્યારે તેઓ ખુશ થાય છે, અને જ્યારે તે નિરાશ જાય છે ત્યારે તેઓ પણ નિરાશ થાય છે.'
તસ્માત્ સર્વાત્મના કાન્ત દુઃખં ત્યક્ત્વા શમં વ્રજ કૃત્વા તિષ્ઠ શુભાં બુદ્ધિં ધર્મકૃત્યં સમાચર
'માટે, પ્રિયે, તું સર્વ રીતે દુઃખ છોડીને શાંતિ પ્રાપ્ત કર, મન શુદ્ધ રાખ અને સારા કર્મો કર.'
ઉપકારો ઽપકારશ્ ચ પ્રવરાવ્ ઇતિ સંમતૌ ઉપકારિષુ સર્વો ઽપિ કરોત્ય્ ઉપકૃતિં પુનઃ
'સહાય અને અપકાર બંને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; સહાય કરનારને બધા પુનઃ મદદ કરે છે.'
અપકારિષુ યઃ સાધુઃ પુણ્યભાક્ સ ઉદાહૃતઃ
'પણ જે દુઃખ આપનારને પણ સારા કરે છે, એ સાચો સજ્જન કહેવાય છે અને પુણ્ય પામે છે.'
આવયોર્ અનુરૂપં ચ ત્વયોક્તં સાધુ મન્યસે કિંતુ વક્તવ્યમ્ અપ્ય્ અસ્તિ તચ્ છૃણુષ્વ વરાનને
'તમે બંને માટે યોગ્ય અને સારા શબ્દો કહ્યા છે, પણ હજી કંઈક કહેવાનું બાકી છે—એ સાંભળો, સુન્દરી.'