ક્વ ગચ્છામિ ક્વ તિષ્ઠેયં કિં કરોમીત્ય્ અચિન્તયત્ સર્વેષાં પ્રાણિનાં પ્રાણાન્ આહર્તાહં યથાન્તકઃ
એ વિચારે છે: 'હું ક્યાં જઉં? ક્યાં ઊભો રહું? શું કરું? હું તો બધા જીવોનાં પ્રાણ લઈ લેનારો છું, જાણે મૃત્યુ જેવી.'
મમાપ્ય્ અન્તકરં ભૂતં સંપ્રાપ્તં ચાશ્મવર્ષણમ્ ત્રાતારં નૈવ પશ્યામિ શિલાં વા વૃક્ષમ્ અન્તિકે
'હવે મારું અંત લાવનારું આ પથ્થરવરસાદ આવી ગયું છે; મને બચાવનાર ક્યાંય દેખાતો નથી, નજીકમાં કોઈ પથ્થર કે વૃક્ષ પણ નથી.'
એવં બહુવિધં વ્યાધો વિચિન્ત્યાપશ્યદ્ અન્તિકે વને વનસ્પતિમ્ ઇવ નક્ષત્રાણાં યથાત્રિજમ્
આવી અનેક રીતે વિચારતા એ શિકારીએ જંગલમાં નજીક જ એક મોટું વૃક્ષ જોયું, જે તારાઓમાં અત્રિ મુનિ જેવું ભાસતું હતું.
મૃગાણાં ચ યથા સિંહમ્ આશ્રમાણાં ગૃહાધિપમ્ ઇન્દ્રિયાણાં મન ઇવ ત્રાતારં પ્રાણિનાં નગમ્
જેમ પ્રાણીઓમાં સિંહ, આશ્રમોમાં ગૃહસ્થ, ઇન્દ્રિયોમાં મન, તેમ એ વૃક્ષ જીવજંતુઓનું રક્ષણ કરતું હતું.
શ્રેષ્ઠં વિટપિનં શુભ્રં શાખાપલ્લવમણ્ડિતમ્ તમ્ આશ્રિત્યોપવિષ્ટો ઽભૂત્ ક્લિન્નવાસા સ લુબ્ધકઃ
એ સુંદર અને શ્રેષ્ઠ વૃક્ષ, જે શાખા અને કોપળોથી શોભાયમાન હતું, એના નીચે એ શિકારી ભીંજાયેલાં વસ્ત્રો સાથે બેઠો.
સ્મરન્ ભાર્યામ્ અપત્યાનિ જીવેયુર્ અથવા ન વા એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર ચાસ્તં પ્રાપ્તો દિવાકરઃ
પત્ની અને બાળકોને યાદ કરીને, તેઓ જીવશે કે નહીં એ વિચારી રહ્યો હતો; એ જ સમયે ત્યાં સૂર્યાસ્ત થયો.
તમ્ એવ નગમ્ આશ્રિત્ય કપોતો ભાર્યયા સહ પુત્રપૌત્રૈઃ પરિવૃતો હ્ય્ આસ્તે તત્ર નગોત્તમે
એ જ વૃક્ષને આશ્રય કરીને, એક કપોત પોતાની પત્ની અને પુત્ર-પૌત્રો સાથે એ શ્રેષ્ઠ વૃક્ષ પર રહેતો હતો.
સુખેન નિર્ભયો ભૂત્વા સુતૃપ્તઃ પ્રીત એવ ચ બહવો વત્સરા યાતા વસતસ્ તસ્ય પક્ષિણઃ
એ પક્ષીએ ત્યાં ઘણા વર્ષો આનંદથી, નિર્ભય અને સંતોષપૂર્વક, સંપૂર્ણ તૃપ્તિ સાથે વિતાવ્યા.
પતિવ્રતા તસ્ય ભાર્યા સુપ્રીતા તેન ચૈવ હિ કોટરે તન્નગે શ્રેષ્ઠે જલવાય્વગ્નિવર્જિતે
એના પત્ની પતિવ્રતા અને પતિથી અત્યંત પ્રસન્ન હતી; એ શ્રેષ્ઠ વૃક્ષના ખોખામાં, જ્યાં પાણી, પવન કે અગ્નિનો ભય નહોતો.
ભાર્યાપુત્રૈઃ પરિવૃતઃ સર્વદાસ્તે કપોતકઃ તસ્મિન્ દિને દૈવવશાત્ કપોતશ્ ચ કપોતકી
પત્ની અને બાળકો સાથે હંમેશાં ઘેરાયેલો એ નાનો કપોત ત્યાં રહેતો; એ દિવસે, ભાગ્યવશ, કપોત અને એની પત્ની...
ભક્ષ્યાર્થં તુ ઉભૌ યાતૌ કપોતો નગમ્ અભ્યગાત્ સાપિ દૈવવશાત્ પુત્ર પઞ્જરસ્થૈવ વર્તતે
બન્ને ખાવાનું શોધવા ગયા, પછી કબૂતર વૃક્ષ પર પાછું આવ્યું, પણ ભાગ્યે તેના બચ્ચાં પાંજરામાં જ બંધ રહી ગયા.
ગૃહીતા લુબ્ધકેનાથ જીવમાનેવ વર્તતે કપોતકો ઽપ્ય્ અપત્યાનિ માતૃહીનાન્ય્ ઉદીક્ષ્ય ચ
તેને શિકારી જીવતી પકડી લીધી અને એ રીતે જ રહી. કબૂતરે પોતાની બચ્ચાંઓને માતા વિના જોઈને દુઃખ અનુભવ્યું.
વર્ષં ચ ભીષણં પ્રાપ્તમ્ અસ્તં યાતો દિવાકરઃ સ્વકોટરં તયા હીનમ્ આલોક્ય વિલલાપ સઃ
ભયાનક વરસાદ શરૂ થયો, સૂર્ય અસ્ત થયો હતો. પોતાનું ગૂંથણ પત્ની વિના જોઈને એ કબૂતર રડવા લાગ્યું.
તાં બદ્ધાં પઞ્જરસ્થાં વા ન બુબોધ કપોતરાટ્ અન્વારેભે કપોતો વૈ પ્રિયાયા ગુણકીર્તનમ્
પત્ની પાંજરામાં બંધ છે એ કબૂતરને ખબર નહોતી. એ તો પોતાની પ્રિયાની સારાઈ યાદ કરવા લાગ્યો.
નાદ્યાપ્ય્ આયાતિ કલ્યાણી મમ હર્ષવિવર્ધિની મમ ધર્મસ્ય જનની મમ દેહસ્ય ચેશ્વરી
મારી શુભવર્તિ, જે મારું આનંદ વધારતી હતી, જે મારા ધર્મની માતા અને શરીરની સ્વામિની છે, એ હજુ સુધી પરત આવી નથી.
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં સૈવ નિત્યં સહાયિની તુષ્ટે હસન્તી રુષ્ટે ચ મમ દુઃખપ્રમાર્જની
ધર્મ, ધન, કામ અને મોક્ષમાં એ હંમેશાં મારી સાથી રહી છે. ખુશ હોય ત્યારે હસે છે અને ગુસ્સે હોય ત્યારે મારું દુઃખ દૂર કરે છે.
સખી મન્ત્રેષુ સા નિત્યં મમ વાક્યરતા સદા નાદ્યાપ્ય્ આયાતિ કલ્યાણી સંપ્રયાતે ઽપિ ભાસ્કરે
મારા દરેક કામમાં એ મારી સખી છે, મારા બોલમાં હંમેશાં આનંદ પામે છે. સૂર્ય અસ્ત થઈ ગયો છતાં મારી શુભવર્તિ હજુ આવી નથી.
ન જાનાતિ વ્રતં મન્ત્રં દૈવં ધર્માર્થમ્ એવ ચ પતિવ્રતા પતિપ્રાણા પતિમન્ત્રા પતિપ્રિયા
એને વ્રત, મંત્ર, ભાગ્ય કે ધર્મ-અર્થનું જ્ઞાન નથી. એ તો પતિને સમર્પિત છે, પતિમાં જ તેનું જીવન, વાતચીત અને પ્રેમ છે.
નાદ્યાપ્ય્ આયાતિ કલ્યાણી કિં કરોમિ ક્વ યામિ વા કિં મે ગૃહં કાનનં ચ તયા હીનં હિ દૃશ્યતે
મારી શુભવર્તિ હજુ આવી નથી. હવે હું શું કરું, ક્યાં જાઉં? એ વિના ઘર અને જંગલ બંને ખાલી લાગે છે.
તયા યુક્તં શ્રિયા યુક્તં ભીષણં વાપિ શોભનમ્ નાદ્યાપ્ય્ આયાતિ મે કાન્તા યયા ગૃહમ્ ઉદીરિતમ્
એ સાથે હોય ત્યારે સુખ હોય કે દુઃખ, બધું સુંદર લાગે છે. મારી પ્રિય, જેણે ઘર સુખદ બનાવ્યું, એ હજુ આવી નથી.
વિનાનયા ન જીવિષ્યે ત્યજે વાપિ પ્રિયાં તનુમ્ કિં કુર્વન્તુ ત્વ્ અપત્યાનિ લુપ્તધર્મસ્ ત્વ્ અહં પુનઃ
એ વિના હું જીવવું નથી ઇચ્છતો, નહિ તો આ પ્રિય શરીર ત્યાગી દઈશ. બચ્ચાંઓ શું કરશે? હું તો ધર્મથી પણ વિમુખ થઈ ગયો છું.
એવં વિલપતસ્ તસ્ય ભર્તુર્ વાક્યં નિશમ્ય સા પઞ્જરસ્થૈવ સા વાક્યં ભર્તારમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્
આ રીતે પતિ રડતો હતો, ત્યારે પાંજરામાં બંધ પત્નીએ પતિના શબ્દો સાંભળી અને કહ્યું:
અત્રાહમ્ અસ્મિ બદ્ધૈવ વિવશાસ્મિ ખગોત્તમ આનીતાહં લુબ્ધકેન બદ્ધા પાશૈર્ મહામતે
હું અહીં પાંજરામાં બંધ છું, કંઈ કરી શકતી નથી, હે પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ. મને શિકારીએ પકડી લાવી છે અને દોરડાંથી બાંધેલી છું, હે વિવેકી.
ધન્યાસ્મ્ય્ અનુગૃહીતાસ્મિ પતિર્ વક્તિ ગુણાન્ મમ સતો વાપ્ય્ અસતો વાપિ કૃતાર્થાહં ન સંશયઃ
હું ધન્ય છું, હું કૃપાપાત્ર છું, કેમ કે મારા પતિ મારા ગુણોનું વર્ણન કરે છે. હું સારી હોઉં કે ન હોઉં, મારા જીવનનું સાર્થક થયું, એમાં કોઈ શંકા નથી.
તુષ્ટે ભર્તરિ નારીણાં તુષ્ટાઃ સ્યુઃ સર્વદેવતાઃ વિપર્યયે તુ નારીણામ્ અવશ્યં નાશમ્ આપ્નુયાત્
પતિ ખુશ હોય ત્યારે સ્ત્રીઓ માટે બધા દેવતાઓ ખુશ થાય છે. જો પતિ દુઃખી હોય તો સ્ત્રીનો અવશ્ય નાશ થાય છે.
ત્વં દૈવં ત્વં પ્રભુર્ મહ્યં ત્વં સુહૃત્ ત્વં પરાયણમ્ ત્વં વ્રતં ત્વં પરં બ્રહ્મ સ્વર્ગો મોક્ષસ્ ત્વમ્ એવ ચ
તમે જ મારું ભાગ્ય છો, તમે જ મારા સ્વામી છો, તમે જ મારા મિત્ર છો, તમે જ મારું આશ્રય છો. તમે જ મારું વ્રત, પરમ તત્વ, સ્વર્ગ અને મોક્ષ છો.
મા ચિન્તાં કુરુ કલ્યાણ ધર્મે બુદ્ધિં સ્થિરાં કુરુ ત્વત્પ્રસાદાચ્ ચ ભુક્તા હિ ભોગાશ્ ચ વિવિધા મયા અલં ખેદેન મજ્જેન ધર્મે બુદ્ધિં કુરુ સ્થિરામ્
હે શુભવર્તિ, ચિંતા ન કર, ધર્મમાં મન મજબૂત રાખ. તારી કૃપાથી મેં અનેક સુખો ભોગવ્યા છે. હવે દુઃખ પૂરતું થયું, મનને ધર્મમાં મજબૂત રાખ.
ઇતિ શ્રુત્વા પ્રિયાવાક્યમ્ ઉત્તતાર નગોત્તમાત્ યત્ર સા પઞ્જરસ્થા તુ કપોતી વર્તતે ત્વરમ્
પત્નીના પ્રેમભર્યા શબ્દો સાંભળી, એ કબૂતર તરત જ મોટા વૃક્ષ પરથી ઊતરીને ત્યાં દોડી ગયું, જ્યાં તેની સાથી પાંજરામાં હતી.
તામ્ આગત્ય પ્રિયાં દૃષ્ટ્વા મૃતવચ્ ચાપિ લુબ્ધકમ્ મોચયામીતિ તામ્ આહ નિશ્ચેષ્ટો લુબ્ધકો ઽધુના
તે સમયે, તે આવીને પોતાના પ્રિય પતિને મૃત જેવી હાલતમાં જોઈ, અને નિષ્ક્રિય બેઠેલા શિકારીને કહ્યું: 'મોકલો તેને!'
મા મુઞ્ચસ્વ મહાભાગ જ્ઞાત્વા સંબન્ધમ્ અસ્થિરમ્ લુબ્ધાનાં ખેચરા હ્ય્ અન્નં જીવો જીવસ્ય ચાશનમ્
'મોકલશો નહીં, મહાનુભાવ! સંબંધો ક્યારેક સ્થિર રહેતા નથી, એ જાણો. શિકારીઓ તો આકાશમાં ઉડતાં પક્ષીઓ માટે ખોરાક છે, અને જીવ તો જીવનો જ ભોજન છે.'