પ્રાક્ષાલયચ્ ચ સ્વાઙ્ગાનિ અસૃગ્લિપ્તાનિ નારદ ગઙ્ગામ્ભસા તત્ર કુણ્ડં વારાહમ્ અભવત્ તતઃ
નારદ, ત્યાં ભગવાને પોતાના લોહીથી લથપથ અંગો ગંગાજળથી ધોઈયા; એ જગ્યાએ વરાહકુંડ બની ગયું.
મુખે ન્યસ્તં મહાયજ્ઞં દેવાનાં પુરતો હરિઃ દત્તવાંસ્ ત્રિદશશ્રેષ્ઠો મુખાદ્ યજ્ઞો ઽભ્યજાયત
મોઢામાં મહાયજ્ઞ રાખીને, હરિએ દેવતાઓની સામે યજ્ઞને બહાર મૂક્યો અને તેમના મોઢામાંથી યજ્ઞ જન્મ્યો.
તતઃ પ્રભૃતિ યજ્ઞાઙ્ગં પ્રધાનં સ્રુવ ઉચ્યતે વારાહરૂપમ્ અભવદ્ એવં વૈ કારણાન્તરાત્
ત્યાંથી, યજ્ઞનું મુખ્ય ચમચું 'વરાહરૂપ' કહેવાય છે; આવું બીજું કારણ પણ છે.
તસ્માત્ પુણ્યતમં તીર્થં વારાહં સર્વકામદમ્ તત્ર સ્નાનં ચ દાનં ચ સર્વક્રતુફલપ્રદમ્
આથી, વરાહ તીર્થ સર્વથી પવિત્ર અને સર્વ ઇચ્છા પૂર્ણ કરનાર છે; ત્યાં સ્નાન અને દાન કરવાથી બધા યજ્ઞફળ મળે છે.
તત્ર સ્થિતો ઽપિ યઃ કશ્ચિત્ પિતૄન્ સ્મરતિ પુણ્યકૃત્ વિમુક્તાઃ સર્વપાપેભ્યઃ પિતરઃ સ્વર્ગમ્ આપ્નુયુઃ
જે કોઈ ત્યાં રહીને પણ પવિત્ર મનથી પિતૃઓને સ્મરે છે, તેમના પિતૃઓ સર્વ પાપથી મુક્ત થઈ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરે છે.
કુશાવર્તસ્ય માહાત્મ્યમ્ અહં વક્તું ન તે ક્ષમઃ તસ્ય સ્મરણમાત્રેણ કૃતકૃત્યો ભવેન્ નરઃ
કુશાવર્તનું મહાત્મ્ય હું કહી શકતો નથી; માત્ર તેનું સ્મરણ કરવાથી મનુષ્ય સર્વે ઇચ્છાઓથી તૃપ્ત થઈ જાય છે.
કુશાવર્તમ્ ઇતિ ખ્યાતં નરાણાં સર્વકામદમ્ કુશેનાવર્તિતં યત્ર ગૌતમેન મહાત્મના
કુશાવર્ત માનવોમાં સર્વ ઇચ્છા પૂર્ણ કરનાર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, જ્યાં મહાન આત્મા ગૌતમએ કુશથી ઘૂંટાળો બનાવ્યો હતો.
કુશેનાવર્તયિત્વા તુ આનયામ્ આસ તાં મુનિઃ તત્ર સ્નાનં ચ દાનં ચ પિતૄણાં તૃપ્તિદાયકમ્
કુશથી ઘૂંટાળો બનાવી, ઋષિએ ગંગાને ત્યાં લાવી; ત્યાં સ્નાન અને દાન કરવાથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે.
નીલગઙ્ગા સરિચ્છ્રેષ્ઠા નિઃસૃતા નીલપર્વતાત્ તત્ર સ્નાનાદિ યત્ કિંચિત્ કરોતિ પ્રયતો નરઃ
નીલગંગા, નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ, નીલપર્વત પરથી વહે છે; ત્યાં ભક્તિપૂર્વક જે કોઈ સ્નાન વગેરે કરે છે—
સર્વં તદ્ અક્ષયં વિદ્યાત્ પિતૄણાં તૃપ્તિદાયકમ્ વિશ્રુતં ત્રિષુ લોકેષુ કપોતં તીર્થમ્ ઉત્તમમ્
એ બધું અક્ષય છે અને પિતૃઓને તૃપ્તિ આપે છે; કપોત તીર્થ ત્રણેય લોકમાં શ્રેષ્ઠ અને પ્રસિદ્ધ છે.
તસ્ય રૂપં ચ વક્ષ્યામિ મુને શૃણુ મહાફલમ્ તત્ર બ્રહ્મગિરૌ કશ્ચિદ્ વ્યાધઃ પરમદારુણઃ
હું તેનું સ્વરૂપ કહું છું, મુનિ, તેનું મહાફળ સાંભળો. બ્રહ્મગિરિ પર એક અત્યંત ક્રૂર વ્યાધ હતો.
હિનસ્તિ બ્રાહ્મણાન્ સાધૂન્ યતીન્ ગોપક્ષિણો મૃગાન્ એવંભૂતઃ સ પાપાત્મા ક્રોધનો ઽનૃતભાષણઃ
તે બ્રાહ્મણો, સજ્જનો, યતિઓ, ગવાળાઓ અને પ્રાણીઓનું હાનિ કરતો; એવો પાપી, ક્રોધી અને ખોટું બોલનાર હતો.
ભીષણાકૃતિર્ અત્યુગ્રો નીલાક્ષો હ્રસ્વબાહુકઃ દન્તુરો નષ્ટનાસાક્ષો હ્રસ્વપાત્ પૃથુકુક્ષિકઃ
એ માણસનું રૂપ બહુ ભયાનક હતું, એ અત્યંત ક્રૂર હતો, આંખો કાળી, હાથ નાના, દાંત બહાર નીકળેલા, નાક અને આંખો ગુમ, પગ પણ નાના અને પેટ પહોળું હતું.
હ્રસ્વોદરો હ્રસ્વભુજો વિકૃતો ગર્દભસ્વનઃ પાશહસ્તઃ પાપચિત્તઃ પાપિષ્ઠઃ સધનુઃ સદા
એનું પેટ નાનું, હાથ પણ ટૂંકા, આખું શરીર વિકૃત, ગધેડા જેવું અવાજ કરતો, હાથમાં ફાંસો ધરાવતો, મનથી દુષ્ટ અને પાપી, હંમેશાં ધનુષ્ય સાથે રાખતો.
તસ્ય ભાર્યા તથાભૂતા અપત્યાન્ય્ અપિ નારદ તયા તુ પ્રેર્યમાણો ઽસૌ વિવેશ ગહનં વનમ્
એની પત્ની પણ એવી જ સ્વભાવની હતી અને એના બાળકો પણ. હે નારદ, પત્ની દ્વારા પ્રેરિત થઈને એ ઘનઘોર જંગલમાં ગયો.
સ જઘાન મૃગાન્ પાપઃ પક્ષિણો બહુરૂપિણઃ પઞ્જરે પ્રાક્ષિપત્ કાંશ્ચિજ્ જીવમાનાંસ્ તથેતરાન્
એ પાપી માણસે અનેક પ્રકારના પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓને મારી નાખ્યા, કેટલાક જીવતા પક્ષીઓને પાંજરામાં નાખ્યા અને બીજા પ્રાણીઓ સાથે પણ એવું જ કર્યું.
ક્ષુધયા પરિતપ્તાઙ્ગો વિહ્વલસ્ તૃષયા તથા ભ્રાન્તદેશો બહુતરં ન્યવર્તત ગૃહં પ્રતિ
ભૂખથી તપાઈ ગયેલો, તરસથી અશાંત, રસ્તો ભૂલીને ઘણીવાર ભટક્યા પછી એ ઘરની તરફ પાછો ફર્યો.
તતો ઽપરાહ્ણે સંપ્રાપ્તે નિવૃત્તે મધુમાધવે ક્ષણાત્ તડિદ્ ગર્જિતં ચ સાભ્રં ચૈવાભવત્ તદા
પછી, બપોર પછી અને વસંત ઋતુ પૂરી થતાં જ, અચાનક વીજળી ચમકી, ગર્જના થઈ અને વાદળો ઘેરાઈ ગયા.
વવૌ વાયુઃ સાશ્મવર્ષો વારિધારાતિભીષણઃ સ ગચ્છંલ્ લુબ્ધકઃ શ્રાન્તઃ પન્થાનં નાવબુધ્યત
પવન ઉડ્યો, જેમાં પથ્થર અને જોરદાર વરસાદ પડતો હતો, એ થાકેલો શિકારી રસ્તો શોધી શક્યો નહીં.
જલં સ્થલં ગર્તમ્ અથો પન્થાનમ્ અથવા દિશઃ ન બુબોધ તદા પાપઃ શ્રાન્તઃ શરણમ્ અપ્ય્ અથ
એ સમયે એ પાપી અને થાકેલો માણસ પાણી, જમીન, ખાડો, રસ્તો કે દિશા કંઈ ઓળખી શક્યો નહીં, આશ્રય પણ મળ્યો નહીં.
ક્વ ગચ્છામિ ક્વ તિષ્ઠેયં કિં કરોમીત્ય્ અચિન્તયત્ સર્વેષાં પ્રાણિનાં પ્રાણાન્ આહર્તાહં યથાન્તકઃ
એ વિચારે છે: 'હું ક્યાં જઉં? ક્યાં ઊભો રહું? શું કરું? હું તો બધા જીવોનાં પ્રાણ લઈ લેનારો છું, જાણે મૃત્યુ જેવી.'
મમાપ્ય્ અન્તકરં ભૂતં સંપ્રાપ્તં ચાશ્મવર્ષણમ્ ત્રાતારં નૈવ પશ્યામિ શિલાં વા વૃક્ષમ્ અન્તિકે
'હવે મારું અંત લાવનારું આ પથ્થરવરસાદ આવી ગયું છે; મને બચાવનાર ક્યાંય દેખાતો નથી, નજીકમાં કોઈ પથ્થર કે વૃક્ષ પણ નથી.'
એવં બહુવિધં વ્યાધો વિચિન્ત્યાપશ્યદ્ અન્તિકે વને વનસ્પતિમ્ ઇવ નક્ષત્રાણાં યથાત્રિજમ્
આવી અનેક રીતે વિચારતા એ શિકારીએ જંગલમાં નજીક જ એક મોટું વૃક્ષ જોયું, જે તારાઓમાં અત્રિ મુનિ જેવું ભાસતું હતું.
મૃગાણાં ચ યથા સિંહમ્ આશ્રમાણાં ગૃહાધિપમ્ ઇન્દ્રિયાણાં મન ઇવ ત્રાતારં પ્રાણિનાં નગમ્
જેમ પ્રાણીઓમાં સિંહ, આશ્રમોમાં ગૃહસ્થ, ઇન્દ્રિયોમાં મન, તેમ એ વૃક્ષ જીવજંતુઓનું રક્ષણ કરતું હતું.
શ્રેષ્ઠં વિટપિનં શુભ્રં શાખાપલ્લવમણ્ડિતમ્ તમ્ આશ્રિત્યોપવિષ્ટો ઽભૂત્ ક્લિન્નવાસા સ લુબ્ધકઃ
એ સુંદર અને શ્રેષ્ઠ વૃક્ષ, જે શાખા અને કોપળોથી શોભાયમાન હતું, એના નીચે એ શિકારી ભીંજાયેલાં વસ્ત્રો સાથે બેઠો.
સ્મરન્ ભાર્યામ્ અપત્યાનિ જીવેયુર્ અથવા ન વા એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર ચાસ્તં પ્રાપ્તો દિવાકરઃ
પત્ની અને બાળકોને યાદ કરીને, તેઓ જીવશે કે નહીં એ વિચારી રહ્યો હતો; એ જ સમયે ત્યાં સૂર્યાસ્ત થયો.
તમ્ એવ નગમ્ આશ્રિત્ય કપોતો ભાર્યયા સહ પુત્રપૌત્રૈઃ પરિવૃતો હ્ય્ આસ્તે તત્ર નગોત્તમે
એ જ વૃક્ષને આશ્રય કરીને, એક કપોત પોતાની પત્ની અને પુત્ર-પૌત્રો સાથે એ શ્રેષ્ઠ વૃક્ષ પર રહેતો હતો.
સુખેન નિર્ભયો ભૂત્વા સુતૃપ્તઃ પ્રીત એવ ચ બહવો વત્સરા યાતા વસતસ્ તસ્ય પક્ષિણઃ
એ પક્ષીએ ત્યાં ઘણા વર્ષો આનંદથી, નિર્ભય અને સંતોષપૂર્વક, સંપૂર્ણ તૃપ્તિ સાથે વિતાવ્યા.
પતિવ્રતા તસ્ય ભાર્યા સુપ્રીતા તેન ચૈવ હિ કોટરે તન્નગે શ્રેષ્ઠે જલવાય્વગ્નિવર્જિતે
એના પત્ની પતિવ્રતા અને પતિથી અત્યંત પ્રસન્ન હતી; એ શ્રેષ્ઠ વૃક્ષના ખોખામાં, જ્યાં પાણી, પવન કે અગ્નિનો ભય નહોતો.
ભાર્યાપુત્રૈઃ પરિવૃતઃ સર્વદાસ્તે કપોતકઃ તસ્મિન્ દિને દૈવવશાત્ કપોતશ્ ચ કપોતકી
પત્ની અને બાળકો સાથે હંમેશાં ઘેરાયેલો એ નાનો કપોત ત્યાં રહેતો; એ દિવસે, ભાગ્યવશ, કપોત અને એની પત્ની...