આપવસ્ય પ્રજાસર્ગં સૃજતો હિ પ્રજાપતેઃ સૃજ્યમાનાઃ પ્રજા નૈવ વિવર્ધન્તે યદા તદા
જ્યારે પ્રજાપતિએ પાણીમાંથી પ્રજાઓ સર્જવા માંડ્યા, ત્યારે એ સમયે સર્જાયેલી પ્રજાઓ વધતી નહોતી.
દ્વિધા કૃત્વાત્મનો દેહમ્ અર્ધેન પુરુષો ઽભવત્ અર્ધેન નારી તસ્યાં તુ સો ઽસૃજદ્ દ્વિવિધાઃ પ્રજાઃ
તેમણે પોતાનું શરીર બે ભાગમાં વિભાજિત કર્યું; એક ભાગથી પુરુષ અને બીજાથી સ્ત્રી થયા. એ સ્ત્રીમાંથી તેમણે બે પ્રકારની પ્રજાઓ ઉત્પન્ન કરી.
દિવં ચ પૃથિવીં ચૈવ મહિમ્ના વ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ વિરાજમ્ અસૃજદ્ વિષ્ણુઃ સો ઽસૃજત્ પુરુષં વિરાટ્
તેમની મહિમાથી તેઓ સ્વર્ગ અને પૃથ્વી બંનેમાં વ્યાપી રહ્યા. વિષ્ણુએ વિરાટને ઉત્પન્ન કર્યો અને તેણે વિશ્વરૂપ પુરુષને જન્માવ્યો.
પુરુષં તં મનું વિદ્યાત્ તસ્ય મન્વન્તરં સ્મૃતમ્ દ્વિતીયં માનસસ્યૈતન્ મનોર્ અન્તરમ્ ઉચ્યતે
એ વિશ્વરૂપ પુરુષને મનુ જાણો; તેની અવધિને મન્વંતર કહે છે. બીજું મન્વંતર મનસપુત્ર મનુનું કહેવાય છે.
સ વૈરાજઃ પ્રજાસર્ગં સસર્જ પુરુષઃ પ્રભુઃ નારાયણવિસર્ગસ્ય પ્રજાસ્ તસ્યાપ્ય્ અયોનિજાઃ
વૈરાજ નામનો તે મહાન પુરુષ, સર્વે જીવોની રચના કરનાર પ્રભુ, નારાયણની રચનાથી ઉત્પન્ન થયેલા તેની સંતાન, જે કોઈના ગર્ભમાંથી જન્મેલા નહોતા.
આયુષ્માન્ કીર્તિમાન્ પુણ્યપ્રજાવાંશ્ ચ ભવેન્ નરઃ આદિસર્ગં વિદિત્વેમં યથેષ્ટાં ચાપ્નુયાદ્ ગતિમ્
જે મનુષ્ય આ પ્રારંભિક સર્જનને જાણે છે, તે લાંબી આયુષ્ય, કીર્તિ અને પુણ્યવાન સંતાન પામે છે અને પોતાની ઈચ્છિત સ્થિતિને પ્રાપ્ત કરે છે.
સ સૃષ્ટ્વા તુ પ્રજાસ્ ત્વ્ એવમ્ આપવો વૈ પ્રજાપતિઃ લેભે વૈ પુરુષઃ પત્નીં શતરૂપામ્ અયોનિજામ્
આ રીતે સર્વે જીવોની રચના કર્યા પછી, પ્રજાપતિ આપવને ગર્ભથી જન્મેલી નહીં એવી શતરૂપા પત્ની રૂપે પ્રાપ્ત થઈ.
આપવસ્ય મહિમ્ના તુ દિવમ્ આવૃત્ય તિષ્ઠતઃ ધર્મેણૈવ મુનિશ્રેષ્ઠાઃ શતરૂપા વ્યજાયત
મહાન આપવ પોતાની મહિમાથી આખા આકાશને આવરીને ઊભા રહ્યા, અને હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, ધર્મથી જ શતરૂપાનો જન્મ થયો.
સા તુ વર્ષાયુતં તપ્ત્વા તપઃ પરમદુશ્ચરમ્ ભર્તારં દીપ્તતપસં પુરુષં પ્રત્યપદ્યત
તે શતરૂપાએ દસ હજાર વર્ષ સુધી અતિ કઠિન તપ કર્યું અને તેજસ્વી તપસ્વી એવા પુરુષને પતિ સ્વરૂપે સ્વીકાર્યા.
સ વૈ સ્વાયંભુવો વિપ્રાઃ પુરુષો મનુર્ ઉચ્યતે તસ્યૈકસપ્તતિયુગં મન્વન્તરમ્ ઇહોચ્યતે
તે સ્વયંભૂ પુરુષને, હે વિદ્વાનોએ, મનુ કહેવાય છે; તેના એકાવન યુગને અહીં મન્વંતર કહે છે.
વૈરાજાત્ પુરુષાદ્ વીરં શતરૂપા વ્યજાયત પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ વીરાત્ કામ્યા વ્યજાયત
વૈરાજ પુરુષમાંથી શતરૂપાએ વીરનો જન્મ આપ્યો; વીરમાંથી કામ્યા જન્મી, અને કામ્યાથી પ્રિયવ્રત તથા ઉત્તાનપાદ જન્મ્યા.
કામ્યા નામ સુતા શ્રેષ્ઠા કર્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ કામ્યાપુત્રાસ્ તુ ચત્વારઃ સમ્રાટ્ કુક્ષિર્ વિરાટ્ પ્રભુઃ
કામ્યા, પ્રજાપતિ કર્દમાની શ્રેષ્ઠ પુત્રી હતી; કામ્યાના ચાર પુત્રો હતા – સમ્રાટ, કુક્ષિ, વિરાટ અને પ્રભુ.
ઉત્તાનપાદં જગ્રાહ પુત્રમ્ અત્રિઃ પ્રજાપતિઃ ઉત્તાનપાદાચ્ ચતુરઃ સૂનૃતા સુષુવે સુતાન્
પુત્ર રૂપે પ્રજાપતિ અત્રીએ ઉત્તાનપાદને અપનાવ્યા; ઉત્તાનપાદમાંથી સુંનૃતાએ ચાર પુત્રો જન્માવ્યા.
ધર્મસ્ય કન્યા સુશ્રોણી સૂનૃતા નામ વિશ્રુતા ઉત્પન્ના વાજિમેધેન ધ્રુવસ્ય જનની શુભા
સુંનૃતા, ધર્મની પ્રસિદ્ધ અને સુંદર કન્યા, અશ્વમેધ યજ્ઞથી જન્મી અને ધ્રુવની શુભ માતા બની.
ધ્રુવં ચ કીર્તિમન્તં ચ આયુષ્મન્તં વસું તથા ઉત્તાનપાદો ઽજનયત્ સૂનૃતાયાં પ્રજાપતિઃ
પ્રજાપતિ ઉત્તાનપાદે સુંનૃતા પાસેથી ધ્રુવ, કીર્તિમાન, આયુષ્માન અને વસુ નામના પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
ધ્રુવો વર્ષસહસ્રાણિ ત્રીણિ દિવ્યાનિ ભો દ્વિજાઃ તપસ્ તેપે મહાભાગઃ પ્રાર્થયન્ સુમહદ્ યશઃ
હે દ્વિજો, મહાભાગી ધ્રુવે ત્રણ હજાર દૈવી વર્ષ સુધી મહાન તપ કર્યું અને મહાન યશની ઈચ્છા રાખી.
તસ્મૈ બ્રહ્મા દદૌ પ્રીતઃ સ્થાનમ્ આત્મસમં પ્રભુઃ અચલં ચૈવ પુરતઃ સપ્તર્ષીણાં પ્રજાપતિઃ
પ્રભુ બ્રહ્માએ પ્રસન્ન થઈને તેને પોતાના સમાન સ્થાન આપ્યું – સાત ઋષિઓના આગળ અડગ સ્થાન આપ્યું.
તસ્યાભિમાનમ્ ઋદ્ધિં ચ મહિમાનં નિરીક્ષ્ય ચ દેવાસુરાણામ્ આચાર્યઃ શ્લોકં પ્રાગ્ ઉશના જગૌ
તેની ગૌરવ, સમૃદ્ધિ અને મહિમા જોઈને દેવ-દાનવોના આચાર્ય ઉશનાએ અગાઉ આ શ્લોક બોલ્યો હતો.
અહો ઽસ્ય તપસો વીર્યમ્ અહો શ્રુતમ્ અહો ઽદ્ભુતમ્ યમ્ અદ્ય પુરતઃ કૃત્વા ધ્રુવં સપ્તર્ષયઃ સ્થિતાઃ
અરે, તેના તપનું બળ કેટલું છે! અરે, તેનું જ્ઞાન! અરે, શું અદ્ભુત છે! આજે સાત ઋષિઓએ ધ્રુવને પોતાના આગળ રાખ્યો છે.
તસ્માચ્ છ્લિષ્ટિં ચ ભવ્યં ચ ધ્રુવાચ્ છંભુર્ વ્યજાયત શ્લિષ્ટેર્ આધત્ત સુચ્છાયા પઞ્ચ પુત્રાન્ અકલ્મષાન્
ધ્રુવમાંથી શ્લિષ્ટિ અને ભવ્ય જન્મ્યા; શ્લિષ્ટિમાંથી સુચ્છાયા એ પાંચ નિષ્કલંક પુત્રો જન્માવ્યા.
રિપું રિપુંજયં વીરં વૃકલં વૃકતેજસમ્ રિપોર્ આધત્ત બૃહતી ચક્ષુષં સર્વતેજસમ્
રિપુ, રિપુંજય, વીર, વૃકલ અને વૃકતેજસ – રિપુમાંથી બૃહતીએ સર્વે રીતે તેજસ્વી ચક્ષુષ નામના પુત્રને જન્મ આપ્યો.
અજીજનત્ પુષ્કરિણ્યાં વૈરિણ્યાં ચાક્ષુષં મનુમ્ પ્રજાપતેર્ આત્મજાયાં વીરણ્યસ્ય મહાત્મનઃ
પુષ્કરિણીમાં, પ્રજાપતિના પુત્ર વિરણ્યની પત્ની, એ મહાત્મા દ્વારા ચક્ષુષ મનુનો જન્મ થયો.
મનોર્ અજાયન્ત દશ નડ્વલાયાં મહૌજસઃ કન્યાયાં મુનિશાર્દૂલા વૈરાજસ્ય પ્રજાપતેઃ
મુનિશ્રેષ્ઠ, વૈરાજ પ્રજાપતિની પુત્રી નડ્વલાથી મનુને દસ પરાક્રમી પુત્રો જન્મ્યા.
કુત્સઃ પુરુઃ શતદ્યુમ્નસ્ તપસ્વી સત્યવાક્ કવિઃ અગ્નિષ્ટુદ્ અતિરાત્રશ્ ચ સુદ્યુમ્નશ્ ચેતિ તે નવ
કુત્સ, પુરુ, શતદ્યુમ્ન, તપસ્વી, સત્યવાક, કવિ, અગ્નિષ્ટુત, અતિરાત્ર અને સુદ્યુમ્ન—આ નવ પુત્રો હતા.
અભિમન્યુશ્ ચ દશમો નડ્વલાયાં મહૌજસઃ પુરોર્ અજનયત્ પુત્રાન્ ષડ્ આગ્નેયી મહાપ્રભાન્
દશમો મહાબલી અભિમન્યુ નડ્વલામાંથી જન્મ્યો; પુરુએ અગ્નેયીમાંથી છ તેજસ્વી પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
અઙ્ગં સુમનસં સ્વાતિં ક્રતુમ્ અઙ્ગિરસં મયમ્ અઙ્ગાત્ સુનીથાપત્યં વૈ વેણમ્ એકં વ્યજાયત
અંગથી સુમનસ, સ્વાતિ, ક્રતુ, અંગિરસ અને મય જન્મ્યા; અને અંગથી સુનીથા પતિ વેણ એકમાત્ર પુત્ર થયો.
અપચારેણ વેણસ્ય પ્રકોપઃ સુમહાન્ અભૂત્ પ્રજાર્થમ્ ઋષયો યસ્ય મમન્થુર્ દક્ષિણં કરમ્
વેણના દુશ્ચરણથી મોટો ક્રોધ થયો; પ્રજાના હિત માટે ઋષિઓએ તેની જમણી ભુજાને મથન કર્યું.
વેણસ્ય મથિતે પાણૌ સંબભૂવ મહાન્ નૃપઃ તં દૃષ્ટ્વા મુનયઃ પ્રાહુર્ એષ વૈ મુદિતાઃ પ્રજાઃ
વેણની ભુજાનું મથન થતાં એક મહાન રાજા પ્રગટ થયા; તેમને જોઈ ઋષિઓ આનંદથી બોલ્યા: 'હવે પ્રજાનો કલ્યાણ થશે.'
કરિષ્યતિ મહાતેજા યશશ્ ચ પ્રાપ્સ્યતે મહત્ સ ધન્વી કવચી જાતો જ્વલજ્જ્વલનસંનિભઃ
આ મહાતેજસ્વી રાજા મહાન કાર્યો કરશે અને વિશાળ યશ મેળવે; તે ધનુષ અને કવચથી સજ્જ, જ્વલંત અગ્નિ જેવો તેજસ્વી જન્મ્યો છે.
પૃથુર્ વૈણ્યસ્ તથા ચેમાં રરક્ષ ક્ષત્રપૂર્વજઃ રાજસૂયાભિષિક્તાનામ્ આદ્યઃ સ વસુધાપતિઃ
વેણપુત્ર પૃથુએ રાજકુળમાં જન્મી આ પૃથ્વીનું રક્ષણ કર્યું; રાજસૂય યજ્ઞથી અભિષિક્ત થનાર સૌપ્રથમ પૃથ્વીપતિ એજ હતા.