તસ્ય વૈ સંતતિર્ નાભૂદ્ ઇતિ ચિન્તાપરો ઽભવત્ વસિષ્ઠં ગૃહમ્ આહૂય સંપૂજ્ય વિધિવત્ તતઃ
એને સંતાન ન હતું, એટલે ચિંતામાં પડી ગયો; પછી વશિષ્ઠને ઘેર બોલાવી, યોગ્ય રીતે પૂજા કરીને—
ઉવાચ વચનં રાજા સંતતેઃ કારણં પ્રતિ ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા ધ્યાત્વા રાજાનમ્ અબ્રવીત્
રાજાએ સંતાનના કારણ વિશે વાત કરી; એ સાંભળીને ઋષિએ ધ્યાન કરીને રાજાને જવાબ આપ્યો.
સપત્નીકઃ સદા રાજન્ન્ ઋષિપૂજાપરો ભવ
હે રાજા, તું અને તારી પત્નીઓ હમેશાં ઋષિઓની પૂજા કરવા તત્પર રહો.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સ મુનિર્ વિપ્ર યથાસ્થાનં જગામ હ એકદા તસ્ય રાજર્ષેર્ ગૃહમ્ આગાત્ તપોનિધિઃ
આ રીતે કહીને એ મુનિ પોતાના સ્થાન પર ચાલ્યા ગયા; એક વખત એ તપના ખજાનાં રાજર્ષિના ઘેર આવ્યા.
તસ્યર્ષેઃ પૂજનં ચક્રે સ સંતુષ્ટો ઽબ્રવીદ્ વચમ્ વરં બ્રૂહિ મહાભાગેત્ય્ ઉક્તે પુત્રાન્ સ ચાવૃણોત્
રાજાએ એ ઋષિની પૂજા કરી; ઋષિ પ્રસન્ન થઈને બોલ્યા: 'માગ, હે ભાગ્યશાળી.' એમ કહી, રાજાએ પુત્રોની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી.
સ મુનિઃ પ્રાહ રાજાનમ્ એકસ્યાં વંશધારકઃ પુત્રો ભૂયાત્ તથાન્યસ્યાં ષષ્ટિસાહસ્રકં સુતાઃ
મુનિએ રાજાને કહ્યું: 'એક પત્નીથી વંશ ચાલે એવો પુત્ર થાય અને બીજીથી સાઠ હજાર પુત્રો થાય.'
વરં દત્ત્વા મુનૌ યાતે પુત્રા જાતાઃ સહસ્રશઃ સ યજ્ઞાન્ સુબહૂંશ્ ચક્રે હયમેધાન્ સુદક્ષિણાન્
મુનિએ વર આપ્યા પછી, જ્યારે મુનિ ચાલ્યા ગયા, ત્યારે હજારો પુત્રો જન્મ્યા; રાજાએ અનેક યજ્ઞ કર્યા, અને ઘોડા યજ્ઞ પણ ભવ્ય દાન સાથે કર્યા.
એકસ્મિન્ હયમેધે વૈ દીક્ષિતો વિધિવન્ નૃપઃ પુત્રાન્ ન્યયોજયદ્ રાજા સસૈન્યાન્ હયરક્ષણે
એક ઘોડા યજ્ઞમાં, રાજાએ વિધિપૂર્વક દીક્ષા લીધી; રાજાએ પોતાના પુત્રોને અને તેમની સેના સાથે ઘોડાની રક્ષા માટે મોકલ્યા.
ક્વચિદ્ અન્તરમ્ આસાદ્ય હયં જહ્રે શતક્રતુઃ માર્ગમાણાશ્ ચ તે પુત્રા નૈવાપશ્યન્ હયં તદા
ક્યાંક રસ્તામાં ઇન્દ્રે એ ઘોડો લઈ ગયો; રાજાના પુત્રોએ શોધ્યા પણ એ સમયે ઘોડો મળ્યો નહીં.
સહસ્રાણાં તથા ષષ્ટિર્ નાનાયુદ્ધવિશારદાઃ તેષુ પશ્યત્સુ રક્ષાંસિ પુત્રેષુ સગરસ્ય હિ
એ સાઠ હજાર પુત્રો, વિવિધ યુદ્ધકલા જાણનારા, ઘોડાની રક્ષા કરતા હતા ત્યારે, સગરના પુત્રોમાં રાક્ષસો દેખાયા.
પ્રોક્ષિતં તદ્ ધયં નીત્વા તે રસાતલમ્ આગમન્ રાક્ષસાન્ માયયા યુક્તાન્ નૈવાપશ્યન્ત સાગરાઃ
એ લોકોએ સંસ્કાર કરેલો ઘોડો લઈ ને પાતાળમાં ગયા; પણ સગરના પુત્રોને માયાવાળા રાક્ષસો દેખાયા નહીં.
ન દૃષ્ટ્વા તે હયં પુત્રાઃ સગરસ્ય બલીયસઃ ઇતશ્ ચેતશ્ ચરન્તસ્ તે નૈવાપશ્યન્ હયં તદા
સગરના બલવાન પુત્રોએ ઘોડો મળ્યો નહીં, એટલે એ લોકો અહીંથી ત્યાં ભટક્યા, પણ એ સમયે ઘોડો ક્યાંય દેખાયો નહીં.
દેવલોકં તદા જગ્મુઃ પર્વતાંશ્ ચ સરાંસિ ચ વનાનિ ચ વિચિન્વન્તો નૈવાપશ્યન્ હયં તદા
એ સમયે તેઓ દેવલોકમાં ગયા, અને પર્વતો, તળાવો અને જંગલો શોધ્યા, પણ તેમને ઘોડો ક્યાંય મળ્યો નહીં.
કૃતસ્વસ્ત્યયનો રાજા ઋત્વિગ્ભિઃ કૃતમઙ્ગલઃ અદૃષ્ટ્વા તુ પશું રમ્યં રાજા ચિન્તામ્ ઉપેયિવાન્
રાજાએ યજ્ઞના શુભ કાર્ય પૂર્ણ કર્યા અને ઋત્વિજ્જો પાસેથી આશીર્વાદ લીધા, પણ સુંદર યજ્ઞપશુને ન જોઈને રાજાને ચિંતા લાગી.
અટન્તઃ સાગરાઃ સર્વે દેવલોકમ્ ઉપાગમન્ હયં તમ્ અનુચિન્વન્તસ્ તત્રાપિ ન હયો ઽભવત્
બધા સાગરો શોધતા શોધતા દેવલોકમાં પહોંચ્યા, પણ ત્યાં પણ ઘોડો મળ્યો નહીં.
તતો મહીં સમાજગ્મુઃ પર્વતાંશ્ ચ વનાનિ ચ તત્રાપિ ચ હયં નૈવ દૃષ્ટવન્તો નૃપાત્મજાઃ
પછી તેઓ ફરીથી પૃથ્વી પર, પર્વતો અને જંગલોમાં આવ્યા, પણ ત્યાં પણ રાજાના પુત્રોએ ઘોડો જોયો નહીં.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર દૈવી વાગ્ અભવત્ તદા રસાતલે હયો બદ્ધ આસ્તે નાન્યત્ર સાગરાઃ
એ સમયે ત્યાં એક દૈવી વાણી સંભળાઈ: 'ઘોડો પાતાળમાં બંધાયેલો છે, બીજે ક્યાંય નથી, હે સાગરો.'
ઇતિ શ્રુત્વા તતો વાક્યં ગન્તુકામા રસાતલમ્ અખનન્ પૃથિવીં સર્વાં પરિતઃ સાગરાસ્ તતઃ
આ વચન સાંભળી, પાતાળ જવાની ઇચ્છાથી સાગરો એ આખી પૃથ્વી ચારે બાજુ ખોદવા લાગ્યા.
તે ક્ષુધાર્તા મૃદં શુષ્કાં ભક્ષયન્તસ્ ત્વ્ અહર્નિશમ્ ન્યખનંશ્ ચાપિ જગ્મુશ્ ચ સત્વરાસ્ તે રસાતલમ્
ભૂખ્યા સાગરો રાતદિવસ સુકાઈ ગયેલી માટી ખાવા લાગ્યા અને ખોદતા ખોદતા ઝડપથી પાતાળ સુધી પહોંચી ગયા.
તાન્ આગતાન્ ભૂપસુતાન્ સાગરાન્ બલિનઃ કૃતીન્ શ્રુત્વા રક્ષાંસિ સંત્રસ્તા વ્યગમન્ કપિલાન્તિકમ્
મજબૂત અને પરાક્રમી રાજપુત્રો એટલે કે સાગરો આવી ગયા છે, એ સાંભળી રાક્ષસો ડરીને કપિલ પાસે ભાગી ગયા.
કપિલો ઽપિ મહાપ્રાજ્ઞસ્ તત્ર શેતે રસાતલે પુરા ચ સાધિતં તેન દેવાનાં કાર્યમ્ ઉત્તમમ્
કપિલ મહામુનિ ત્યાં પાતાળમાં સુતા હતા; પ્રાચીન સમયમાં તેમણે દેવતાઓનું ઉત્તમ કાર્ય પૂરું કર્યું હતું.
વિનિદ્રેણ તતઃ શ્રાન્તઃ સિદ્ધે કાર્યે સુરાન્ પ્રતિ અબ્રવીત્ કપિલઃ શ્રીમાન્ નિદ્રાસ્થાનં પ્રયચ્છથ
દેવતાઓનું કાર્ય પૂર્ણ કરીને, થાકેલા અને ઊંઘ વગરના કપિલે દેવતાઓને કહ્યું: 'મને ઊંઘવા માટે સ્થાન આપો.'
રસાતલં દદુસ્ તસ્મૈ પુનર્ આહ સુરાન્ મુનિઃ યો મામ્ ઉત્થાપયેન્ મન્દો ભસ્મી ભૂયાચ્ ચ સત્વરમ્
દેવતાઓએ તેમને પાતાળ આપ્યું. પછી મુનિએ કહ્યું: 'જે મૂર્ખ મને જાગૃત કરશે, તે તરત ભસ્મ થઈ જશે.'
તતઃ શયે તલગતો નો ચેન્ ન સ્વપ્ન એવ હિ તથેત્ય્ ઉક્તઃ સુરગણૈસ્ તત્ર શેતે રસાતલે
પછી પાતાળમાં સુતા કપિલે કહ્યું: 'હું જો જાગતો નથી, તો પણ માત્ર સ્વપ્નમાં જ છું.' દેવતાઓએ એમ કહ્યું અને કપિલ ત્યાં પાતાળમાં સુઈ રહ્યા.
તસ્ય પ્રભાવં તે જ્ઞાત્વા રાક્ષસા માયયા યુતાઃ સાગરાણાં ચ સર્વેષાં વધોપાયં પ્રચક્રિરે
કપિલની શક્તિ જાણીને, માયાવાળાં રાક્ષસોએ બધા સાગરોને નાશ કરવા માટે ઉપાય શોધ્યો.
વિના યુદ્ધેન તે ભીતા રાક્ષસાઃ સત્વરાસ્ તદા આગત્ય યત્ર સ મુનિઃ કપિલઃ કોપનો મહાન્
યુદ્ધ વિના ડરેલા રાક્ષસો ઝડપથી ત્યાં ગયા, જ્યાં મહાકોપી કપિલ મુનિ હતા.
શિરોદેશે હયં તે વૈ બદ્ધ્વાથ ત્વરયાન્વિતાઃ દૂરે સ્થિત્વા મૌનિનશ્ ચ પ્રેક્ષન્તઃ કિં ભવેદ્ ઇતિ
તેઓએ ઘોડાને કપિલના માથા પાસે બાંધી દીધો અને દૂર ઊભા રહી, મૌન રહીને જોતા રહ્યા કે હવે શું થાય છે.
તતસ્ તુ સાગરાઃ સર્વે નિર્વિશન્તો રસાતલમ્ દદૃશુસ્ તે હયં બદ્ધં શયાનં પુરુષં તથા
પછી બધા સાગરો પાતાળમાં પ્રવેશ્યા અને તેમણે ત્યાં ઘોડો બંધાયેલો અને એક પુરુષ સુતો જોયો.
તં મેનિરે ચ હર્તારં ક્રતુહન્તારમ્ એવ ચ એનં હત્વા મહાપાપં નયામો ઽશ્વં નૃપાન્તિકમ્
તેઓએ તેને ચોર અને યજ્ઞનો વિઘ્નકર્તા માન્યો અને કહ્યું: 'આ મહાપાપીને મારીને આપણે ઘોડો રાજા પાસે લઈ જઈએ.'
કેચિદ્ ઊચુઃ પશું બદ્ધં નયામો ઽનેન કિં ફલમ્ તદાહુર્ અપરે શૂરા રાજાનઃ શાસકા વયમ્
કેટલાંકએ કહ્યું: 'આ બંધાયેલો પશુ લઈ જઈએ, આ માણસનો શું ઉપયોગ?' બીજાં શૂરવીર અને રાજપુત્રોએ કહ્યું: 'અમે શાસક છીએ.'