બ્રાહ્મી ગોદાવરી નન્દા સુનન્દા કામદાયિની બ્રહ્મતેજઃસમાનીતા સર્વપાપપ્રણાશની
બ્રાહ્મી, ગોદાવરી, નંદા, સુનંદા, કામદાયિની—બધા બ્રહ્માના તેજથી ઉત્પન્ન થયેલી અને સર્વ પાપનો નાશ કરતી નદીઓ છે.
સ્મરણાદ્ એવ પાપૌઘહન્ત્રી મમ સદા પ્રિયા પઞ્ચાનામ્ અપિ ભૂતાનામ્ આપઃ શ્રેષ્ઠત્વમ્ આગતાઃ
માત્ર સ્મરણથી જ એ પાપના ઢગલા નાશ કરે છે અને મને હંમેશા પ્રિય છે; પાંચ તત્વોમાંથી પાણી શ્રેષ્ઠ બન્યું છે.
તત્રાપિ તીર્થભૂતાસ્ તુ તસ્માદ્ આપઃ પરાઃ સ્મૃતાઃ તાસાં ભાગીરથી શ્રેષ્ઠા તાભ્યો ઽપિ ગૌતમી તથા
આમાંથી, જે પાણી તીર્થરૂપ છે, તે સર્વોપરી ગણાય છે; તેમાં ભાગીરથી શ્રેષ્ઠ છે અને ગૌતમીએ પણ એ સમાન મહિમા ધરાવે છે.
આનીતા સજટા ગઙ્ગા અસ્યા નાન્યચ્ છુભાવહમ્ સ્વર્ગે ભુવિ તલે વાપિ તીર્થં સર્વાર્થદં મુને
ગંગાને જટાવાળાએ લાવી હતી; એ સિવાય બીજું કશું શુભ ફળ આપતું નથી. સ્વર્ગમાં, પૃથ્વી પર કે પાતાળમાં પણ તીર્થ સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી પાડે છે, ઋષિ.
ઇત્ય્ એતત્ કથિતં પુત્ર ગૌતમાય મહાત્મને સાક્ષાદ્ ધરેણ તુષ્ટેન મયા તવ નિવેદિતમ્
હવે, બેટા, આ બધું મહાન આત્માવાળા ગૌતમને, પ્રસન્ન થયેલા હરિએ સીધું કહ્યું હતું, અને એ વાત મેં તને કહી છે.
એવં સા ગૌતમી ગઙ્ગા સર્વેભ્યો ઽપ્ય્ અધિકા મતા તત્સ્વરૂપં ચ કથિતં કુતો ઽન્યા શ્રવણસ્પૃહા
આ રીતે, ગૌતમની ગંગા બધાથી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; એની સાચી મહિમા કહેવામાં આવી છે—પછી બીજાની વાત સાંભળવાની ઇચ્છા શું રહે છે?
દ્વિવિધા સૈવ ગદિતા એકાપિ સુરસત્તમ એકો ભેદસ્ તુ કથિતો બ્રાહ્મણેનાહૃતો યતઃ
એ એક જ છે, પણ બે રીતે વર્ણવાઈ છે, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ; એક ભાગ બ્રાહ્મણે લાવ્યો હતો, એ વાત કહી છે.
ક્ષત્રિયેણાપરો ઽપ્ય્ અંશો જટાસ્વ્ એવ વ્યવસ્થિતઃ ભવસ્ય દેવદેવસ્ય આહૃતસ્ તદ્ વદસ્વ મે
બીજો ભાગ ક્ષત્રિયે લાવ્યો હતો અને એ ભાગ દેવોના દેવ ભવાની જટામાં જ રહ્યો; એ વિશે મને કહો.
વૈવસ્વતાન્વયે જાત ઇક્ષ્વાકુકુલસંભવઃ પુરા વૈ સગરો નામ રાજાસીદ્ અતિધાર્મિકઃ
વૈવસ્વતના વંશમાં, ઇક્ષ્વાકુ કુળમાંથી, એક વખત બહુ ધર્મી સગર નામનો રાજા થયો હતો.
યજ્વા દાનપરો નિત્યં ધર્માચારવિચારવાન્ તસ્ય ભાર્યાદ્વયં ચાસીત્ પતિભક્તિપરાયણમ્
એ હમેશાં યજ્ઞ અને દાનમાં લાગેલો, ધર્મના આચરણ અને વિચારમાં તત્પર હતો; એની બે પત્નીઓ હતી, બન્ને પતિભક્તિમાં નિષ્ઠાવાન હતી.
તસ્ય વૈ સંતતિર્ નાભૂદ્ ઇતિ ચિન્તાપરો ઽભવત્ વસિષ્ઠં ગૃહમ્ આહૂય સંપૂજ્ય વિધિવત્ તતઃ
એને સંતાન ન હતું, એટલે ચિંતામાં પડી ગયો; પછી વશિષ્ઠને ઘેર બોલાવી, યોગ્ય રીતે પૂજા કરીને—
ઉવાચ વચનં રાજા સંતતેઃ કારણં પ્રતિ ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા ધ્યાત્વા રાજાનમ્ અબ્રવીત્
રાજાએ સંતાનના કારણ વિશે વાત કરી; એ સાંભળીને ઋષિએ ધ્યાન કરીને રાજાને જવાબ આપ્યો.
સપત્નીકઃ સદા રાજન્ન્ ઋષિપૂજાપરો ભવ
હે રાજા, તું અને તારી પત્નીઓ હમેશાં ઋષિઓની પૂજા કરવા તત્પર રહો.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સ મુનિર્ વિપ્ર યથાસ્થાનં જગામ હ એકદા તસ્ય રાજર્ષેર્ ગૃહમ્ આગાત્ તપોનિધિઃ
આ રીતે કહીને એ મુનિ પોતાના સ્થાન પર ચાલ્યા ગયા; એક વખત એ તપના ખજાનાં રાજર્ષિના ઘેર આવ્યા.
તસ્યર્ષેઃ પૂજનં ચક્રે સ સંતુષ્ટો ઽબ્રવીદ્ વચમ્ વરં બ્રૂહિ મહાભાગેત્ય્ ઉક્તે પુત્રાન્ સ ચાવૃણોત્
રાજાએ એ ઋષિની પૂજા કરી; ઋષિ પ્રસન્ન થઈને બોલ્યા: 'માગ, હે ભાગ્યશાળી.' એમ કહી, રાજાએ પુત્રોની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી.
સ મુનિઃ પ્રાહ રાજાનમ્ એકસ્યાં વંશધારકઃ પુત્રો ભૂયાત્ તથાન્યસ્યાં ષષ્ટિસાહસ્રકં સુતાઃ
મુનિએ રાજાને કહ્યું: 'એક પત્નીથી વંશ ચાલે એવો પુત્ર થાય અને બીજીથી સાઠ હજાર પુત્રો થાય.'
વરં દત્ત્વા મુનૌ યાતે પુત્રા જાતાઃ સહસ્રશઃ સ યજ્ઞાન્ સુબહૂંશ્ ચક્રે હયમેધાન્ સુદક્ષિણાન્
મુનિએ વર આપ્યા પછી, જ્યારે મુનિ ચાલ્યા ગયા, ત્યારે હજારો પુત્રો જન્મ્યા; રાજાએ અનેક યજ્ઞ કર્યા, અને ઘોડા યજ્ઞ પણ ભવ્ય દાન સાથે કર્યા.
એકસ્મિન્ હયમેધે વૈ દીક્ષિતો વિધિવન્ નૃપઃ પુત્રાન્ ન્યયોજયદ્ રાજા સસૈન્યાન્ હયરક્ષણે
એક ઘોડા યજ્ઞમાં, રાજાએ વિધિપૂર્વક દીક્ષા લીધી; રાજાએ પોતાના પુત્રોને અને તેમની સેના સાથે ઘોડાની રક્ષા માટે મોકલ્યા.
ક્વચિદ્ અન્તરમ્ આસાદ્ય હયં જહ્રે શતક્રતુઃ માર્ગમાણાશ્ ચ તે પુત્રા નૈવાપશ્યન્ હયં તદા
ક્યાંક રસ્તામાં ઇન્દ્રે એ ઘોડો લઈ ગયો; રાજાના પુત્રોએ શોધ્યા પણ એ સમયે ઘોડો મળ્યો નહીં.
સહસ્રાણાં તથા ષષ્ટિર્ નાનાયુદ્ધવિશારદાઃ તેષુ પશ્યત્સુ રક્ષાંસિ પુત્રેષુ સગરસ્ય હિ
એ સાઠ હજાર પુત્રો, વિવિધ યુદ્ધકલા જાણનારા, ઘોડાની રક્ષા કરતા હતા ત્યારે, સગરના પુત્રોમાં રાક્ષસો દેખાયા.
પ્રોક્ષિતં તદ્ ધયં નીત્વા તે રસાતલમ્ આગમન્ રાક્ષસાન્ માયયા યુક્તાન્ નૈવાપશ્યન્ત સાગરાઃ
એ લોકોએ સંસ્કાર કરેલો ઘોડો લઈ ને પાતાળમાં ગયા; પણ સગરના પુત્રોને માયાવાળા રાક્ષસો દેખાયા નહીં.
ન દૃષ્ટ્વા તે હયં પુત્રાઃ સગરસ્ય બલીયસઃ ઇતશ્ ચેતશ્ ચરન્તસ્ તે નૈવાપશ્યન્ હયં તદા
સગરના બલવાન પુત્રોએ ઘોડો મળ્યો નહીં, એટલે એ લોકો અહીંથી ત્યાં ભટક્યા, પણ એ સમયે ઘોડો ક્યાંય દેખાયો નહીં.
દેવલોકં તદા જગ્મુઃ પર્વતાંશ્ ચ સરાંસિ ચ વનાનિ ચ વિચિન્વન્તો નૈવાપશ્યન્ હયં તદા
એ સમયે તેઓ દેવલોકમાં ગયા, અને પર્વતો, તળાવો અને જંગલો શોધ્યા, પણ તેમને ઘોડો ક્યાંય મળ્યો નહીં.
કૃતસ્વસ્ત્યયનો રાજા ઋત્વિગ્ભિઃ કૃતમઙ્ગલઃ અદૃષ્ટ્વા તુ પશું રમ્યં રાજા ચિન્તામ્ ઉપેયિવાન્
રાજાએ યજ્ઞના શુભ કાર્ય પૂર્ણ કર્યા અને ઋત્વિજ્જો પાસેથી આશીર્વાદ લીધા, પણ સુંદર યજ્ઞપશુને ન જોઈને રાજાને ચિંતા લાગી.
અટન્તઃ સાગરાઃ સર્વે દેવલોકમ્ ઉપાગમન્ હયં તમ્ અનુચિન્વન્તસ્ તત્રાપિ ન હયો ઽભવત્
બધા સાગરો શોધતા શોધતા દેવલોકમાં પહોંચ્યા, પણ ત્યાં પણ ઘોડો મળ્યો નહીં.
તતો મહીં સમાજગ્મુઃ પર્વતાંશ્ ચ વનાનિ ચ તત્રાપિ ચ હયં નૈવ દૃષ્ટવન્તો નૃપાત્મજાઃ
પછી તેઓ ફરીથી પૃથ્વી પર, પર્વતો અને જંગલોમાં આવ્યા, પણ ત્યાં પણ રાજાના પુત્રોએ ઘોડો જોયો નહીં.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર દૈવી વાગ્ અભવત્ તદા રસાતલે હયો બદ્ધ આસ્તે નાન્યત્ર સાગરાઃ
એ સમયે ત્યાં એક દૈવી વાણી સંભળાઈ: 'ઘોડો પાતાળમાં બંધાયેલો છે, બીજે ક્યાંય નથી, હે સાગરો.'
ઇતિ શ્રુત્વા તતો વાક્યં ગન્તુકામા રસાતલમ્ અખનન્ પૃથિવીં સર્વાં પરિતઃ સાગરાસ્ તતઃ
આ વચન સાંભળી, પાતાળ જવાની ઇચ્છાથી સાગરો એ આખી પૃથ્વી ચારે બાજુ ખોદવા લાગ્યા.
તે ક્ષુધાર્તા મૃદં શુષ્કાં ભક્ષયન્તસ્ ત્વ્ અહર્નિશમ્ ન્યખનંશ્ ચાપિ જગ્મુશ્ ચ સત્વરાસ્ તે રસાતલમ્
ભૂખ્યા સાગરો રાતદિવસ સુકાઈ ગયેલી માટી ખાવા લાગ્યા અને ખોદતા ખોદતા ઝડપથી પાતાળ સુધી પહોંચી ગયા.
તાન્ આગતાન્ ભૂપસુતાન્ સાગરાન્ બલિનઃ કૃતીન્ શ્રુત્વા રક્ષાંસિ સંત્રસ્તા વ્યગમન્ કપિલાન્તિકમ્
મજબૂત અને પરાક્રમી રાજપુત્રો એટલે કે સાગરો આવી ગયા છે, એ સાંભળી રાક્ષસો ડરીને કપિલ પાસે ભાગી ગયા.