શનૈસ્ તદ્દેશમ્ અભ્યાગાદ્ વામનઃ સામગાયનઃ યજ્ઞવાટમ્ અનુપ્રાપ્તો વામનશ્ ચિત્રકુણ્ડલઃ
ધીરે ધીરે સામગાન ગાતા વામન ત્યાં પહોંચ્યા; તેજસ્વી કુંડળ પહેરેલા વામન યજ્ઞમંડપમાં પ્રવેશ્યા.
પ્રશંસમાનસ્ તં યજ્ઞં વામનં પ્રેક્ષ્ય ભાર્ગવઃ બ્રહ્મરૂપધરં દેવં વામનં દૈત્યસૂદનમ્
ભૃગુવંશી શુક્રે વામનને જોઈને અને એ યજ્ઞની પ્રશંસા કરીને સમજ્યું કે વામન બ્રહ્મારૂપી દેવ છે, દૈત્યોને સંહારનાર છે.
દાતારં યજ્ઞતપસાં ફલં હન્તારં રક્ષસામ્ જ્ઞાત્વા ત્વરન્ન્ અથોવાચ રાજાનં ભૂરિતેજસમ્
યજ્ઞ અને તપસ્યાના ફળદાતા અને રાક્ષસોના વિનાશક એવા વામનને ઓળખીને, ભૃગુવંશી શુક્રે તેજસ્વી રાજાને ઝડપથી કહ્યું.
જેતારં ક્ષત્રધર્મેણ દાતારં ભક્તિતો ધનમ્ બલિં બલવતાં શ્રેષ્ઠં સભાર્યં દીક્ષિતં મખે
ક્ષત્રિય ધર્મથી વિજયી, ભક્તિથી ધનની આપનાર એવા બલિ, બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ, પોતાની પત્ની સાથે યજ્ઞમાં દિક્ષિત થયા છે.
ધ્યાયન્તં યજ્ઞપુરુષમ્ ઉત્સૃજન્તં હવિઃ પૃથક્ તમ્ આહ ભૃગુશાર્દૂલઃ શુક્રઃ પરમબુદ્ધિમાન્
યજ્ઞપુરુષનું ધ્યાન કરતાં અને હવન અલગથી અર્પણ કરતાં તેને ભૃગુવંશી શુક્ર, જે અત્યંત બુદ્ધિશાળી છે, વાત કરી.
યો ઽસૌ તવ મખં પ્રાપ્તો બ્રાહ્મણો વામનાકૃતિઃ નાસૌ વિપ્રો બલે સત્યં યજ્ઞેશો યજ્ઞવાહનઃ
જે બ્રાહ્મણ વામનરૂપે તમારા યજ્ઞમાં આવ્યો છે, એ સાચો બ્રાહ્મણ નથી, હે બલિ; એ યજ્ઞના સ્વામી અને યજ્ઞધારી છે.
શિશુસ્ ત્વાં યાચિતું પ્રાપ્તો નૂનં દેવહિતાય હિ મયા ચ સહ સંમન્ત્ર્ય પશ્ચાદ્ દેયં ત્વયા પ્રભો
એક બાળક તમને માગવા આવ્યું છે, ચોક્કસ દેવોના હિત માટે; મારી સાથે ચર્ચા કર્યા પછી, હે સ્વામી, પછી આપવું.
બલિસ્ તુ ભાર્ગવં પ્રાહ પુરોધસમ્ અરિંદમઃ
શત્રુઓને જીતનાર બલિએ પૂજારી ભૃગુવંશી શુક્રને કહ્યું.
ધન્યો ઽહં મમ યજ્ઞેશો ગૃહમ્ આયાતિ મૂર્તિમાન્ આગત્ય યાચતે કિંચિત્ કિં મન્ત્ર્યમ્ અવશિષ્યતે
હું ધન્ય છું કે યજ્ઞના સ્વામી સ્વયં મારા ઘરે આવ્યા છે; આવ્યા પછી કંઈક માગે છે—હવે શું ચર્ચા બાકી રહી?
એવમ્ ઉક્ત્વા સભાર્યો ઽસૌ શુક્રેણ ચ પુરોધસા જગામ યત્ર વિપ્રેન્દ્રો વામનો ઽદિતિનન્દનઃ
આવું કહીને, પોતાની પત્ની અને પૂજારી શુક્ર સાથે, તે ત્યાં ગયા જ્યાં અદિતીનંદન, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ વામન હતા.
કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા કેનાર્થિત્વં તદ્ ઉચ્યતામ્ વામનો ઽપિ તદા પ્રાહ પદત્રયમિતાં ભુવમ્
હાથ જોડીને તેણે પૂછ્યું: 'તમે કયા હેતુથી આવ્યા છો?' ત્યારે વામને કહ્યું: 'મને ત્રણ પગ જેટલી જમીન આપો.'
દેહિ રાજેન્દ્ર નાન્યેન કાર્યમ્ અસ્તિ ધનેન કિમ્ તથેત્ય્ ઉક્ત્વા તુ કલશાન્ નાનારત્નવિભૂષિતાત્
આપો, હે રાજા, બીજું કોઈ કામ નથી; ધનનો શું ઉપયોગ? 'તેમ જ થશે' કહીને તેણે વિવિધ રત્નોથી શોભિત કલશ લાવ્યા.
વારિધારાં પુરસ્કૃત્ય વામનાય ભુવં દદૌ પશ્યત્સુ ઋષિમુખ્યેષુ શુક્રે ચૈવ પુરોધસિ
પાણીની ધાર ઢાળી, તેણે વામનને જમીન આપી, અને મુખ્ય ઋષિઓ તથા પૂજારી શુક્ર જોઈ રહ્યા હતા.
પશ્યત્સુ લોકનાથેષુ વામનાય ભુવં દદૌ પશ્યત્સુ દૈત્યસંઘેષુ જયશબ્દે પ્રવર્તતિ
લોકોના સ્વામીઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે તેણે વામનને જમીન આપી; દૈત્યોની સભા જોઈ રહી હતી ત્યારે વિજયના નાદ ઉઠ્યા.
શનૈસ્ તુ વામનઃ પ્રાહ સ્વસ્તિ રાજન્ સુખી ભવ દેહિ મે સંમિતાં ભૂમિં ત્રિપદામ્ આશુ ગમ્યતે
ધીરે ધીરે વામને કહ્યું: 'આશીર્વાદ, હે રાજા, સુખી રહો; મને ત્રણ પગ જેટલી માપેલી જમીન આપો, એ તરત જ લઈ લેવામાં આવશે.'
તથેત્ય્ ઉવાચ દૈત્યેશો યાવત્ પશ્યતિ વામનમ્ યજ્ઞેશો યજ્ઞપુરુષશ્ ચન્દ્રાદિત્યૌ સ્તનાન્તરે
દૈત્યોના રાજાએ 'તેમ જ થશે' કહ્યું, જ્યારે તેણે વામન, યજ્ઞના સ્વામી, યજ્ઞપુરુષને ચાંદ્ર અને સૂર્ય જેવું ઉર પર જોઈને કહ્યું.
યથા સ્યાતાં સુરા મૂર્ધ્નિ વવૃધે વિક્રમાકૃતિઃ અનન્તશ્ ચાચ્યુતો દેવો વિક્રાન્તો વિક્રમાકૃતિઃ તં દૃષ્ટ્વા દૈત્યરાટ્ પ્રાહ સભાર્યો વિનયાન્વિતઃ
જ્યારે દેવતાઓ આગળ ઊભા હતા, ત્યારે વિક્રમરૂપે ભગવાનનું રૂપ વધતું ગયું; અનંત અને અચ્યૂત ભગવાન, જે પરાક્રમી છે, એ વિક્રમરૂપે પ્રગટ થયા. તેમને જોઈને દૈત્યરાજ પોતાની પત્ની સાથે વિનમ્રતાપૂર્વક બોલ્યા.
ક્રમસ્વ વિષ્ણો લોકેશ યાવચ્છક્ત્યા જગન્મય જિતં મયા સુરેશાન સર્વભાવેન વિશ્વકૃત્
હે વિશ્વરૂપ, હે વિશ્વના સ્વામી વિષ્ણુ, તારી જેટલી શક્તિ હોય તેટલી દુર સુધી પગલા મૂકી દેજે. હે દેવતાઓના સ્વામી, હે સર્વના સર્જનહાર, મેં તારી પાસે બધું આપી દીધું છે.
તદ્વાક્યસમકાલં તુ વિષ્ણુઃ પ્રાહ મહાક્રતુઃ
એમ કહ્યા પછી, એ જ ક્ષણે મહાયજ્ઞ કરનાર વિષ્ણુએ ઉત્તર આપ્યો.
દૈત્યેશ્વર મહાબાહો ક્રમિષ્યે પશ્ય દૈત્યરાટ્
હે દૈત્યોના સ્વામી, હે મહાબાહુ, હવે હું પગલું મૂકીશ; જોઈ લે, હે દૈત્યરાજ.
એવં વદન્તં સ પ્રાહ ક્રમ વિષ્ણો પુનઃ પુનઃ
જ્યારે ભગવાન એમ બોલતા હતા, ત્યારે બલીએ વારંવાર કહ્યું: 'પગલું મૂકો, હે વિષ્ણુ, પગલું મૂકો!'
કૂર્મપૃષ્ઠે પદં ન્યસ્ય બલિયજ્ઞે પદં ન્યસત્ દ્વિતીયં તુ પદં પ્રાપ બ્રહ્મલોકં સનાતનમ્
ભગવાને એક પગ કચ્છપના પીઠ પર મૂક્યો અને બીજું પગ બલિ યજ્ઞસ્થળે મૂક્યું; બીજું પગ તો સીધું બ્રહ્માના શાશ્વત લોક સુધી પહોંચી ગયું.
તૃતીયસ્ય પદસ્યાત્ર સ્થાનં નાસ્ત્ય્ અસુરેશ્વર ક્વ ક્રમિષ્યે ભુવં દેહિ બલિં તં હરિર્ અબ્રવીત્ વિહસ્ય બલિર્ અપ્ય્ આહ સભાર્યઃ સ કૃતાઞ્જલિઃ
હે અસુરોના સ્વામી, ત્રીજું પગ મૂકવા અહીં કોઈ સ્થાન નથી. હવે હું કયાં પગલું મૂકી શકું? ભૂમિ મને આપ, એમ હરિએ હસતાં બલિને કહ્યું. ત્યારે બલિએ પોતાની પત્ની સાથે હાથ જોડીને ઉત્તર આપ્યો:
ત્વયા સૃષ્ટં જગત્ સર્વં ન સ્રષ્ટાહં સુરેશ્વર ત્વદ્દોષાદ્ અલ્પમ્ અભવત્ કિં કરોમિ જગન્મય
આ આખું જગત તો તું જ બનાવ્યું છે; હે દેવોના સ્વામી, હું તો સર્જનહાર નથી. તારી મહિમાથી મારું બધું નાનું થઈ ગયું છે—હવે હું શું કરી શકું, હે વિશ્વરૂપ?
તથાપિ નાનૃતપૂર્વં કદાચિદ્ વચ્મિ કેશવ સત્યવાક્યં ચ માં કુર્વન્ મત્પૃષ્ઠે હિ પદં ન્યસ
છતાં પણ, હે કેશવ, મેં ક્યારેય ખોટું બોલ્યું નથી. મારા વચનને સાચું કર—તું તારો પગ મારા પીઠ પર મૂકી દે.
તતઃ પ્રસન્નો ભગવાંસ્ ત્રયીમૂર્તિઃ સુરાર્ચિતઃ
પછી ત્રણ રૂપ ધરાવતા, દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત એવા ભગવાન પ્રસન્ન થયા.
વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે ભક્ત્યા પ્રીતો ઽસ્મિ દૈત્યરાટ્
"હે સૌભાગ્યશાળી, તું કોઈ વર માંગ; હું તારી ભક્તિથી પ્રસન્ન થયો છું, હે દૈત્યરાજ."
સ તુ પ્રાહ જગન્નાથં ન યાચે ત્વાં ત્રિવિક્રમમ્ સ તુ પ્રાદાત્ સ્વયં વિષ્ણુઃ પ્રીતઃ સન્ મનસેપ્સિતમ્
પણ તેણે જગન્નાથને કહ્યું: 'હું ત્રિવિક્રમ તારી પાસે કંઈ માગતો નથી.' છતાં પ્રસન્ન થયેલા વિષ્ણુએ બલિને મનમાં જે ઇચ્છ્યું હતું તે આપી દીધું.
રસાતલપતિત્વં ચ ભાવિ ચેન્દ્રપદં પુનઃ આત્માધિપત્યં ચ હરિર્ અવિનાશિ યશો વિભુઃ
રસાતળમાં જવું, પછી ફરી ઇન્દ્રપદ પ્રાપ્ત કરવું અને પોતાનું રાજપદ પ્રાપ્ત કરવું—આ બધું અવિનાશી અને યશસ્વી હરિએ બલિને આપ્યું.
એવં દત્ત્વા બલેઃ સર્વં સસુતં ભાર્યયાન્વિતમ્ રસાતલે હરિઃ સ્થાપ્ય બલિં ત્વ્ અમરવૈરિણમ્
આ રીતે, બલિના બધા ધન-સંપત્તિ, પુત્રો અને પત્ની સહિત, હરિએ બલિને, દેવતાઓના શત્રુને, રસાતળમાં સ્થિર કર્યો.