તવૈશ્વર્યેણ પુષ્ટાઙ્ગા જિત્વા ત્રૈલોક્યમ્ ઓજસા સ્થિરાઃ સ્યામઃ સુરેશાન કથં દૈત્યં નમેમહિ
તમારી શક્તિથી અમારે શરીરમાં બળ આવે છે, તમારી તાકાતથી અમે ત્રણેય લોક જીત્યા છે; હે દેવોના સ્વામી, અમે સ્થિર રહીશું, તો દૈત્યને કેમ નમીએ?
ઇત્ય્ એતદ્ એવ વચનં શ્રુત્વા દૈતેયસૂદનઃ ઉવાચ સર્વાન્ અમરાન્ દેવાનાં કાર્યસિદ્ધયે
આવાં જ વચનો સાંભળી દૈત્યવિનાશક ભગવાને બધા અમર દેવતાઓને દેવકાર્યની સિદ્ધિ માટે કહ્યું.
મદ્ભક્તો ઽસૌ બલિર્ દૈત્યો હ્ય્ અવધ્યો ઽસૌ સુરાસુરૈઃ યથા ભવન્તો મત્પોષ્યાસ્ તથા પોષ્યો બલિર્ મમ
બલી એ મારો ભક્ત છે; દેવો કે દાનવો તેને મારી શકે નહીં. જેમ હું તમને પોષું છું, તેમ બલિને પણ હું જ પોષું છું.
વિના તુ સંગરં દેવા હત્વા રાજ્યં ત્રિવિષ્ટપે બલિં નિબધ્ય મન્ત્રોક્ત્યા રાજ્યં વઃ પ્રદદામ્ય્ અહમ્
હે દેવતાઓ, યુદ્ધ વિના હું મંત્રબળથી બલિને બાંધીને, તેને હરાવીને, સ્વર્ગનું રાજ્ય તમને આપી દઈશ.
તથેત્ય્ ઉક્ત્વા સુરગણાઃ સંજગ્મુર્ દિવમ્ એવ હિ ભગવાન્ અપિ દેવેશો હ્ય્ અદિત્યા ગર્ભમ્ આવિશત્
'તેમ જ થાઓ' એમ કહી દેવતાઓ સ્વર્ગમાં પાછા ગયા; અને ભગવાન દેવોના સ્વામી અદિતીના ગર્ભમાં પ્રવેશ્યા.
તસ્મિન્ન્ ઉત્પદ્યમાને તુ ઉત્સવાશ્ ચ બભૂવિરે જાતો ઽસૌ વામનો બ્રહ્મન્ યજ્ઞેશો યજ્ઞપૂરુષઃ
તે સમયે જ્યારે તેઓ જન્મતા હતા ત્યારે આનંદોત્સવ થયો; તેઓ વામન રૂપે જન્મ્યા, હે બ્રાહ્મણ, યજ્ઞના સ્વામી અને યજ્ઞપુરુષ.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે બ્રહ્મન્ હયમેધાય દીક્ષિતઃ બલિર્ બલવતાં શ્રેષ્ઠ ઋષિમુખ્યૈઃ સમાહિતઃ
એ જ સમયે, હે બ્રાહ્મણ, બલી, બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ, અશ્વમેધ યજ્ઞ માટે દિક્ષિત થયો હતો અને શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ તેની સાથે હતા.
પુરોધસા ચ શુક્રેણ વેદવેદાઙ્ગવેદિના મખે તસ્મિન્ વર્તમાને યજમાને બલૌ તથા
અને તેનો પુરોહિત શુક્ર, જે વેદ અને તેના અંગો જાણતો હતો, તે યજ્ઞમાં હાજર હતો, અને બલિ યજ્ઞ કરી રહ્યો હતો.
આર્ત્વિજ્ય ઋષિમુખ્યે તુ શુક્રે તત્ર પુરોધસિ હવિર્ભાગાર્થમ્ આસન્નદેવગન્ધર્વપન્નગે
યજ્ઞ માટેના હવનના ભાગ માટે મુખ્ય ઋષિ તરીકે શુક્રજી પૂજારી તરીકે હાજર હતા, અને તેમના આસપાસ દેવો, ગંધર્વો અને નાગો બેઠા હતા.
દીયતાં ભુજ્યતાં પૂજા ક્રિયતાં ચ પૃથક્ પૃથક્ પરિપૂર્ણં પુનઃ પૂર્ણમ્ એવં વાક્યે પ્રવર્તતિ
આપો, ભોગવો, પૂજા કરો—દરેકને અલગ અલગ અને સંપૂર્ણ રીતે—આવી વાત વારંવાર પુનઃ પુનઃ ચાલતી રહે છે, બધું પૂર્ણ થાય છે.
શનૈસ્ તદ્દેશમ્ અભ્યાગાદ્ વામનઃ સામગાયનઃ યજ્ઞવાટમ્ અનુપ્રાપ્તો વામનશ્ ચિત્રકુણ્ડલઃ
ધીરે ધીરે સામગાન ગાતા વામન ત્યાં પહોંચ્યા; તેજસ્વી કુંડળ પહેરેલા વામન યજ્ઞમંડપમાં પ્રવેશ્યા.
પ્રશંસમાનસ્ તં યજ્ઞં વામનં પ્રેક્ષ્ય ભાર્ગવઃ બ્રહ્મરૂપધરં દેવં વામનં દૈત્યસૂદનમ્
ભૃગુવંશી શુક્રે વામનને જોઈને અને એ યજ્ઞની પ્રશંસા કરીને સમજ્યું કે વામન બ્રહ્મારૂપી દેવ છે, દૈત્યોને સંહારનાર છે.
દાતારં યજ્ઞતપસાં ફલં હન્તારં રક્ષસામ્ જ્ઞાત્વા ત્વરન્ન્ અથોવાચ રાજાનં ભૂરિતેજસમ્
યજ્ઞ અને તપસ્યાના ફળદાતા અને રાક્ષસોના વિનાશક એવા વામનને ઓળખીને, ભૃગુવંશી શુક્રે તેજસ્વી રાજાને ઝડપથી કહ્યું.
જેતારં ક્ષત્રધર્મેણ દાતારં ભક્તિતો ધનમ્ બલિં બલવતાં શ્રેષ્ઠં સભાર્યં દીક્ષિતં મખે
ક્ષત્રિય ધર્મથી વિજયી, ભક્તિથી ધનની આપનાર એવા બલિ, બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ, પોતાની પત્ની સાથે યજ્ઞમાં દિક્ષિત થયા છે.
ધ્યાયન્તં યજ્ઞપુરુષમ્ ઉત્સૃજન્તં હવિઃ પૃથક્ તમ્ આહ ભૃગુશાર્દૂલઃ શુક્રઃ પરમબુદ્ધિમાન્
યજ્ઞપુરુષનું ધ્યાન કરતાં અને હવન અલગથી અર્પણ કરતાં તેને ભૃગુવંશી શુક્ર, જે અત્યંત બુદ્ધિશાળી છે, વાત કરી.
યો ઽસૌ તવ મખં પ્રાપ્તો બ્રાહ્મણો વામનાકૃતિઃ નાસૌ વિપ્રો બલે સત્યં યજ્ઞેશો યજ્ઞવાહનઃ
જે બ્રાહ્મણ વામનરૂપે તમારા યજ્ઞમાં આવ્યો છે, એ સાચો બ્રાહ્મણ નથી, હે બલિ; એ યજ્ઞના સ્વામી અને યજ્ઞધારી છે.
શિશુસ્ ત્વાં યાચિતું પ્રાપ્તો નૂનં દેવહિતાય હિ મયા ચ સહ સંમન્ત્ર્ય પશ્ચાદ્ દેયં ત્વયા પ્રભો
એક બાળક તમને માગવા આવ્યું છે, ચોક્કસ દેવોના હિત માટે; મારી સાથે ચર્ચા કર્યા પછી, હે સ્વામી, પછી આપવું.
બલિસ્ તુ ભાર્ગવં પ્રાહ પુરોધસમ્ અરિંદમઃ
શત્રુઓને જીતનાર બલિએ પૂજારી ભૃગુવંશી શુક્રને કહ્યું.
ધન્યો ઽહં મમ યજ્ઞેશો ગૃહમ્ આયાતિ મૂર્તિમાન્ આગત્ય યાચતે કિંચિત્ કિં મન્ત્ર્યમ્ અવશિષ્યતે
હું ધન્ય છું કે યજ્ઞના સ્વામી સ્વયં મારા ઘરે આવ્યા છે; આવ્યા પછી કંઈક માગે છે—હવે શું ચર્ચા બાકી રહી?
એવમ્ ઉક્ત્વા સભાર્યો ઽસૌ શુક્રેણ ચ પુરોધસા જગામ યત્ર વિપ્રેન્દ્રો વામનો ઽદિતિનન્દનઃ
આવું કહીને, પોતાની પત્ની અને પૂજારી શુક્ર સાથે, તે ત્યાં ગયા જ્યાં અદિતીનંદન, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ વામન હતા.
કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા કેનાર્થિત્વં તદ્ ઉચ્યતામ્ વામનો ઽપિ તદા પ્રાહ પદત્રયમિતાં ભુવમ્
હાથ જોડીને તેણે પૂછ્યું: 'તમે કયા હેતુથી આવ્યા છો?' ત્યારે વામને કહ્યું: 'મને ત્રણ પગ જેટલી જમીન આપો.'
દેહિ રાજેન્દ્ર નાન્યેન કાર્યમ્ અસ્તિ ધનેન કિમ્ તથેત્ય્ ઉક્ત્વા તુ કલશાન્ નાનારત્નવિભૂષિતાત્
આપો, હે રાજા, બીજું કોઈ કામ નથી; ધનનો શું ઉપયોગ? 'તેમ જ થશે' કહીને તેણે વિવિધ રત્નોથી શોભિત કલશ લાવ્યા.
વારિધારાં પુરસ્કૃત્ય વામનાય ભુવં દદૌ પશ્યત્સુ ઋષિમુખ્યેષુ શુક્રે ચૈવ પુરોધસિ
પાણીની ધાર ઢાળી, તેણે વામનને જમીન આપી, અને મુખ્ય ઋષિઓ તથા પૂજારી શુક્ર જોઈ રહ્યા હતા.
પશ્યત્સુ લોકનાથેષુ વામનાય ભુવં દદૌ પશ્યત્સુ દૈત્યસંઘેષુ જયશબ્દે પ્રવર્તતિ
લોકોના સ્વામીઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે તેણે વામનને જમીન આપી; દૈત્યોની સભા જોઈ રહી હતી ત્યારે વિજયના નાદ ઉઠ્યા.
શનૈસ્ તુ વામનઃ પ્રાહ સ્વસ્તિ રાજન્ સુખી ભવ દેહિ મે સંમિતાં ભૂમિં ત્રિપદામ્ આશુ ગમ્યતે
ધીરે ધીરે વામને કહ્યું: 'આશીર્વાદ, હે રાજા, સુખી રહો; મને ત્રણ પગ જેટલી માપેલી જમીન આપો, એ તરત જ લઈ લેવામાં આવશે.'
તથેત્ય્ ઉવાચ દૈત્યેશો યાવત્ પશ્યતિ વામનમ્ યજ્ઞેશો યજ્ઞપુરુષશ્ ચન્દ્રાદિત્યૌ સ્તનાન્તરે
દૈત્યોના રાજાએ 'તેમ જ થશે' કહ્યું, જ્યારે તેણે વામન, યજ્ઞના સ્વામી, યજ્ઞપુરુષને ચાંદ્ર અને સૂર્ય જેવું ઉર પર જોઈને કહ્યું.
યથા સ્યાતાં સુરા મૂર્ધ્નિ વવૃધે વિક્રમાકૃતિઃ અનન્તશ્ ચાચ્યુતો દેવો વિક્રાન્તો વિક્રમાકૃતિઃ તં દૃષ્ટ્વા દૈત્યરાટ્ પ્રાહ સભાર્યો વિનયાન્વિતઃ
જ્યારે દેવતાઓ આગળ ઊભા હતા, ત્યારે વિક્રમરૂપે ભગવાનનું રૂપ વધતું ગયું; અનંત અને અચ્યૂત ભગવાન, જે પરાક્રમી છે, એ વિક્રમરૂપે પ્રગટ થયા. તેમને જોઈને દૈત્યરાજ પોતાની પત્ની સાથે વિનમ્રતાપૂર્વક બોલ્યા.
ક્રમસ્વ વિષ્ણો લોકેશ યાવચ્છક્ત્યા જગન્મય જિતં મયા સુરેશાન સર્વભાવેન વિશ્વકૃત્
હે વિશ્વરૂપ, હે વિશ્વના સ્વામી વિષ્ણુ, તારી જેટલી શક્તિ હોય તેટલી દુર સુધી પગલા મૂકી દેજે. હે દેવતાઓના સ્વામી, હે સર્વના સર્જનહાર, મેં તારી પાસે બધું આપી દીધું છે.
તદ્વાક્યસમકાલં તુ વિષ્ણુઃ પ્રાહ મહાક્રતુઃ
એમ કહ્યા પછી, એ જ ક્ષણે મહાયજ્ઞ કરનાર વિષ્ણુએ ઉત્તર આપ્યો.
દૈત્યેશ્વર મહાબાહો ક્રમિષ્યે પશ્ય દૈત્યરાટ્
હે દૈત્યોના સ્વામી, હે મહાબાહુ, હવે હું પગલું મૂકીશ; જોઈ લે, હે દૈત્યરાજ.