ભૂતેભ્યશ્ ચાપિ પઞ્ચભ્ય આપો ભૂતં મહોદિતમ્ તાસામ્ ઉત્કૃષ્ટમ્ એતસ્માદ્ ગૃહાણેમં કમણ્ડલુમ્
પાંચ તત્વોમાંથી પાણી મહાન ગણાયું છે; તેમાં પણ આ સૌથી શ્રેષ્ઠ છે—આ કમંડળ લઈ લે.
અત્ર યદ્ વારિ શોભિષ્ઠં પુણ્યં પાવનમ્ એવ ચ સ્પૃષ્ટ્વા સ્મૃત્વા ચ દૃષ્ટ્વા ચ બ્રહ્મન્ પાપાદ્ વિમોક્ષ્યસે
અહીંનું જે પાણી સુંદર, પવિત્ર અને પાપનાશક છે, તેને સ્પર્શી, સ્મરી કે જોઈને, હે બ્રહ્મા, તું પાપથી મુક્ત થાશે.
એવમ્ ઉક્ત્વા મહાદેવઃ પ્રાદાન્ મમ કમણ્ડલુમ્ તતઃ સુરગણાઃ સર્વે ભક્ત્યા પ્રોચુઃ સુરેશ્વરમ્ આહ્લાદશ્ ચ મહાંસ્ તત્ર જયશબ્દો વ્યવર્તત
આ રીતે મહાદેવજીએ મને કમંડળ આપ્યું; પછી સર્વ દેવતાઓએ ભક્તિપૂર્વક દેવોના સ્વામીની સ્તુતિ કરી અને ત્યાં મહાન આનંદ અને જયધ્વનિ થયો.
દેવોત્સવે માતુર્ અજઃ પદાગ્રં સમીક્ષ્ય પાપાત્ પતિતત્વમ્ આપ પ્રાદાત્ કૃપાલુઃ સ્મરણાત્ પવિત્રાં ગઙ્ગાં પિતા પુણ્યકમણ્ડલુસ્થામ્
દેવોત્સવ સમયે, અજજન્યે માતાના પગ જોઈને પાપમાં પડી ગયો; દયાળુ પિતાએ સ્મરણથી જ પવિત્ર ગંગા, જે પુણ્ય કમંડળમાં વસે છે, તેને આપી.
કમણ્ડલુસ્થિતા દેવી તવ પુણ્યવિવર્ધિની યથા મર્ત્યં ગતા નાથ તન્ મે વિસ્તરતો વદ
હે પ્રભુ, કમંડળમાં વસતી દેવી તારા પુણ્યને વધારનારી છે; એ કેવી રીતે મરણધર્મી લોકમાં આવી, તે મને વિગતે કહો.
બલિર્ નામ મહાદૈત્યો દેવારિર્ અપરાજિતઃ ધર્મેણ યશસા ચૈવ પ્રજાસંરક્ષણેન ચ
બલિ નામે એક મહાદૈત્ય હતો, દેવોનો અજેય શત્રુ, જે ધર્મ, યશ અને પ્રજાની રક્ષા દ્વારા શાસન કરતો હતો.
ગુરુભક્ત્યા ચ સત્યેન વીર્યેણ ચ બલેન ચ ત્યાગેન ક્ષમયા ચૈવ ત્રૈલોક્યે નોપમીયતે
ગુરુભક્તિ, સત્ય, પરાક્રમ, બળ, દાન અને ક્ષમાથી તે ત્રણેય લોકમાં અદ્વિતીય હતો.
તસ્યર્દ્ધિમ્ ઉન્નતાં દૃષ્ટ્વા દેવાશ્ ચિન્તાપરાયણાઃ મિથઃ સમૂચુર્ અમરા જેષ્યામો વૈ કથં બલિમ્
તેણી વધતી સમૃદ્ધિ જોઈને દેવતાઓ ચિંતિત થયા અને પરસ્પર કહેવા લાગ્યા: 'અમે બલિને કેવી રીતે હરાવશું?'
તસ્મિઞ્ શાસતિ રાજ્યં તુ ત્રૈલોક્યં હતકણ્ટકમ્ નારયો વ્યાધયો વાપિ નાધયો વા કથંચન
જ્યારે તે ત્રણેય લોકનું શાસન કરતો હતો, ત્યારે ક્યાંય દુશ્મન, રોગ કે કોઈ દુઃખ નહોતું.
અનાવૃષ્ટિર્ અધર્મો વા નાસ્તિશબ્દો ન દુર્જનઃ સ્વપ્ને ઽપિ નૈવ દૃશ્યેત બલૌ રાજ્યં પ્રશાસતિ
ક્યાંય અનાવૃષ્ટિ, અધર્મ, નાસ્તિકતા કે દુર્જન નહોતો; બલિ રાજા શાસન કરતો ત્યારે આવું સપનામાં પણ દેખાતું નહોતું.
તસ્યોન્નતિશરૈર્ ભગ્નાઃ કીર્તિખડ્ગદ્વિધાકૃતાઃ તસ્યાજ્ઞાશક્તિભિન્નાઙ્ગા દેવાઃ શર્મ ન લેભિરે
તેના અહંકારભર્યા બાણો તૂટી ગયા, તેની કીર્તિની તલવાર પણ તૂટી ગઈ; દેવતાઓના અંગો તેની આજ્ઞા અને શક્તિથી ઘાયલ થયા, અને તેઓને ક્યાંય શાંતિ મળી નહીં.
તતઃ સંમન્ત્રયામ્ આસુઃ કૃત્વા માત્સર્યમ્ અગ્રતઃ તદ્યશોગ્નિપ્રદીપ્તાઙ્ગા વિષ્ણું જગ્મુઃ સુવિહ્વલાઃ
પછી તેમણે ઈર્ષ્યા એક બાજુ રાખી, મળીને વિચાર કર્યો; તેની મહિમાની જ્વાળાથી તેમનાં શરીર દહકતા હતા, અને તેઓ ખૂબ જ ચિંતિત થઈને વિષ્ણુ પાસે ગયા.
આર્તાઃ સ્મ ગતસત્ત્વાઃ સ્મ શઙ્ખચક્રગદાધર અસ્મદર્થે ભવાન્ નિત્યમ્ આયુધાનિ બિભર્તિ ચ
હું દુઃખી છું, અમારી તાકાત ખૂટી ગઈ છે, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર પ્રભુ, અમારા માટે તમે હંમેશાં શસ્ત્રો ધારણ કરો છો.
ત્વયિ નાથે જગન્નાથ અસ્માકં દુઃખમ્ ઈદૃશમ્ ત્વાં તુ પ્રણમતી વાણી કથં દૈત્યં નમસ્યતિ
જ્યારે તમે જ જગતના સ્વામી છો, ત્યારે અમને આવું દુઃખ કેમ સહન કરવું પડે? જો અમારી વાણી તમારે વંદન કરે છે, તો પછી એ દૈત્યને કેમ નમશે?
મનસા કર્મણા વાચા ત્વામ્ એવ શરણં ગતાઃ ત્વદઙ્ઘ્રિશરણાઃ સન્તઃ કથં દૈત્યં નમેમહિ
અમે મન, કર્મ અને વાણીથી માત્ર તમારો આશરો લીધો છે; તમારા ચરણોમાં શરણ આવીને, અમે દૈત્યને કેમ નમીએ?
યજામસ્ ત્વાં મહાયજ્ઞૈર્ વદામો વાગ્ભિર્ અચ્યુત ત્વદેકશરણાઃ સન્તઃ કથં દૈત્યં નમેમહિ
અમે મહાયજ્ઞો દ્વારા તમારું પૂજન કરીએ છીએ, અને વાણીથી તમારી સ્તુતિ કરીએ છીએ, અચ્યૂત, માત્ર તમારો આશરો લઈને, અમે દૈત્યને કેમ નમીએ?
ત્વદ્વીર્યમ્ આશ્રિતા નિત્યં દેવાઃ સેન્દ્રપુરોગમાઃ ત્વયા દત્તં પદં પ્રાપ્ય કથં દૈત્યં નમેમહિ
ઇન્દ્ર સહિતના બધા દેવતાઓ હંમેશાં તમારી શક્તિ પર આધાર રાખે છે; તમે જે સ્થાન આપ્યું છે તે પ્રાપ્ત કરીને, અમે દૈત્યને કેમ નમીએ?
સ્રષ્ટા ત્વં બ્રહ્મમૂર્ત્યા તુ વિષ્ણુર્ ભૂત્વા તુ રક્ષસિ સંહર્તા રુદ્રશક્ત્યા ત્વં કથં દૈત્યં નમેમહિ
તમે બ્રહ્મા રૂપે સર્જન કરો છો, વિષ્ણુ રૂપે રક્ષણ કરો છો અને રુદ્રની શક્તિથી સંહાર કરો છો; તો અમે દૈત્યને કેમ નમીએ?
ઐશ્વર્યં કારણં લોકે વિનૈશ્વર્યં તુ કિં ફલમ્ હતૈશ્વર્યાઃ સુરેશાન કથં દૈત્યં નમેમહિ
સત્તા જ દુનિયામાં બધું છે; બેઅસરો થવામાં શું લાભ? હે દેવોના સ્વામી, જ્યારે અમારું રાજ્ય જતું રહ્યું છે, ત્યારે અમે દૈત્યને કેમ નમીએ?
અનાદિસ્ ત્વં જગદ્ધાતર્ અનન્તસ્ ત્વં જગદ્ગુરુઃ અન્તવન્તમ્ અમું શત્રું કથં દૈત્યં નમેમહિ
તમે અનાદિ છો, જગતને ધારણ કરનાર છો; તમે અનંત છો, જગતના ગુરુ છો. અમારો દુશ્મન દૈત્ય તો નાશવાન છે, તો અમે તેને કેમ નમીએ?
તવૈશ્વર્યેણ પુષ્ટાઙ્ગા જિત્વા ત્રૈલોક્યમ્ ઓજસા સ્થિરાઃ સ્યામઃ સુરેશાન કથં દૈત્યં નમેમહિ
તમારી શક્તિથી અમારે શરીરમાં બળ આવે છે, તમારી તાકાતથી અમે ત્રણેય લોક જીત્યા છે; હે દેવોના સ્વામી, અમે સ્થિર રહીશું, તો દૈત્યને કેમ નમીએ?
ઇત્ય્ એતદ્ એવ વચનં શ્રુત્વા દૈતેયસૂદનઃ ઉવાચ સર્વાન્ અમરાન્ દેવાનાં કાર્યસિદ્ધયે
આવાં જ વચનો સાંભળી દૈત્યવિનાશક ભગવાને બધા અમર દેવતાઓને દેવકાર્યની સિદ્ધિ માટે કહ્યું.
મદ્ભક્તો ઽસૌ બલિર્ દૈત્યો હ્ય્ અવધ્યો ઽસૌ સુરાસુરૈઃ યથા ભવન્તો મત્પોષ્યાસ્ તથા પોષ્યો બલિર્ મમ
બલી એ મારો ભક્ત છે; દેવો કે દાનવો તેને મારી શકે નહીં. જેમ હું તમને પોષું છું, તેમ બલિને પણ હું જ પોષું છું.
વિના તુ સંગરં દેવા હત્વા રાજ્યં ત્રિવિષ્ટપે બલિં નિબધ્ય મન્ત્રોક્ત્યા રાજ્યં વઃ પ્રદદામ્ય્ અહમ્
હે દેવતાઓ, યુદ્ધ વિના હું મંત્રબળથી બલિને બાંધીને, તેને હરાવીને, સ્વર્ગનું રાજ્ય તમને આપી દઈશ.
તથેત્ય્ ઉક્ત્વા સુરગણાઃ સંજગ્મુર્ દિવમ્ એવ હિ ભગવાન્ અપિ દેવેશો હ્ય્ અદિત્યા ગર્ભમ્ આવિશત્
'તેમ જ થાઓ' એમ કહી દેવતાઓ સ્વર્ગમાં પાછા ગયા; અને ભગવાન દેવોના સ્વામી અદિતીના ગર્ભમાં પ્રવેશ્યા.
તસ્મિન્ન્ ઉત્પદ્યમાને તુ ઉત્સવાશ્ ચ બભૂવિરે જાતો ઽસૌ વામનો બ્રહ્મન્ યજ્ઞેશો યજ્ઞપૂરુષઃ
તે સમયે જ્યારે તેઓ જન્મતા હતા ત્યારે આનંદોત્સવ થયો; તેઓ વામન રૂપે જન્મ્યા, હે બ્રાહ્મણ, યજ્ઞના સ્વામી અને યજ્ઞપુરુષ.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે બ્રહ્મન્ હયમેધાય દીક્ષિતઃ બલિર્ બલવતાં શ્રેષ્ઠ ઋષિમુખ્યૈઃ સમાહિતઃ
એ જ સમયે, હે બ્રાહ્મણ, બલી, બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ, અશ્વમેધ યજ્ઞ માટે દિક્ષિત થયો હતો અને શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ તેની સાથે હતા.
પુરોધસા ચ શુક્રેણ વેદવેદાઙ્ગવેદિના મખે તસ્મિન્ વર્તમાને યજમાને બલૌ તથા
અને તેનો પુરોહિત શુક્ર, જે વેદ અને તેના અંગો જાણતો હતો, તે યજ્ઞમાં હાજર હતો, અને બલિ યજ્ઞ કરી રહ્યો હતો.
આર્ત્વિજ્ય ઋષિમુખ્યે તુ શુક્રે તત્ર પુરોધસિ હવિર્ભાગાર્થમ્ આસન્નદેવગન્ધર્વપન્નગે
યજ્ઞ માટેના હવનના ભાગ માટે મુખ્ય ઋષિ તરીકે શુક્રજી પૂજારી તરીકે હાજર હતા, અને તેમના આસપાસ દેવો, ગંધર્વો અને નાગો બેઠા હતા.
દીયતાં ભુજ્યતાં પૂજા ક્રિયતાં ચ પૃથક્ પૃથક્ પરિપૂર્ણં પુનઃ પૂર્ણમ્ એવં વાક્યે પ્રવર્તતિ
આપો, ભોગવો, પૂજા કરો—દરેકને અલગ અલગ અને સંપૂર્ણ રીતે—આવી વાત વારંવાર પુનઃ પુનઃ ચાલતી રહે છે, બધું પૂર્ણ થાય છે.