વટસાગરયોર્ મધ્યે યઃ સ્મરેત્ પુરુષોત્તમમ્ તે ઽપિ તત્ર નરા યાન્તિ યે મૃતાઃ પુરુષોત્તમે
વટવૃક્ષ અને સાગર વચ્ચે જે પુરુષોત્તમનું સ્મરણ કરે છે, અને જે લોકો ત્યાં મૃત્યુ પામે છે, તેઓ પણ એ સ્થાને જાય છે.
તે ઽપિ તત્ર પરં સ્થાનં યાન્તિ નાસ્ત્ય્ અત્ર સંશયઃ એવં મયા મુનિશ્રેષ્ઠા વિષ્ણુલોકઃ સનાતનઃ સર્વાનન્દકરઃ પ્રોક્તો ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદઃ
તેઓ પણ એ પરમ સ્થાન પામે છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી. હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, મેં એ સનાતન વિષ્ણુલોકનું વર્ણન કર્યું, જે સર્વે આનંદ આપનાર અને ભોગ તથા મુક્તિ આપનાર છે.
બહ્વાશ્ચર્યસ્ ત્વયા પ્રોક્તો વિષ્ણુલોકો જગત્પતે નિત્યાનન્દકરઃ શ્રીમાન્ ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદઃ
હે જગતના સ્વામી, તમે જે વિષ્ણુલોકનું વર્ણન કર્યું તે અતિ અદ્ભુત, સદાય આનંદ આપનાર, વૈભવશાળી અને ભોગ તથા મુક્તિ આપનાર છે.
ક્ષેત્રં ચ દુર્લભં લોકે કીર્તિતં પુરુષોત્તમમ્ ત્યક્ત્વા યત્ર નરો દેહં યાતિ સાલોક્યતાં હરેઃ
પુરુષોત્તમ નામનું જે ક્ષેત્ર દુનિયામાં અતિ દુર્લભ છે, તેનું ગૌરવગાન થયું છે; જે ત્યાં શરીર ત્યાગે છે, તે હરિ સાથે એકરૂપતા પામે છે.
સમ્યક્ ક્ષેત્રસ્ય માહાત્મ્યં ત્વયા સમ્યક્ પ્રકીર્તિતમ્ યત્ર સ્વદેહસંત્યાગાદ્ વિષ્ણુલોકં વ્રજેન્ નરઃ
તમે એ ક્ષેત્રનું મહાત્મ્ય સારી રીતે વર્ણન કર્યું, જ્યાં પોતાનું શરીર ત્યાગવાથી મનુષ્ય વિષ્ણુલોક પામે છે.
અહો મોક્ષસ્ય માર્ગો ઽયં દેહત્યાગસ્ ત્વયોદિતઃ નરાણામ્ ઉપકારાય પુરુષાખ્યે ન સંશયઃ
આહા, મુક્તિનો માર્ગ તો એ જ છે—શરીર ત્યાગ કરવાનો, જે તમે પુરુષોત્તમ ક્ષેત્રમાં મનુષ્યોના કલ્યાણ માટે જણાવ્યું છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
અનાયાસેન દેવેશ દેહં ત્યક્ત્વા નરોત્તમાઃ તસ્મિન્ ક્ષેત્રે પરં વિષ્ણોઃ પદં યાન્તિ નિરામયમ્
હે દેવોના દેવ, એ ક્ષેત્રમાં શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો સરળતાથી શરીર ત્યાગે છે અને વિષ્ણુનું પરમ, રોગરહિત સ્થાન પામે છે.
શ્રુત્વા ક્ષેત્રસ્ય માહાત્મ્યં વિસ્મયો નો મહાન્ અભૂત્ પ્રયાગપુષ્કરાદીનિ ક્ષેત્રાણ્ય્ આયતનાનિ ચ
એ ક્ષેત્રનું મહાત્મ્ય સાંભળીને અમને વિશેષ આશ્ચર્ય થયું નહીં; કારણ કે પ્રયાગ, પુષ્કર અને અન્ય ક્ષેત્રો તથા તીર્થો પણ છે.
પૃથિવ્યાં સર્વતીર્થાનિ સરિતશ્ ચ સરાંસિ ચ ન તથા તાનિ સર્વાણિ પ્રશંસસિ સુરોત્તમ
પૃથ્વી પર જેટલા તીર્થો, નદીઓ અને સરોવરો છે, એ બધાને તમે એટલી પ્રશંસા કરતા નથી, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ.
યથા પ્રશંસસિ ક્ષેત્રં પુરુષાખ્યં પુનઃ પુનઃ જ્ઞાતો ઽસ્માભિર્ અભિપ્રાયસ્ તવેદાનીં પિતામહ
જેમ તમે વારંવાર પુરુષ નામના ક્ષેત્રની વખાણો કરો છો, એથી અમને હવે તમારો આશય સમજાયો, પિતામહ.
યેન પ્રશંસસિ ક્ષેત્રં મુક્તિદં પુરુષોત્તમમ્ પુરુષાખ્યસમં નૂનં ક્ષેત્રં નાસ્તિ મહીતલે તેન ત્વં વિબુધશ્રેષ્ઠ પ્રશંસસિ પુનઃ પુનઃ
તમે જે મુક્તિદાયક પુરુષોત્તમ ક્ષેત્રની વખાણો કરો છો, એથી નિશ્ચિત છે કે પૃથ્વી પર પુરુષ નામના ક્ષેત્ર જેવું બીજું ક્યાંય નથી; એટલે જ, વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ, તમે એની વારંવાર પ્રશંસા કરો છો.
સત્યં સત્યં મુનિશ્રેષ્ઠા ભવદ્ભિઃ સમુદાહૃતમ્ પુરુષાખ્યસમં ક્ષેત્રં નાસ્ત્ય્ અત્ર પૃથિવીતલે
સાચું છે, મુનિશ્રેષ્ઠો, તમે જે કહ્યું એ બરાબર છે; પૃથ્વી પર પુરુષ નામના ક્ષેત્ર જેવું બીજું નથી.
સન્તિ યાનિ તુ તીર્થાનિ પુણ્યાન્ય્ આયતનાનિ ચ તાનિ શ્રીપુરુષાખ્યસ્ય કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્
જેટલા પવિત્ર તીર્થો અને પવિત્ર સ્થાનોએ છે, એ બધું પણ શ્રીપુરુષ નામના ક્ષેત્રના સોળમામાં ભાગને પણ બરાબર નથી.
યથા સર્વેશ્વરો વિષ્ણુઃ સર્વલોકોત્તમોત્તમઃ તથા સમસ્તતીર્થાનાં વરિષ્ઠં પુરુષોત્તમમ્
જેમ વિષ્ણુ સર્વલોકોમાં શ્રેષ્ઠ છે, તેમ બધા તીર્થોમાં પુરુષોત્તમ તીર્થ સર્વોત્કૃષ્ટ છે.
આદિત્યાનાં યથા વિષ્ણુઃ શ્રેષ્ઠત્વે સમુદાહૃતઃ તથા સમસ્તતીર્થાનાં વરિષ્ઠં પુરુષોત્તમમ્
જેમ આદિત્યોમાં વિષ્ણુ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે, તેમ બધા તીર્થોમાં પુરુષોત્તમ તીર્થ સર્વોપરી છે.
નક્ષત્રાણાં યથા સોમઃ સરસાં સાગરો યથા તથા સમસ્તતીર્થાનાં વરિષ્ઠં પુરુષોત્તમમ્
જેમ નક્ષત્રોમાં ચંદ્ર અને જળોમાં સાગર સર્વોત્તમ છે, તેમ બધા તીર્થોમાં પુરુષોત્તમ તીર્થ સર્વશ્રેષ્ઠ છે.
વસૂનાં પાવકો યદ્વદ્ રુદ્રાણાં શંકરો યથા તથા સમસ્તતીર્થાનાં વરિષ્ઠં પુરુષોત્તમમ્
જેમ વસુઓમાં પાવક અને રુદ્રોમાં શંકર શ્રેષ્ઠ છે, તેમ બધા તીર્થોમાં પુરુષોત્તમ તીર્થ સર્વોપરી છે.
વર્ણાનાં બ્રાહ્મણો યદ્વદ્ વૈનતેયશ્ ચ પક્ષિણામ્ તથા સમસ્તતીર્થાનાં વરિષ્ઠં પુરુષોત્તમમ્
જેમ વર્ણોમાં બ્રાહ્મણ અને પક્ષીઓમાં વેનુતેય શ્રેષ્ઠ છે, તેમ બધા તીર્થોમાં પુરુષોત્તમ તીર્થ સર્વોત્કૃષ્ટ છે.
શિખરિણાં યથા મેરુઃ પર્વતાનાં હિમાલયઃ તથા સમસ્તતીર્થાનાં વરિષ્ઠં પુરુષોત્તમમ્
જેમ શિખરોમાં મેરુ અને પર્વતોમાં હિમાલય સર્વોપરી છે, તેમ બધા તીર્થોમાં પુરુષોત્તમ તીર્થ સર્વોત્કૃષ્ટ છે.
પ્રમદાનાં યથા લક્ષ્મીઃ સરિતાં જાહ્નવી યથા તથા સમસ્તતીર્થાનાં વરિષ્ઠં પુરુષોત્તમમ્
જેમ સ્ત્રીઓમાં લક્ષ્મી અને નદીઓમાં ગંગા શ્રેષ્ઠ છે, તેમ બધા તીર્થોમાં પુરુષોત્તમ તીર્થ સર્વોપરી છે.
ઐરાવતો ગજેન્દ્રાણાં મહર્ષીણાં ભૃગુર્ યથા તથા સમસ્તતીર્થાનાં વરિષ્ઠં પુરુષોત્તમમ્
જેમ ગજોમાં ઐરાવત અને મહર્ષિોમાં ભૃગુ શ્રેષ્ઠ છે, તેમ બધા તીર્થોમાં પુરુષોત્તમ તીર્થ સર્વોત્કૃષ્ટ છે.
સેનાનીનાં યથા સ્કન્દઃ સિદ્ધાનાં કપિલો યથા તથા સમસ્તતીર્થાનાં વરિષ્ઠં પુરુષોત્તમમ્
જેમ સેના પ્રમુખોમાં સ્કંદ અને સિદ્ધોમાં કપિલ શ્રેષ્ઠ છે, તેમ બધા તીર્થોમાં પુરુષોત્તમ તીર્થ સર્વોપરી છે.
ઉચ્ચૈઃશ્રવા યથાશ્વાનાં કવીનામ્ ઉશના કવિઃ તથા સમસ્તતીર્થાનાં વરિષ્ઠં પુરુષોત્તમમ્
જેમ ઘોડાઓમાં ઉચ્છૈઃશ્રવા અને કવિઓમાં ઉશના શ્રેષ્ઠ છે, તેમ બધા તીર્થોમાં પુરુષોત્તમ તીર્થ સર્વોત્કૃષ્ટ છે.
મુનીનાં ચ યથા વ્યાસઃ કુબેરો યક્ષરક્ષસામ્ તથા સમસ્તતીર્થાનાં વરિષ્ઠં પુરુષોત્તમમ્
જેમ મુનિઓમાં વ્યાસ અને યક્ષ-રાક્ષસોમાં કુબેર શ્રેષ્ઠ છે, તેમ બધા તીર્થોમાં પુરુષોત્તમ તીર્થ સર્વોપરી છે.
ઇન્દ્રિયાણાં મનો યદ્વદ્ ભૂતાનામ્ અવની યથા તથા સમસ્તતીર્થાનાં વરિષ્ઠં પુરુષોત્તમમ્
જેમ ઇન્દ્રિયોમાં મન અને પ્રાણીઓમાં પૃથ્વી શ્રેષ્ઠ છે, તેમ બધા તીર્થોમાં પુરુષોત્તમ તીર્થ સર્વોત્કૃષ્ટ છે.
અશ્વત્થઃ સર્વવૃક્ષાણાં પવનઃ પ્લવતાં યથા તથા સમસ્તતીર્થાનાં વરિષ્ઠં પુરુષોત્તમમ્
જેમ વૃક્ષોમાં અશ્વત્થ અને ગતિશીલોમાં પવન શ્રેષ્ઠ છે, તેમ બધા તીર્થોમાં પુરુષોત્તમ તીર્થ સર્વોપરી છે.
ભૂષણાનાં તુ સર્વેષાં યથા ચૂડામણિર્ દ્વિજાઃ તથા સમસ્તતીર્થાનાં વરિષ્ઠં પુરુષોત્તમમ્
હે દ્વિજો, જેમ બધા આભૂષણોમાં ચૂડા મણિ શ્રેષ્ઠ છે, તેમ બધા તીર્થોમાં પુરુષોત્તમ શ્રેષ્ઠ છે.
ગન્ધર્વાણાં ચિત્રરથઃ શસ્ત્રાણાં કુલિશો યથા તથા સમસ્તતીર્થાનાં વરિષ્ઠં પુરુષોત્તમમ્
ગંધર્વોમાં ચિત્રરથ અને શસ્ત્રોમાં વજ્ર જેવો શ્રેષ્ઠ ગણાય છે, તેમ બધા તીર્થોમાં પુરુષોત્તમ સર્વોપરી છે.
અકારઃ સર્વવર્ણાનાં ગાયત્રી છન્દસાં યથા તથા સમસ્તતીર્થાનાં વરિષ્ઠં પુરુષોત્તમમ્
બધા અક્ષરોમાં 'અ' અને છંદોમાં ગાયત્રી જે રીતે શ્રેષ્ઠ છે, તેમ બધા તીર્થોમાં પુરુષોત્તમ શ્રેષ્ઠ છે.
સર્વાઙ્ગેભ્યો યથા શ્રેષ્ઠમ્ ઉત્તમાઙ્ગં દ્વિજોત્તમાઃ તથા સમસ્તતીર્થાનાં વરિષ્ઠં પુરુષોત્તમમ્
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, જેમ બધા અંગોમાં માથું શ્રેષ્ઠ છે, તેમ બધા તીર્થોમાં પુરુષોત્તમ સર્વોત્તમ છે.