પૂર્ણે યુગસહસ્રે તુ કલ્પો નિઃશેષ ઉચ્યતે તત્ર ભૂતાનિ સર્વાણિ દગ્ધાન્ય્ આદિત્યરશ્મિભિઃ
જ્યારે હજાર યુગ પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે કલ્પ સંપૂર્ણ સમાપ્ત ગણાય છે; ત્યારે બધા જીવ સૂર્યની કિરણોથી દાઝી જાય છે.
બ્રહ્માણમ્ અગ્રતઃ કૃત્વા સહાદિત્યગણૈર્ દ્વિજાઃ પ્રવિશન્તિ સુરશ્રેષ્ઠં હરિનારાયણં પ્રભુમ્
બ્રહ્માને આગળ રાખીને, આદિત્યગણો સાથે, હે બ્રાહ્મણો, તેઓ સર્વોત્તમ દેવ હરિનારાયણ પ્રભુમાં પ્રવેશે છે.
સ્રષ્ટારં સર્વભૂતાનાં કલ્પાન્તેષુ પુનઃ પુનઃ અવ્યક્તઃ શાશ્વતો દેવસ્ તસ્ય સર્વમ્ ઇદં જગત્
બધા જીવોના સર્જનહાર, દરેક કલ્પના અંતે, વારંવાર, અવ્યક્ત અને શાશ્વત દેવ છે; આ આખું જગત એમનું છે.
અત્ર વઃ કીર્તયિષ્યામિ મનોર્ વૈવસ્વતસ્ય વૈ વિસર્ગં મુનિશાર્દૂલાઃ સાંપ્રતસ્ય મહાદ્યુતેઃ
હે મુનિશ્રેષ્ઠો, હવે હું તમને વર્તમાન સમયમાં મહાપ્રભા વૈવસ્વત મનુની સર્જનાની વાર્તા કહું છું.
અત્ર વંશપ્રસઙ્ગેન કથ્યમાનં પુરાતનમ્ યત્રોત્પન્નો મહાત્મા સ હરિર્ વૃષ્ણિકુલે પ્રભુઃ
અહીં વંશપ્રસંગમાં એ પ્રાચીન વાર્તા કહેવામાં આવે છે, જેમાં મહાત્મા હરિ, ભગવાન, વૃષ્ણિવંશમાં જન્મ્યા હતા.
વિવસ્વાન્ કશ્યપાજ્ જજ્ઞે દાક્ષાયણ્યાં દ્વિજોત્તમાઃ તસ્ય ભાર્યાભવત્ સંજ્ઞા ત્વાષ્ટ્રી દેવી વિવસ્વતઃ
વિવસ્વાન કશ્યપ અને દક્ષપુત્રીમાંથી જન્મ્યા, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો; તેમની પત્ની સંજ્ઞા, ત્વષ્ટાની દીકરી, દેવીઓમાં ગણાય છે.
સુરેશ્વરીતિ વિખ્યાતા ત્રિષુ લોકેષુ ભાવિની સા વૈ ભાર્યા ભગવતો માર્તણ્ડસ્ય મહાત્મનઃ
ત્રણે લોકમાં સુરેશ્વરી તરીકે પ્રસિદ્ધ, એ ભવિષ્યમાં મહાત્મા માર્તંડ ભગવાનની પત્ની બનવાની હતી.
ભર્તૃરૂપેણ નાતુષ્યદ્ રૂપયૌવનશાલિની સંજ્ઞા નામ સુતપસા સુદીપ્તેન સમન્વિતા
સુંદરતા અને યુવાનીથી યુક્ત હોવા છતાં, સંજ્ઞા પોતાના પતિના સ્વરૂપથી સંતોષી ન હતી; એનું નામ સંજ્ઞા હતું, અને એ તપશ્ચર્યામાં નિપુણ હતી.
આદિત્યસ્ય હિ તદ્ રૂપં મણ્ડલસ્ય સુતેજસા ગાત્રેષુ પરિદગ્ધં વૈ નાતિકાન્તમ્ ઇવાભવત્
વાસ્તવમાં, સૂર્યના તેજસ્વી મંડળનું સ્વરૂપ તેના અંગો પર દાઝી ગયું હતું, જેથી તે બહુ આકર્ષક લાગતું ન હતું.
ન ખલ્વ્ અયં મૃતો ઽણ્ડસ્ય ઇતિ સ્નેહાદ્ અભાષત અજાનન્ કાશ્યપસ્ તસ્માન્ માર્તણ્ડ ઇતિ ચોચ્યતે
સ્નેહવશે કશ્યપે કહ્યું, 'આ અંડામાંથી જન્મેલો મરેલો નથી'; તેથી અજાણતાં, કશ્યપે તેને માર્તંડ કહ્યો.
તેજસ્ ત્વ્ અભ્યધિકં તસ્ય નિત્યમ્ એવ વિવસ્વતઃ યેનાતિતાપયામ્ આસ ત્રીંલ્ લોકાન્ કશ્યપાત્મજઃ
વિવસ્વાનનું તેજ હંમેશા વધારે હતું, જેના કારણે કશ્યપપુત્રે ત્રણેય લોકને દાઝી નાખ્યા.
ત્રીણ્ય્ અપત્યાનિ ભો વિપ્રાઃ સંજ્ઞાયાં તપતાં વરઃ આદિત્યો જનયામ્ આસ કન્યાં દ્વૌ ચ પ્રજાપતી
હે બ્રાહ્મણો, તપમાં શ્રેષ્ઠ એવા આદિત્યે સંજ્ઞામાંથી ત્રણ સંતાનો ઉત્પન્ન કર્યા: એક પુત્રી અને બે પુત્રો, જે પ્રજાપતિ બન્યા.
મનુર્ વૈવસ્વતઃ પૂર્વં શ્રાદ્ધદેવઃ પ્રજાપતિઃ યમશ્ ચ યમુના ચૈવ યમજૌ સંબભૂવતુઃ
પૂર્વે વૈવસ્વતના પુત્ર મનુ, જેને શ્રાદ્ધદેવ પણ કહેવામાં આવતો, પ્રજાપતિ હતા; યમ અને યમુના, આ બંને જોડી પણ જન્મ્યા હતા.
શ્યામવર્ણં તુ તદ્ રૂપં સંજ્ઞા દૃષ્ટ્વા વિવસ્વતઃ અસહન્તી તુ સ્વાં છાયાં સવર્ણાં નિર્મમે તતઃ
વૈવસ્વતનું શ્યામ રંગનું રૂપ જોઈને, સંજ્ઞા એ સહન ન કરી શકી અને પોતાની જ સરખી છાયાનું સર્જન કર્યું.
માયામયી તુ સા સંજ્ઞા તસ્યાં છાયાસમુત્થિતામ્ પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણતા ભૂત્વા છાયા સંજ્ઞાં દ્વિજોત્તમાઃ
માયાથી બનેલી સંજ્ઞાએ પોતાની છાયાને જન્મ આપી; હાથ જોડીને અને નમ્ર થઈ, છાયા સંજ્ઞા પાસે આવી, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો.
ઉવાચ કિં મયા કાર્યં કથયસ્વ શુચિસ્મિતે સ્થિતાસ્મિ તવ નિર્દેશે શાધિ માં વરવર્ણિનિ
તે કહે છે: 'હું શું કરું? મને કહો, હે સુંદર સ્મિતવાળી. હું તમારી આજ્ઞા માટે ઉભી છું; મને શીખવો, હે રૂપવતી.'
અહં યાસ્યામિ ભદ્રં તે સ્વમ્ એવ ભવનં પિતુઃ ત્વયૈવ ભવને મહ્યં વસ્તવ્યં નિર્વિશઙ્કયા
'હું મારા પિતાના ઘર જઈ રહી છું, તને શુભ થાય. તું મારા ઘરમાં નિર્ભય રહીને વાસ કર.'
ઇમૌ ચ બાલકૌ મહ્યં કન્યા ચેયં સુમધ્યમા સંભાવ્યાસ્ તે ન ચાખ્યેયમ્ ઇદં ભગવતે ક્વચિત્
'આ બે પુત્રો અને આ કમરપાતી દિકરી મારી છે; તું તેમને સંભાળજે, પણ આ વાત ભગવાનને ક્યારેય જણાવવી નહીં.'
આ કચગ્રહણાદ્ દેવિ આ શાપાન્ નૈવ કર્હિચિત્ આખ્યાસ્યામિ નમસ્ તુભ્યં ગચ્છ દેવિ યથાસુખમ્
'હે દેવી, જ્યારે સુધી તારી વાળ પકડી ન લેવાય અથવા તને શાપ ન મળે, ત્યારે સુધી હું આ વાત ક્યારેય નહીં કહું. તને નમન; હે દેવી, તું મનપસંદ રીતે જઈ શકે.'
સમાદિશ્ય સવર્ણાં તુ તથેત્ય્ ઉક્તા તયા ચ સા ત્વષ્ટુઃ સમીપમ્ અગમદ્ વ્રીડિતેવ તપસ્વિની
સવર્ણાને આ રીતે સમજાવી અને તેની સંમતિ મેળવી, સંજ્ઞા લાજ અને તપસ્વી ભાવથી ત્વષ્ટર પાસે ગઈ.
પિતુઃ સમીપગા સા તુ પિત્રા નિર્ભર્ત્સિતા શુભા ભર્તુઃ સમીપં ગચ્છેતિ નિયુક્તા ચ પુનઃ પુનઃ
પિતાના નજીક પહોંચીને, તે શુભા પુન:પુન: પિતાએ ધિક્કારવામાં આવી અને વારંવાર પતિના ઘરે જવા માટે કહેવામાં આવી.
આગચ્છદ્ વડવા ભૂત્વા આચ્છાદ્ય રૂપમ્ અનિન્દિતા કુરૂન્ અથોત્તરાન્ ગત્વા તૃણાન્ય્ અથ ચચાર હ
અપવાદરહિત સંજ્ઞાએ ઘોડાની રૂપ ધારણ કરી અને પોતાનું રૂપ છુપાવી, ઉત્તર કુરુ પ્રદેશમાં જઈને ત્યાં ઘાસ ચર્યું.
દ્વિતીયાયાં તુ સંજ્ઞાયાં સંજ્ઞેયમ્ ઇતિ ચિન્તયન્ આદિત્યો જનયામ્ આસ પુત્રમ્ આત્મસમં તદા
આ બીજી પત્ની છે એમ વિચારીને, સૂર્યદેવે પોતાને સરખો પુત્ર જન્માવ્યો.
પૂર્વજસ્ય મનોર્ વિપ્રાઃ સદૃશો ઽયમ્ ઇતિ પ્રભુઃ મનુર્ એવાભવન્ નામ્ના સાવર્ણ ઇતિ ચોચ્યતે
ભગવાને કહ્યું: 'આ પહેલા મનુ જેવો છે.' તેથી તેનું નામ સવર્ણી મનુ પડ્યું.
દ્વિતીયો યઃ સુતસ્ તસ્યાઃ સ વિજ્ઞેયઃ શનૈશ્ચરઃ સંજ્ઞા તુ પાર્થિવી વિપ્રાઃ સ્વસ્ય પુત્રસ્ય વૈ તદા
તેના બીજા પુત્રને શનિ તરીકે ઓળખવું જોઈએ; સંજ્ઞા, હે બ્રાહ્મણો, એ સમયે પોતાના પુત્રની માતા હતી.
ચકારાભ્યધિકં સ્નેહં ન તથા પૂર્વજેષુ વૈ મનુસ્ તસ્યાઃ ક્ષમત્ તત્ તુ યમસ્ તસ્યા ન ચક્ષમે
તેને પહેલા બાળકો કરતાં વધારે પ્રેમ બતાવ્યો; મનુ એ સ્વીકાર્યું, પણ યમ એ સહન ન કરી શક્યો.
સ વૈ રોષાચ્ ચ બાલ્યાચ્ ચ ભાવિનો ઽર્થસ્ય વાનઘ પદા સંતર્જયામ્ આસ સંજ્ઞાં વૈવસ્વતો યમઃ
કરોડ અને બાળપણથી, વૈવસ્વતના પુત્ર યમ એ સંજ્ઞાને પગથી ધમકી આપી, પરિણામની ખબર ન હતી.
તં શશાપ તતઃ ક્રોધાત્ સાવર્ણજનની તદા ચરણઃ પતતામ્ એષ તવેતિ ભૃશદુઃખિતા
પછી, સવર્ણીના માતાએ ખૂબ ગુસ્સામાં યમને શાપ આપ્યો: 'તારો પગ પડી જાય,' અને તે ખૂબ દુ:ખી હતી.
યમસ્ તુ તત્ પિતુઃ સર્વં પ્રાઞ્જલિઃ પ્રત્યવેદયત્ ભૃશં શાપભયોદ્વિગ્નઃ સંજ્ઞાવાક્યૈર્ વિશઙ્કિતઃ
યમ, શાપના ભયથી અને સંજ્ઞાના શબ્દોથી ગભરાઈ, હાથ જોડીને પિતાને બધું જણાવી દીધું.
શાપો ઽયં વિનિવર્તેત પ્રોવાચ પિતરં દ્વિજાઃ માત્રા સ્નેહેન સર્વેષુ વર્તિતવ્યં સુતેષુ વૈ
તે પિતાને કહ્યું: 'આ શાપ દૂર થાય.' બ્રાહ્મણોએ જવાબ આપ્યો: 'માતાએ બધા સંતાનો સાથે પ્રેમથી વર્તવું જોઈએ.'