જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છામિ દેવ ત્વાં માયાં વૈ તવ ચોત્તમામ્ ત્વત્પ્રસાદાચ્ ચ દેવેશ સ્મૃતિર્ ન પરિહીયતે
હે દેવ, હું તને અને તારી શ્રેષ્ઠ માયાને જાણવું ઇચ્છું છું. હે દેવેશ, તારી કૃપાથી મારી સ્મૃતિ ક્યારેય ન ગુમાય એવી ઇચ્છા છે.
દ્રુતમ્ અન્તઃ શરીરેણ સતતં પર્યવર્તિતમ્ ઇચ્છામિ પુણ્ડરીકાક્ષ જ્ઞાતું ત્વામ્ અહમ્ અવ્યયમ્
હે કમળનેત્ર, તું જે શરીરમાં સતત અને ઝડપથી વિહાર કરે છે, એ અવિનાશી તારી ઓળખ મેળવવી છે એવી મારી ઇચ્છા છે.
ઇહ ભૂત્વા શિશુઃ સાક્ષાત્ કિં ભવાન્ અવતિષ્ઠતે પીત્વા જગદ્ ઇદં સર્વમ્ એતદ્ આખ્યાતુમ્ અર્હસિ
હે ભગવાન, તું અહીં બાળક રૂપે અવતરીને કેમ સ્થિર રહ્યો છે? તું આખું જગત પીને પણ કેમ અહીં રહ્યો છે, એ મને કહો.
કિમર્થં ચ જગત્ સર્વં શરીરસ્થં તવાનઘ કિયન્તં ચ ત્વયા કાલમ્ ઇહ સ્થેયમ્ અરિંદમ
હે નિર્દોષ, આખું જગત તારા શરીરમાં કેમ સ્થિત છે? હે શત્રુવિનાશક, તું અહીં કેટલો સમય રહેવાનો ઈરાદો રાખે છે?
જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છામિ દેવેશ બ્રૂહિ સર્વમ્ અશેષતઃ ત્વત્તઃ કમલપત્ત્રાક્ષ વિસ્તરેણ યથાતથમ્ મહદ્ એતદ્ અચિન્ત્યં ચ યદ્ અહં દૃષ્ટવાન્ પ્રભો
હે દેવેશ, હું આ બધું સંપૂર્ણ રીતે જાણવું ઇચ્છું છું. હે કમળપત્રનેત્ર, મેં જે મહાન અને અકલ્પનીય વસ્તુ જોઈ છે, તે તું મને વિગતે અને સાચી રીતે કહો.
ઇત્ય્ ઉક્તઃ સ તદા તેન દેવદેવો મહાદ્યુતિઃ સાન્ત્વયન્ સ તદા વાક્યમ્ ઉવાચ વદતાં વરઃ
એ સમયે, દેવદેવ મહાપ્રભાએ તેને શાંત પાડી, શ્રેષ્ઠ વક્તાએ આ રીતે વચન કહ્યાં.
કામં દેવાશ્ ચ માં વિપ્ર નહિ જાનન્તિ તત્ત્વતઃ તવ પ્રીત્યા પ્રવક્ષ્યામિ યથેદં વિસૃજામ્ય્ અહમ્
હે બ્રાહ્મણ, દેવતાઓ પણ મને સાચી રીતે જાણતા નથી. પણ તારા પ્રેમથી હું કેવી રીતે આ જગત સર્જું છું તે સમજાવીશ.
પિતૃભક્તો ઽસિ વિપ્રર્ષે મામ્ એવ શરણં ગતઃ તતો દૃષ્ટો ઽસ્મિ તે સાક્ષાદ્ બ્રહ્મચર્યં ચ તે મહત્
હે શ્રેષ્ઠ ઋષિ, તું પિતૃભક્ત છે અને માત્ર મારી શરણમાં આવ્યો છે. તેથી જ હું તારા સમક્ષ પ્રગટ થયો છું; તારો બ્રહ્મચર્યવ્રત મહાન છે.
આપો નારા ઇતિ પુરા સંજ્ઞાકર્મ કૃતં મયા તેન નારાયણો ઽસ્મ્ય્ ઉક્તો મમ તાસ્ ત્વ્ અયનં સદા
પહેલાં મેં જળને 'નારા' નામ આપ્યું હતું. તેથી મને 'નારાયણ' કહે છે; એ જળ હંમેશા મારું નિવાસસ્થાન છે.
અહં નારાયણો નામ પ્રભવઃ શાશ્વતો ઽવ્યયઃ વિધાતા સર્વભૂતાનાં સંહર્તા ચ દ્વિજોત્તમ
હું નારાયણ નામે ઓળખાય છું, શાશ્વત અને અવિનાશી મૂળ છું, સર્વ જીવોનો સર્જનહાર અને સંહારક પણ છું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
અહં વિષ્ણુર્ અહં બ્રહ્મા શક્રશ્ ચાપિ સુરાધિપઃ અહં વૈશ્રવણો રાજા યમઃ પ્રેતાધિપસ્ તથા
હું વિષ્ણુ છું, હું બ્રહ્મા છું, અને દેવોના રાજા ઈન્દ્ર પણ છું. હું વૈશ્વરાણો રાજા છું અને યમ પણ છું, જે પ્રેતોના અધિપતિ છે.
અહં શિવશ્ ચ સોમશ્ ચ કશ્યપશ્ ચ પ્રજાપતિઃ અહં ધાતા વિધાતા ચ યજ્ઞશ્ ચાહં દ્વિજોત્તમ
હું શિવ છું, હું સોમ છું, હું કશ્યપ અને પ્રજાપતિ પણ છું. હું ધાતા, વિધાતા અને યજ્ઞ પણ છું, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.
અગ્નિર્ આસ્યં ક્ષિતિઃ પાદૌ ચન્દ્રાદિત્યૌ ચ લોચને દ્યૌર્ મૂર્ધા ખં દિશઃ શ્રોત્રે તથાપઃ સ્વેદસંભવાઃ
મારો મોં અગ્નિ છે, પગ ધરતી છે, ચાંદ્ર અને સૂર્ય મારી આંખો છે; આકાશ મારો માથું છે, અંતરિક્ષ મારું શરીર છે, દિશાઓ મારા કાન છે, અને પાણી મારા પસીનામાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
સદિશં ચ નભઃ કાયો વાયુર્ મનસિ મે સ્થિતઃ મયા ક્રતુશતૈર્ ઇષ્ટં બહુભિશ્ ચાપ્તદક્ષિણૈઃ
દિશાઓ અને અંતરિક્ષ મારું શરીર છે, અને પવન મારા મનમાં વસે છે; અનેક યજ્ઞો અને વિશાળ દાનથી મને પૂજવામાં આવ્યો છે.
યજન્તે વેદવિદુષો માં દેવયજને સ્થિતમ્ પૃથિવ્યાં ક્ષત્રિયેન્દ્રાશ્ ચ પાર્થિવાઃ સ્વર્ગકાઙ્ક્ષિણઃ
જેને વેદનું જ્ઞાન છે, તે લોકો મને દેવયજ્ઞમાં સ્થિત જાણીને પૂજે છે; પૃથ્વી પર સ્વર્ગની ઇચ્છા ધરાવતા રાજાઓ પણ મને પૂજે છે.
યજન્તે માં તથા વૈશ્યાઃ સ્વર્ગલોકજિગીષવઃ ચતુઃસમુદ્રપર્યન્તાં મેરુમન્દરભૂષણામ્
એ જ રીતે, વૈશ્ય લોકો પણ સ્વર્ગલોક જીતવાની ઇચ્છાથી મને પૂજે છે, જેનું ભૂષણ મેરુ અને મન્દર છે અને જેનું રાજ્ય ચારેય સમુદ્ર સુધી વિસ્તરેલું છે.
શેષો ભૂત્વાહમ્ એકો હિ ધારયામિ વસુંધરામ્ વારાહં રૂપમ્ આસ્થાય મમેયં જગતી પુરા
હું એકલો શેષ બનીને ધરતીને ધારણ કરું છું; પ્રાચીન સમયમાં વરાહ રૂપ ધારણ કરી આ જગત મારું હતું.
મજ્જમાના જલે વિપ્ર વીર્યેણાસ્મિ સમુદ્ધૃતા અગ્નિશ્ ચ વાડવો વિપ્ર ભૂત્વાહં દ્વિજસત્તમ
જ્યારે ધરતી પાણીમાં ડૂબી રહી હતી, ત્યારે મેં મારી શક્તિથી તેને ઉપાડી; અને, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, હું જ વાડવાગ્નિ બનીને એ પાણી પી ગયો હતો.
પિબામ્ય્ અપઃ સમાવિષ્ટસ્ તાશ્ ચૈવ વિસૃજામ્ય્ અહમ્ બ્રહ્મ વક્ત્રં ભુજૌ ક્ષત્રમ્ ઊરૂ મે સંશ્રિતા વિશઃ
જ્યારે પાણી ભરાઈ જાય છે ત્યારે હું તેને પી જાઉં છું અને પછી ફરી છોડું છું; બ્રાહ્મણો મારું મોં છે, ક્ષત્રિયો મારા હાથ છે, અને વૈશ્યોએ મારા જાંઘોમાં આશરો લીધો છે.
પાદૌ શૂદ્રા ભવન્તીમે વિક્રમેણ ક્રમેણ ચ ઋગ્વેદઃ સામવેદશ્ ચ યજુર્વેદસ્ ત્વ્ અથર્વણઃ
મારા પગ શૂદ્રો છે, ક્રમ અને શક્તિ પ્રમાણે; ઋગ્વેદ, સામવેદ, યજુરવેદ અને અથર્વવેદ—
મત્તઃ પ્રાદુર્ભવન્ત્ય્ એતે મામ્ એવ પ્રવિશન્તિ ચ યતયઃ શાન્તિપરમા યતાત્માનો બુભુત્સવઃ
આ બધું મારો ભાગ છે અને અંતે મામાં જ વિલીન થાય છે; શાંતિમાં સ્થિત, આત્માસંયમી અને જ્ઞાનની ઈચ્છા ધરાવતા યતિઓ મને પ્રાપ્ત કરે છે.
કામક્રોધદ્વેષમુક્તા નિઃસઙ્ગા વીતકલ્મષાઃ સત્ત્વસ્થા નિરહંકારા નિત્યમ્ અધ્યાત્મકોવિદાઃ
જે લોકો કામ, ક્રોધ અને દ્વેષથી મુક્ત, આસક્તિથી રહિત, પવિત્ર, સત્વગુણમાં સ્થિત, અહંકારરહિત અને હંમેશા આત્મજ્ઞાનમાં નિષ્ણાત છે—
મામ્ એવ સતતં વિપ્રાશ્ ચિન્તયન્ત ઉપાસતે અહં સંવર્તકો જ્યોતિર્ અહં સંવર્તકો ઽનલઃ
બ્રાહ્મણો સતત મને ધ્યાનમાં રાખીને મારી ઉપાસના કરે છે; હું સંહારક અગ્નિ છું, હું સંહારક પ્રકાશ છું.
અહં સંવર્તકઃ સૂર્યસ્ ત્વ્ અહં સંવર્તકો ઽનિલઃ તારારૂપાણિ દૃશ્યન્તે યાન્ય્ એતાનિ નભસ્તલે
હું સંહારક સૂર્ય છું, હું સંહારક પવન છું; આકાશમાં જે તારાઓ દેખાય છે—
મમ વૈ રોમકૂપાણિ વિદ્ધિ ત્વં દ્વિજસત્તમ રત્નાકરાઃ સમુદ્રાશ્ ચ સર્વ એવ ચતુર્દિશઃ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જાણ કે ચારેય દિશાના બધા સમુદ્રો અને ખજાના મારા જ રોમકૂપ છે.
વસનં શયનં ચૈવ નિલયં ચૈવ વિદ્ધિ મે કામઃ ક્રોધશ્ ચ હર્ષશ્ ચ ભયં મોહસ્ તથૈવ ચ
મારા વસ્ત્ર, શયન અને નિવાસ રૂપે મારા જ ઇચ્છા, ક્રોધ, આનંદ, ભય અને મોહને જાણ.
મમૈવ વિદ્ધિ રૂપાણિ સર્વાણ્ય્ એતાનિ સત્તમ પ્રાપ્નુવન્તિ નરા વિપ્ર યત્ કૃત્વા કર્મ શોભનમ્
હે શ્રેષ્ઠ, જાણ કે આ બધું મારા સ્વરૂપ છે; મનુષ્યો શુભ કર્મ કરીને તેને પ્રાપ્ત કરે છે.
સત્યં દાનં તપશ્ ચોગ્રમ્ અહિંસાં સર્વજન્તુષુ મદ્વિધાનેન વિહિતા મમ દેહવિચારિણઃ
સત્ય, દાન, કઠોર તપ અને સર્વ જીવો પ્રત્યે અહિંસા—મારા શરીરમાં વસતા માટે મેં આ નિયમિત કર્યું છે.
મયાભિભૂતવિજ્ઞાનાશ્ ચેષ્ટયન્તિ ન કામતઃ સમ્યગ્ વેદમ્ અધીયાના યજન્તો વિવિધૈર્ મખૈઃ
જેનું જ્ઞાન મારી દયા હેઠળ subdued છે, તે લોકો ઇચ્છાથી કાર્ય કરતા નથી; જે યોગ્ય રીતે વેદ ભણે છે અને વિવિધ યજ્ઞો દ્વારા પૂજા કરે છે—
શાન્તાત્માનો જિતક્રોધાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ દ્વિજાતયઃ પ્રાપ્તું શક્યો ન ચૈવાહં નરૈર્ દુષ્કૃતકર્મભિઃ
શાંત મન અને ક્રોધ પર વિજય મેળવનારા દ્વિજ જાતિના લોકો મને પ્રાપ્ત કરે છે; પણ દુષ્કર્મ કરનારા મનુષ્યો મને પ્રાપ્ત કરી શકતા નથી.