કથં પશ્યામિ તં દેવં પુરુષેશં સનાતનમ્ ઇતિ સંચિન્તયન્ દેવમ્ એકાગ્રેણ સનાતનમ્
'કેવી રીતે હું એ શાશ્વત ભગવાનને જોઈ શકું?' એમ વિચારતાં તેણે મન એકાગ્ર કરીને એ શાશ્વત દેવને સ્મરણ કર્યો.
પ્રાપ્તવાંસ્ તત્ પદં દિવ્યં મહાપ્રલયકારણમ્ પુરુષેશમ્ ઇતિ ખ્યાતં વટરાજં સનાતનમ્
એ પછી તેણે એ દિવ્ય અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી, જે મહાપ્રલયનું કારણ છે, સર્વજીવોના સ્વામી અને શાશ્વત વટવૃક્ષ તરીકે જાણીતા છે.
ત્વરાયુક્તો મુનિશ્ ચાસૌ ન્યગ્રોધસ્યાન્તિકં યયૌ આસાદ્ય તં મુનિશ્રેષ્ઠાસ્ તસ્ય મૂલે સમાવિશત્
જલદીથી એ મુનિ વટવૃક્ષ પાસે ગયો અને ત્યાં પહોંચી, શ્રેષ્ઠ મુનિ એ વૃક્ષની જડ પાસે બેઠો.
ન કાલાગ્નિભયં તત્ર ન ચાઙ્ગારપ્રવર્ષણમ્ ન સંવર્તાગમસ્ તત્ર ન ચ વજ્રાશનિસ્ તથા
ત્યાં સમયાગ્નિનો ડર ન હતો, ન અગ્નિની ઝરમર, ન પ્રલયનું આગમન, ન વીજળી કે ગાજવીજ.
તતો ગજકુલપ્રખ્યાસ્ તડિન્માલાવિભૂષિતાઃ સમુત્તસ્થુર્ મહામેઘા નભસ્ય્ અદ્ભુતદર્શનાઃ
પછી ગજગણ સમાન, વીજળીની માળાથી શોભિત એવા મહામેઘો આકાશમાં ઉઠ્યા, અદ્ભુત દેખાવાળા.
કેચિન્ નીલોત્પલશ્યામાઃ કેચિત્ કુમુદસંનિભાઃ કેચિત્ કિઞ્જલ્કસંકાશાઃ કેચિત્ પીતાઃ પયોધરાઃ
કેટલાક મેઘો નીલકમળ જેવા શ્યામ, કેટલાક કુમુદ જેવા સફેદ, કેટલાક પરાગ જેવા, અને કેટલાક પીળા વરસાદી વાદળ.
કેચિદ્ ધરિતસંકાશાઃ કાકાણ્ડસંનિભાસ્ તથા કેચિત્ કમલપત્ત્રાભાઃ કેચિદ્ ધિઙ્ગુલસંનિભાઃ
કેટલાક ઘાસ જેવા લીલા, કેટલાક કાગળાના ઈંડા જેવા, કેટલાક કમળપાંખડી જેવી ઝળહળતા, અને કેટલાક હિંગળા જેવા લાલ.
કેચિત્ પુરવરાકારાઃ કેચિદ્ ગિરિવરોપમાઃ કેચિદ્ અઞ્જનસંકાશાઃ કેચિન્ મરકતપ્રભાઃ
કેટલાક શહેર જેવો આકાર ધરાવતા, કેટલાક મહાપર્વત જેવા, કેટલાક કાજળ જેવા કાળા, અને કેટલાક પન્નાની જેમ ઝળહળતા.
વિદ્યુન્માલાપિનદ્ધાઙ્ગાઃ સમુત્તસ્થુર્ મહાઘનાઃ ઘોરરૂપા મહાભાગા ઘોરસ્વનનિનાદિતાઃ
વીજળીની માળાથી બંધાયેલા એવા મહાન વાદળો ઊઠ્યા, ભયાનક રૂપવાળા, પ્રભુત્વશાળી અને ભયજનક અવાજથી ગૂંજતા.
તતો જલધરાઃ સર્વે સમાવૃણ્વન્ નભસ્તલમ્ તૈર્ ઇયં પૃથિવી સર્વા સપર્વતવનાકરા
પછી બધા વરસાદી વાદળોએ આકાશ ઢાંકી લીધું, અને ધરતી, પર્વતો, જંગલો અને તળાવો બધું જ ઢંકાઈ ગયું.
આપૂરિતા દિશઃ સર્વાઃ સલિલૌઘપરિપ્લુતાઃ તતસ્ તે જલદા ઘોરા વારિણા મુનિસત્તમાઃ
બધી દિશાઓ પાણીના પ્રવાહથી ભરાઈ ગઈ, પછી એ ભયાનક વાદળોએ, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, બધું જ પાણીથી છલકાવી દીધું.
સર્વતઃ પ્લાવયામ્ આસુશ્ ચોદિતાઃ પરમેષ્ઠિના વર્ષમાણા મહાતોયં પૂરયન્તો વસુંધરામ્
પરમેશ્વરના આદેશથી, એ વાદળોએ ચારે બાજુ પાણી વહાવી, મહાપાણી વરસાવ્યું અને ધરતીને પૂરથી ભરાઈ નાખી.
સુઘોરમ્ અશિવં રૌદ્રં નાશયન્તિ સ્મ પાવકમ્ તતો દ્વાદશ વર્ષાણિ પયોદાઃ સમુપપ્લવે
તેમણે ભયાનક, અશુભ અને રૌદ્ર અગ્નિને નાશ કર્યો; પછી બાર વર્ષ સુધી એ વરસાદી વાદળોએ મહાપ્રલય કર્યો.
ધારાભિઃ પૂરયન્તો વૈ ચોદ્યમાના મહાત્મના તતઃ સમુદ્રાઃ સ્વાં વેલામ્ અતિક્રામન્તિ ભો દ્વિજાઃ
મહાન આત્માના પ્રેરણે, એ વાદળોએ ધારા ધારા પાણી વરસાવ્યું; પછી, હે બ્રાહ્મણો, સમુદ્રોએ પોતાની હદો વટાવી.
પર્વતાશ્ ચ વ્યશીર્યન્ત મહી ચાપ્સુ નિમજ્જતિ સર્વતઃ સુમહાભ્રાન્તાસ્ તે પયોદા નભસ્તલમ્
પર્વતો તૂટી પડ્યા, ધરતી પણ પાણીમાં ડૂબી ગઈ; ચારેય બાજુ આકાશમાં મોટા મોટાં વાદળો ભટકતાં હતાં.
સંવેષ્ટયિત્વા નશ્યન્તિ વાયુવેગસમાહતાઃ તતસ્ તં મારુતં ઘોરં સ વિષ્ણુર્ મુનિસત્તમાઃ
પવનની જોરદાર લહેરથી એ વાદળો ઉડીને ગાયબ થઈ ગયા; પછી એ ભયાનક પવનને શ્રીવિષ્ણુએ રોકી દીધો.
આદિપદ્માલયો દેવઃ પીત્વા સ્વપિતિ ભો દ્વિજાઃ તસ્મિન્ન્ એકાર્ણવે ઘોરે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે
પ્રાચીન કમળમાં વસતા દેવતાએ એ પાણી પીધાં અને એકમાત્ર ભયાનક મહાસાગરમાં, જ્યાં બધું જ નાશ પામ્યું હતું, ત્યાં સુઈ ગયા, હે દ્વિજો.
નષ્ટે દેવાસુરનરે યક્ષરાક્ષસવર્જિતે તતો મુનિઃ સ વિશ્રાન્તો ધ્યાત્વા ચ પુરુષોત્તમમ્
જ્યારે દેવ, અસુર, માનવ, યક્ષ અને રાક્ષસ બધાં નાશ પામ્યા, ત્યારે એ ઋષિ આરામ કરીને પરમપુરુષનું ધ્યાન કરવા લાગ્યા.
દદર્શ ચક્ષુર્ ઉન્મીલ્ય જલપૂર્ણાં વસુંધરામ્ નાપશ્યત્ તં વટં નોર્વીં ન દિગાદિ ન ભાસ્કરમ્
પછી ઋષિએ આંખ ખોલી અને પાણીથી ભરાયેલી ધરતી જોઈ; તેમને ક્યાંય વટવૃક્ષ, જમીન, દિશાઓ કે સૂર્ય દેખાયા નહીં.
ન ચન્દ્રાર્કાગ્નિપવનં ન દેવાસુરપન્નગમ્ તસ્મિન્ન્ એકાર્ણવે ઘોરે તમોભૂતે નિરાશ્રયે
એ એકમાત્ર ભયાનક મહાસાગરમાં ચાંદ્ર, સૂર્ય, અગ્નિ, પવન, દેવ, અસુર કે સાપ કંઈ નહોતું—ફક્ત અંધકાર અને આધારવિહિનતા હતી.
નિમજ્જન્ સ તદા વિપ્રાઃ સંતર્તુમ્ ઉપચક્રમે બભ્રામાસૌ મુનિશ્ ચાર્ત ઇતશ્ ચેતશ્ ચ સંપ્લવન્
પછી, હે વિદ્વાનો, એ ઋષિ ડૂબવા લાગ્યા અને પાર પડવાનો પ્રયત્ન કર્યો; એ દુઃખી ઋષિ પાણીની લહેરોમાં અહીંથી ત્યાં ભટકતા રહ્યા.
નિમમજ્જ તદા વિપ્રાસ્ ત્રાતારં નાધિગચ્છતિ એવં તં વિહ્વલં દૃષ્ટ્વા કૃપયા પુરુષોત્તમઃ પ્રોવાચ મુનિશાર્દૂલાસ્ તદા ધ્યાનેન તોષિતઃ
એ સમયે, હે વિદ્વાનો, ઋષિ ડૂબી રહ્યા અને તેમને ક્યાંય બચાવનાર મળ્યો નહીં; એમને આવી સ્થિતિમાં જોઈ, પરમપુરુષે તેમના ધ્યાનથી પ્રસન્ન થઈ, દયા કરીને, એ મહાન ઋષિને કહ્યું.
વત્સ શ્રાન્તો ઽસિ બાલસ્ ત્વં ભક્તત્ર મમ સુવ્રત આગચ્છાગચ્છ શીઘ્રં ત્વં માર્કણ્ડેય મમાન્તિકમ્
"બાળક, તું થાકી ગયો છે અને નાનો છે, પણ મારી ભક્તિમાં સ્થિર છે; આવ, આવ જલ્દી મારી પાસે, માર્કંડેય."
મા ત્વયૈવ ચ ભેતવ્યં સંપ્રાપ્તો ઽસિ મમાગ્રતઃ માર્કણ્ડેય મુને ધીર બાલસ્ ત્વં શ્રમપીડિતઃ
"તને ડરવાની જરૂર નથી, કારણ કે તું મારી સામે આવ્યો છે; હે ધીર માર્કંડેય ઋષિ, તું બાળક છે અને થાકથી પીડાઈ રહ્યો છે."
તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા મુનિઃ પરમકોપિતઃ ઉવાચ સ તદા વિપ્રા વિસ્મિતશ્ ચાભવન્ મુહુઃ
આ શબ્દો સાંભળીને એ ઋષિ ખૂબ જ ગુસ્સે થઈ ગયા; પછી તેમણે કહ્યું અને વારંવાર આશ્ચર્યમાં પડતા રહ્યા.
કો ઽયં નામ્ના કીર્તયતિ તપઃ પરિભવન્ન્ ઇવ બહુવર્ષસહસ્રાખ્યં ધર્ષયન્ન્ ઇવ મે વપુઃ
"આ કોણ છે, જે મારું નામ લઈને બોલાવે છે, જાણે મારી તપસ્યાનો ઉપહાસ કરે છે, જાણે હજારો વર્ષથી પ્રસિદ્ધ મારા શરીરને પડકારે છે?"
ન હ્ય્ એષ સમુદાચારો દેવેષ્વ્ અપિ સમાહિતઃ માં બ્રહ્મા સ ચ દેવેશો દીર્ઘાયુર્ ઇતિ ભાષતે
"આવો વ્યવહાર તો દેવતાઓમાં પણ યોગ્ય નથી; પણ બ્રહ્મા અને દેવોના સ્વામી તો મને દીર્ઘાયુ કહે છે."
કસ્ તપો ઘોરશિરસો મમાદ્ય ત્યક્તજીવિતઃ માર્કણ્ડેયેતિ ચોક્ત્વા મન્મૃત્યું ગન્તુમ્ ઇહેચ્છતિ
"આ કોણ છે, જે today ભયાનક ઈરાદા સાથે મારી મૌત ઈચ્છે છે, મારે માર્કંડેય કહીને મારી અંત ઇચ્છે છે?"
એવમ્ ઉક્ત્વા તદા વિપ્રાશ્ ચિન્તાવિષ્ટો ઽભવન્ મુનિઃ કિં સ્વપ્નો ઽયં મયા દૃષ્ટઃ કિં વા મોહો ઽયમ્ આગતઃ
આવું કહીને એ ઋષિ ચિંતામાં પડી ગયા: "શું મેં સ્વપ્ન જોયો છે, કે મને કોઈ મોહ લાગ્યો છે?"
ઇત્થં ચિન્તયતસ્ તસ્ય ઉત્પન્ના દુઃખહા મતિઃ વ્રજામિ શરણં દેવં ભક્ત્યાહં પુરુષોત્તમમ્
આ રીતે વિચારતા, એમને એક એવી સમજ આવી કે દુઃખ દૂર થઈ ગયું: "હું પરમેશ્વર, પરમપુરુષને ભક્તિથી શરણ જઇશ."