નિર્દહન્ નાગલોકં ચ યચ્ ચ કિંચિત્ ક્ષિતાવ્ ઇહ અધસ્તાન્ મુનિશાર્દૂલાઃ સર્વં નાશયતે ક્ષણાત્
મુનિશાર્દૂલ, એ અગ્નિ નાગલોક અને પૃથ્વીના નીચે જે કંઈ હતું બધું બળી ગયું અને ક્ષણમાં બધું નાશ પામી ગયું.
તતો યોજનવિંશાનાં સહસ્રાણિ શતાનિ ચ નિર્દહત્ય્ આશુગો વાયુઃ સ ચ સંવર્તકો ઽનલઃ
પછી એ ઝડપી પવન અને સંહાર અગ્નિએ લાખો યોજન જેટલું વિસ્તાર બળી નાખ્યું.
સદેવાસુરગન્ધર્વં સયક્ષોરગરાક્ષસમ્ તતો દહતિ સંદીપ્તઃ સર્વમ્ એવ જગત્ પ્રભુઃ
એ પ્રજ્વલિત ભગવાને દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, યક્ષ, નાગ અને રાક્ષસો સહિત આખું જગત બળી નાખ્યું.
પ્રદીપ્તો ઽસૌ મહારૌદ્રઃ કલ્પાગ્નિર્ ઇતિ સંશ્રુતઃ મહાજ્વાલો મહાર્ચિષ્માન્ સંપ્રદીપ્તમહાસ્વનઃ
એ પ્રજ્વલિત અને અત્યંત ભયાનક અગ્નિને 'કલ્પાગ્નિ' કહેવાય છે, જે મહાન જ્વાળા, તેજ અને ભયાનક ધ્વનિથી યુક્ત છે.
સૂર્યકોટિપ્રતીકાશો જ્વલન્ન્ ઇવ સ તેજસા ત્રૈલોક્યં ચાદહત્ તૂર્ણં સસુરાસુરમાનુષમ્
એ અગ્નિ કરોડો સૂર્ય જેટલું તેજ ધરાવતો, તીવ્ર જ્વાળાથી ત્રિલોકને—દેવ, દાનવ અને મનુષ્યો સહિત—ઝટપટ બળી નાખે છે.
એવંવિધે મહાઘોરે મહાપ્રલયદારુણે ઋષિઃ પરમધર્માત્મા ધ્યાનયોગપરો ઽભવત્
આવી ભયાનક અને દુર્લભ મહાપ્રલયમાં એક મહાન ધર્મનિષ્ઠ ઋષિ ધ્યાન અને યોગમાં લીન થયો હતો.
એકઃ સંતિષ્ઠતે વિપ્રા માર્કણ્ડેયેતિ વિશ્રુતઃ મોહપાશૈર્ નિબદ્ધો ઽસૌ ક્ષુત્તૃષ્ણાકુલિતેન્દ્રિયાઃ
એ ત્યાં એકલો, વિખ્યાત માર્કંડેય, ભ્રમના બંધનમાં બંધાયેલો, ભૂખ અને તરસથી ઇન્દ્રિયોએ અશાંત થઈ, ઊભો છે, હે બ્રાહ્મણો.
સ દૃષ્ટ્વા તં મહાવહ્નિં શુષ્કકણ્ઠૌષ્ઠતાલુકઃ તૃષ્ણાર્તઃ પ્રસ્ખલન્ વિપ્રાસ્ તદાસૌ ભયવિહ્વલઃ
તે મહાન અગ્નિને જોઈ, ગળું, હોઠ અને જીભ સુકાઈ ગઈ, તરસથી પીડાઈ, ડરથી ગભરાઈ, બ્રાહ્મણ લથડતો ગયો.
બભ્રામ પૃથિવીં સર્વાં કાંદિશીકો વિચેતનઃ ત્રાતારં નાધિગચ્છન્ વૈ ઇતશ્ ચેતશ્ ચ ધાવતિ
એ આખી ધરતી પર ઉલટું-પલટું ભટકતો રહ્યો, માર્ગ ભૂલાઈ ગયો, ક્યાંય રક્ષક મળ્યો નહીં, મન અહીંથી ત્યાં દોડતું રહ્યું.
ન લેભે ચ તદા શર્મ યત્ર વિશ્રામ્યતા દ્વિજાઃ કરોમિ કિં ન જાનામિ યસ્યાહં શરણં વ્રજે
એ સમયે તેને ક્યાંય શાંતિ કે આરામ મળ્યો નહીં, કે જ્યાં બ્રાહ્મણો આરામ કરી શકે. 'હું શું કરું? કોને આશરો લઉં, એ મને ખબર નથી.'
કથં પશ્યામિ તં દેવં પુરુષેશં સનાતનમ્ ઇતિ સંચિન્તયન્ દેવમ્ એકાગ્રેણ સનાતનમ્
'કેવી રીતે હું એ શાશ્વત ભગવાનને જોઈ શકું?' એમ વિચારતાં તેણે મન એકાગ્ર કરીને એ શાશ્વત દેવને સ્મરણ કર્યો.
પ્રાપ્તવાંસ્ તત્ પદં દિવ્યં મહાપ્રલયકારણમ્ પુરુષેશમ્ ઇતિ ખ્યાતં વટરાજં સનાતનમ્
એ પછી તેણે એ દિવ્ય અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી, જે મહાપ્રલયનું કારણ છે, સર્વજીવોના સ્વામી અને શાશ્વત વટવૃક્ષ તરીકે જાણીતા છે.
ત્વરાયુક્તો મુનિશ્ ચાસૌ ન્યગ્રોધસ્યાન્તિકં યયૌ આસાદ્ય તં મુનિશ્રેષ્ઠાસ્ તસ્ય મૂલે સમાવિશત્
જલદીથી એ મુનિ વટવૃક્ષ પાસે ગયો અને ત્યાં પહોંચી, શ્રેષ્ઠ મુનિ એ વૃક્ષની જડ પાસે બેઠો.
ન કાલાગ્નિભયં તત્ર ન ચાઙ્ગારપ્રવર્ષણમ્ ન સંવર્તાગમસ્ તત્ર ન ચ વજ્રાશનિસ્ તથા
ત્યાં સમયાગ્નિનો ડર ન હતો, ન અગ્નિની ઝરમર, ન પ્રલયનું આગમન, ન વીજળી કે ગાજવીજ.
તતો ગજકુલપ્રખ્યાસ્ તડિન્માલાવિભૂષિતાઃ સમુત્તસ્થુર્ મહામેઘા નભસ્ય્ અદ્ભુતદર્શનાઃ
પછી ગજગણ સમાન, વીજળીની માળાથી શોભિત એવા મહામેઘો આકાશમાં ઉઠ્યા, અદ્ભુત દેખાવાળા.
કેચિન્ નીલોત્પલશ્યામાઃ કેચિત્ કુમુદસંનિભાઃ કેચિત્ કિઞ્જલ્કસંકાશાઃ કેચિત્ પીતાઃ પયોધરાઃ
કેટલાક મેઘો નીલકમળ જેવા શ્યામ, કેટલાક કુમુદ જેવા સફેદ, કેટલાક પરાગ જેવા, અને કેટલાક પીળા વરસાદી વાદળ.
કેચિદ્ ધરિતસંકાશાઃ કાકાણ્ડસંનિભાસ્ તથા કેચિત્ કમલપત્ત્રાભાઃ કેચિદ્ ધિઙ્ગુલસંનિભાઃ
કેટલાક ઘાસ જેવા લીલા, કેટલાક કાગળાના ઈંડા જેવા, કેટલાક કમળપાંખડી જેવી ઝળહળતા, અને કેટલાક હિંગળા જેવા લાલ.
કેચિત્ પુરવરાકારાઃ કેચિદ્ ગિરિવરોપમાઃ કેચિદ્ અઞ્જનસંકાશાઃ કેચિન્ મરકતપ્રભાઃ
કેટલાક શહેર જેવો આકાર ધરાવતા, કેટલાક મહાપર્વત જેવા, કેટલાક કાજળ જેવા કાળા, અને કેટલાક પન્નાની જેમ ઝળહળતા.
વિદ્યુન્માલાપિનદ્ધાઙ્ગાઃ સમુત્તસ્થુર્ મહાઘનાઃ ઘોરરૂપા મહાભાગા ઘોરસ્વનનિનાદિતાઃ
વીજળીની માળાથી બંધાયેલા એવા મહાન વાદળો ઊઠ્યા, ભયાનક રૂપવાળા, પ્રભુત્વશાળી અને ભયજનક અવાજથી ગૂંજતા.
તતો જલધરાઃ સર્વે સમાવૃણ્વન્ નભસ્તલમ્ તૈર્ ઇયં પૃથિવી સર્વા સપર્વતવનાકરા
પછી બધા વરસાદી વાદળોએ આકાશ ઢાંકી લીધું, અને ધરતી, પર્વતો, જંગલો અને તળાવો બધું જ ઢંકાઈ ગયું.
આપૂરિતા દિશઃ સર્વાઃ સલિલૌઘપરિપ્લુતાઃ તતસ્ તે જલદા ઘોરા વારિણા મુનિસત્તમાઃ
બધી દિશાઓ પાણીના પ્રવાહથી ભરાઈ ગઈ, પછી એ ભયાનક વાદળોએ, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, બધું જ પાણીથી છલકાવી દીધું.
સર્વતઃ પ્લાવયામ્ આસુશ્ ચોદિતાઃ પરમેષ્ઠિના વર્ષમાણા મહાતોયં પૂરયન્તો વસુંધરામ્
પરમેશ્વરના આદેશથી, એ વાદળોએ ચારે બાજુ પાણી વહાવી, મહાપાણી વરસાવ્યું અને ધરતીને પૂરથી ભરાઈ નાખી.
સુઘોરમ્ અશિવં રૌદ્રં નાશયન્તિ સ્મ પાવકમ્ તતો દ્વાદશ વર્ષાણિ પયોદાઃ સમુપપ્લવે
તેમણે ભયાનક, અશુભ અને રૌદ્ર અગ્નિને નાશ કર્યો; પછી બાર વર્ષ સુધી એ વરસાદી વાદળોએ મહાપ્રલય કર્યો.
ધારાભિઃ પૂરયન્તો વૈ ચોદ્યમાના મહાત્મના તતઃ સમુદ્રાઃ સ્વાં વેલામ્ અતિક્રામન્તિ ભો દ્વિજાઃ
મહાન આત્માના પ્રેરણે, એ વાદળોએ ધારા ધારા પાણી વરસાવ્યું; પછી, હે બ્રાહ્મણો, સમુદ્રોએ પોતાની હદો વટાવી.
પર્વતાશ્ ચ વ્યશીર્યન્ત મહી ચાપ્સુ નિમજ્જતિ સર્વતઃ સુમહાભ્રાન્તાસ્ તે પયોદા નભસ્તલમ્
પર્વતો તૂટી પડ્યા, ધરતી પણ પાણીમાં ડૂબી ગઈ; ચારેય બાજુ આકાશમાં મોટા મોટાં વાદળો ભટકતાં હતાં.
સંવેષ્ટયિત્વા નશ્યન્તિ વાયુવેગસમાહતાઃ તતસ્ તં મારુતં ઘોરં સ વિષ્ણુર્ મુનિસત્તમાઃ
પવનની જોરદાર લહેરથી એ વાદળો ઉડીને ગાયબ થઈ ગયા; પછી એ ભયાનક પવનને શ્રીવિષ્ણુએ રોકી દીધો.
આદિપદ્માલયો દેવઃ પીત્વા સ્વપિતિ ભો દ્વિજાઃ તસ્મિન્ન્ એકાર્ણવે ઘોરે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે
પ્રાચીન કમળમાં વસતા દેવતાએ એ પાણી પીધાં અને એકમાત્ર ભયાનક મહાસાગરમાં, જ્યાં બધું જ નાશ પામ્યું હતું, ત્યાં સુઈ ગયા, હે દ્વિજો.
નષ્ટે દેવાસુરનરે યક્ષરાક્ષસવર્જિતે તતો મુનિઃ સ વિશ્રાન્તો ધ્યાત્વા ચ પુરુષોત્તમમ્
જ્યારે દેવ, અસુર, માનવ, યક્ષ અને રાક્ષસ બધાં નાશ પામ્યા, ત્યારે એ ઋષિ આરામ કરીને પરમપુરુષનું ધ્યાન કરવા લાગ્યા.
દદર્શ ચક્ષુર્ ઉન્મીલ્ય જલપૂર્ણાં વસુંધરામ્ નાપશ્યત્ તં વટં નોર્વીં ન દિગાદિ ન ભાસ્કરમ્
પછી ઋષિએ આંખ ખોલી અને પાણીથી ભરાયેલી ધરતી જોઈ; તેમને ક્યાંય વટવૃક્ષ, જમીન, દિશાઓ કે સૂર્ય દેખાયા નહીં.
ન ચન્દ્રાર્કાગ્નિપવનં ન દેવાસુરપન્નગમ્ તસ્મિન્ન્ એકાર્ણવે ઘોરે તમોભૂતે નિરાશ્રયે
એ એકમાત્ર ભયાનક મહાસાગરમાં ચાંદ્ર, સૂર્ય, અગ્નિ, પવન, દેવ, અસુર કે સાપ કંઈ નહોતું—ફક્ત અંધકાર અને આધારવિહિનતા હતી.