યે પશ્યન્ત્ય્ અવ્યયં દેવં દ્વાદશ્યાં પુરુષોત્તમમ્ તે વિષ્ણુલોકમ્ આસાદ્ય ન ચ્યવન્તે કદાચન
જે લોકો દ્વાદશી તિથિએ અવિનાશી દેવ, એ પુરુષોત્તમ ભગવાનનું દર્શન કરે છે, તેઓ વિષ્ણુલોકને પ્રાપ્ત કરે છે અને ક્યારેય ત્યાંથી નીચે પડતા નથી.
તસ્માજ્ જ્યેષ્ઠે પ્રયત્નેન ગન્તવ્યં ભો દ્વિજોત્તમાઃ કૃત્વા તસ્મિન્ પઞ્ચતીર્થં દ્રષ્ટવ્યઃ પુરુષોત્તમઃ
મહાન દ્વિજોત્તમો, તેથી જ્યેષ્ઠ માસમાં પ્રયત્નપૂર્વક ત્યાં જવું જોઈએ અને ત્યાં પાંચ તીર્થનું સ્નાન કરીને પુરુષોત્તમ ભગવાનનું દર્શન કરવું જોઈએ.
સુદૂરસ્થો ઽપિ યો ભક્ત્યા કીર્તયેત્ પુરુષોત્તમમ્ અહન્ય્ અહનિ શુદ્ધાત્મા સો ઽપિ વિષ્ણુપુરં વ્રજેત્
જે વ્યક્તિ બહુ દૂર હોય છતાં શુદ્ધ હૃદયથી રોજે રોજ ભક્તિપૂર્વક પુરુષોત્તમ ભગવાનનું સ્તુતિ કરે છે, તે પણ વિષ્ણુના શહેરમાં પહોંચે છે.
યાત્રાં કરોતિ કૃષ્ણસ્ય શ્રદ્ધયા યઃ સમાહિતઃ સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વિષ્ણુલોકં વ્રજેન્ નરઃ
જે મનુષ્ય શ્રદ્ધા અને એકાગ્રતાથી કૃષ્ણની યાત્રા કરે છે અને સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે, તે વિષ્ણુલોકમાં પહોંચે છે.
ચક્રં દૃષ્ટ્વા હરેર્ દૂરાત્ પ્રાસાદોપરિ સંસ્થિતમ્ સહસા મુચ્યતે પાપાન્ નરો ભક્ત્યા પ્રણમ્ય તત્
જે વ્યક્તિ હરિના મંદિરે ઉપર સ્થિત ચક્રને દૂરથી જોઈને ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરે છે, તે તરત જ પાપોથી મુક્ત થઈ જાય છે.
આસીત્ કલ્પે મુનિશ્રેષ્ઠાઃ સંપ્રવૃત્તે મહાક્ષયે નષ્ટે ઽર્કચન્દ્રે પવને નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે
મુનિશ્રેષ્ઠો, જ્યારે મહાપ્રલયનો આરંભ થયો, ત્યારે સૂર્ય-ચંદ્ર અદૃશ્ય થયા, પવન પણ બંધ થયો અને સ્થાવર-જંગમ બધું નષ્ટ થઈ ગયું.
ઉદિતે પ્રલયાદિત્યે પ્રચણ્ડે ઘનગર્જિતે વિદ્યુદુત્પાતસંઘાતૈઃ સંભગ્ને તરુપર્વતે
જ્યારે પ્રલયનો પ્રચંડ સૂર્ય ઉગ્યો, મેઘો ગર્જના કરતા હતા અને વીજળીના પ્રચંડ પ્રહારોથી વૃક્ષો અને પર્વતો તૂટી પડ્યા હતા.
લોકે ચ સંહૃતે સર્વે મહદુલ્કાનિબર્હણે શુષ્કેષુ સર્વતોયેષુ સરઃસુ ચ સરિત્સુ ચ
જ્યારે આખું જગત સંહરાયું, મહાન ઉલ્કાઓએ બધું નાશ કરી નાખ્યું, અને સરોવર-નદીઓમાં બધું જ પાણી સુકાઈ ગયું.
તતઃ સંવર્તકો વહ્નિર્ વાયુના સહ ભો દ્વિજાઃ લોકં તુ પ્રાવિશત્ સર્વમ્ આદિત્યૈર્ ઉપશોભિતમ્
પછી, દ્વિજોત્તમો, સંહારનો અગ્નિ પવન સાથે મળીને, અનેક સૂર્યોથી શોભિત આખા જગતમાં પ્રવેશ્યો.
પશ્ચાત્ સ પૃથિવીં ભિત્ત્વા પ્રવિશ્ય ચ રસાતલમ્ દેવદાનવયક્ષાણાં ભયં જનયતે મહત્
પછી એ અગ્નિ પૃથ્વીને ભેદી ને પાતાળમાં પ્રવેશી ગયો અને દેવ, દાનવ અને યક્ષોમાં ભય પેદા કર્યો.
નિર્દહન્ નાગલોકં ચ યચ્ ચ કિંચિત્ ક્ષિતાવ્ ઇહ અધસ્તાન્ મુનિશાર્દૂલાઃ સર્વં નાશયતે ક્ષણાત્
મુનિશાર્દૂલ, એ અગ્નિ નાગલોક અને પૃથ્વીના નીચે જે કંઈ હતું બધું બળી ગયું અને ક્ષણમાં બધું નાશ પામી ગયું.
તતો યોજનવિંશાનાં સહસ્રાણિ શતાનિ ચ નિર્દહત્ય્ આશુગો વાયુઃ સ ચ સંવર્તકો ઽનલઃ
પછી એ ઝડપી પવન અને સંહાર અગ્નિએ લાખો યોજન જેટલું વિસ્તાર બળી નાખ્યું.
સદેવાસુરગન્ધર્વં સયક્ષોરગરાક્ષસમ્ તતો દહતિ સંદીપ્તઃ સર્વમ્ એવ જગત્ પ્રભુઃ
એ પ્રજ્વલિત ભગવાને દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, યક્ષ, નાગ અને રાક્ષસો સહિત આખું જગત બળી નાખ્યું.
પ્રદીપ્તો ઽસૌ મહારૌદ્રઃ કલ્પાગ્નિર્ ઇતિ સંશ્રુતઃ મહાજ્વાલો મહાર્ચિષ્માન્ સંપ્રદીપ્તમહાસ્વનઃ
એ પ્રજ્વલિત અને અત્યંત ભયાનક અગ્નિને 'કલ્પાગ્નિ' કહેવાય છે, જે મહાન જ્વાળા, તેજ અને ભયાનક ધ્વનિથી યુક્ત છે.
સૂર્યકોટિપ્રતીકાશો જ્વલન્ન્ ઇવ સ તેજસા ત્રૈલોક્યં ચાદહત્ તૂર્ણં સસુરાસુરમાનુષમ્
એ અગ્નિ કરોડો સૂર્ય જેટલું તેજ ધરાવતો, તીવ્ર જ્વાળાથી ત્રિલોકને—દેવ, દાનવ અને મનુષ્યો સહિત—ઝટપટ બળી નાખે છે.
એવંવિધે મહાઘોરે મહાપ્રલયદારુણે ઋષિઃ પરમધર્માત્મા ધ્યાનયોગપરો ઽભવત્
આવી ભયાનક અને દુર્લભ મહાપ્રલયમાં એક મહાન ધર્મનિષ્ઠ ઋષિ ધ્યાન અને યોગમાં લીન થયો હતો.
એકઃ સંતિષ્ઠતે વિપ્રા માર્કણ્ડેયેતિ વિશ્રુતઃ મોહપાશૈર્ નિબદ્ધો ઽસૌ ક્ષુત્તૃષ્ણાકુલિતેન્દ્રિયાઃ
એ ત્યાં એકલો, વિખ્યાત માર્કંડેય, ભ્રમના બંધનમાં બંધાયેલો, ભૂખ અને તરસથી ઇન્દ્રિયોએ અશાંત થઈ, ઊભો છે, હે બ્રાહ્મણો.
સ દૃષ્ટ્વા તં મહાવહ્નિં શુષ્કકણ્ઠૌષ્ઠતાલુકઃ તૃષ્ણાર્તઃ પ્રસ્ખલન્ વિપ્રાસ્ તદાસૌ ભયવિહ્વલઃ
તે મહાન અગ્નિને જોઈ, ગળું, હોઠ અને જીભ સુકાઈ ગઈ, તરસથી પીડાઈ, ડરથી ગભરાઈ, બ્રાહ્મણ લથડતો ગયો.
બભ્રામ પૃથિવીં સર્વાં કાંદિશીકો વિચેતનઃ ત્રાતારં નાધિગચ્છન્ વૈ ઇતશ્ ચેતશ્ ચ ધાવતિ
એ આખી ધરતી પર ઉલટું-પલટું ભટકતો રહ્યો, માર્ગ ભૂલાઈ ગયો, ક્યાંય રક્ષક મળ્યો નહીં, મન અહીંથી ત્યાં દોડતું રહ્યું.
ન લેભે ચ તદા શર્મ યત્ર વિશ્રામ્યતા દ્વિજાઃ કરોમિ કિં ન જાનામિ યસ્યાહં શરણં વ્રજે
એ સમયે તેને ક્યાંય શાંતિ કે આરામ મળ્યો નહીં, કે જ્યાં બ્રાહ્મણો આરામ કરી શકે. 'હું શું કરું? કોને આશરો લઉં, એ મને ખબર નથી.'
કથં પશ્યામિ તં દેવં પુરુષેશં સનાતનમ્ ઇતિ સંચિન્તયન્ દેવમ્ એકાગ્રેણ સનાતનમ્
'કેવી રીતે હું એ શાશ્વત ભગવાનને જોઈ શકું?' એમ વિચારતાં તેણે મન એકાગ્ર કરીને એ શાશ્વત દેવને સ્મરણ કર્યો.
પ્રાપ્તવાંસ્ તત્ પદં દિવ્યં મહાપ્રલયકારણમ્ પુરુષેશમ્ ઇતિ ખ્યાતં વટરાજં સનાતનમ્
એ પછી તેણે એ દિવ્ય અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી, જે મહાપ્રલયનું કારણ છે, સર્વજીવોના સ્વામી અને શાશ્વત વટવૃક્ષ તરીકે જાણીતા છે.
ત્વરાયુક્તો મુનિશ્ ચાસૌ ન્યગ્રોધસ્યાન્તિકં યયૌ આસાદ્ય તં મુનિશ્રેષ્ઠાસ્ તસ્ય મૂલે સમાવિશત્
જલદીથી એ મુનિ વટવૃક્ષ પાસે ગયો અને ત્યાં પહોંચી, શ્રેષ્ઠ મુનિ એ વૃક્ષની જડ પાસે બેઠો.
ન કાલાગ્નિભયં તત્ર ન ચાઙ્ગારપ્રવર્ષણમ્ ન સંવર્તાગમસ્ તત્ર ન ચ વજ્રાશનિસ્ તથા
ત્યાં સમયાગ્નિનો ડર ન હતો, ન અગ્નિની ઝરમર, ન પ્રલયનું આગમન, ન વીજળી કે ગાજવીજ.
તતો ગજકુલપ્રખ્યાસ્ તડિન્માલાવિભૂષિતાઃ સમુત્તસ્થુર્ મહામેઘા નભસ્ય્ અદ્ભુતદર્શનાઃ
પછી ગજગણ સમાન, વીજળીની માળાથી શોભિત એવા મહામેઘો આકાશમાં ઉઠ્યા, અદ્ભુત દેખાવાળા.
કેચિન્ નીલોત્પલશ્યામાઃ કેચિત્ કુમુદસંનિભાઃ કેચિત્ કિઞ્જલ્કસંકાશાઃ કેચિત્ પીતાઃ પયોધરાઃ
કેટલાક મેઘો નીલકમળ જેવા શ્યામ, કેટલાક કુમુદ જેવા સફેદ, કેટલાક પરાગ જેવા, અને કેટલાક પીળા વરસાદી વાદળ.
કેચિદ્ ધરિતસંકાશાઃ કાકાણ્ડસંનિભાસ્ તથા કેચિત્ કમલપત્ત્રાભાઃ કેચિદ્ ધિઙ્ગુલસંનિભાઃ
કેટલાક ઘાસ જેવા લીલા, કેટલાક કાગળાના ઈંડા જેવા, કેટલાક કમળપાંખડી જેવી ઝળહળતા, અને કેટલાક હિંગળા જેવા લાલ.
કેચિત્ પુરવરાકારાઃ કેચિદ્ ગિરિવરોપમાઃ કેચિદ્ અઞ્જનસંકાશાઃ કેચિન્ મરકતપ્રભાઃ
કેટલાક શહેર જેવો આકાર ધરાવતા, કેટલાક મહાપર્વત જેવા, કેટલાક કાજળ જેવા કાળા, અને કેટલાક પન્નાની જેમ ઝળહળતા.
વિદ્યુન્માલાપિનદ્ધાઙ્ગાઃ સમુત્તસ્થુર્ મહાઘનાઃ ઘોરરૂપા મહાભાગા ઘોરસ્વનનિનાદિતાઃ
વીજળીની માળાથી બંધાયેલા એવા મહાન વાદળો ઊઠ્યા, ભયાનક રૂપવાળા, પ્રભુત્વશાળી અને ભયજનક અવાજથી ગૂંજતા.
તતો જલધરાઃ સર્વે સમાવૃણ્વન્ નભસ્તલમ્ તૈર્ ઇયં પૃથિવી સર્વા સપર્વતવનાકરા
પછી બધા વરસાદી વાદળોએ આકાશ ઢાંકી લીધું, અને ધરતી, પર્વતો, જંગલો અને તળાવો બધું જ ઢંકાઈ ગયું.