નાનાવ્યાધિશતાવર્તે જલબુદ્બુદસંનિભે યતસ્ તે મતિર્ ઉત્પન્ના વિષ્ણોર્ આરાધનાય વૈ
અહીં અનેક રોગો વચ્ચે, પાણીના બબૂકા જેવું અસ્થિર જીવન છે, એમાં પણ તમારા મનમાં વિષ્ણુની ભક્તિ માટે ભાવ જાગ્યો છે.
ધન્યસ્ ત્વં નૃપશાર્દૂલ ગુણૈઃ સર્વૈર્ અલંકૃતઃ સપ્રજા પૃથિવી ધન્યા સશૈલવનકાનના
રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તમે ધન્ય છો, બધા ગુણોથી શોભાયમાન છો. લોકો, પર્વતો, જંગલો અને વનવાટાંવાળી પૃથ્વી પણ ધન્ય છે.
સપુરગ્રામનગરા ચતુર્વર્ણૈર્ અલંકૃતા યત્ર ત્વં નૃપશાર્દૂલ પ્રજાઃ પાલયિતા પ્રભુઃ
શહેરો, ગામો અને નગરો પણ ધન્ય છે, જ્યાં ચાર વર્ણોથી શોભાયમાન છે અને જ્યાં તમે, રાજાઓમાં વાઘ, પ્રજાનું રક્ષણ કરો છો.
એહ્ય્ એહિ સુમહાભાગ દ્રુમે ઽસ્મિન્ સુખશીતલે આવાભ્યાં સહ તિષ્ઠ ત્વં કથાભિર્ ધર્મસંશ્રિતઃ
આવો, આવો, મહાભાગ્યશાળી, આ ઠંડક આપતી વૃક્ષની છાંયમાં, મારા સાથે રહો અને ધર્મથી ભરપૂર વાર્તાઓમાં મન લગાવો.
અયં મમ સહાયસ્ તુ આગતઃ શિલ્પિનાં વરઃ વિશ્વકર્મસમઃ સાક્ષાન્ નિપુણઃ સર્વકર્મસુ મયોદ્દિષ્ટાં તુ પ્રતિમાં કરોત્ય્ એષ તટં ત્યજ
મારો આ સાથી પણ આવ્યો છે, શ્રેષ્ઠ કારીગર છે, વિશ્વકર્મા સમાન છે, બધાં કામમાં કુશળ છે. હું જે રીતે કહું તેમ મૂર્તિ બનાવશે—હવે તટ છોડો.
શ્રુત્વૈવં વચનં તસ્ય તદા રાજા દ્વિજન્મનઃ સાગરસ્ય તટં ત્યક્ત્વા ગત્વા તસ્ય સમીપતઃ
આવું વચન સાંભળી, રાજાએ દરિયાના કિનારે છોડી, તેના નજીક ગયો.
તસ્થૌ સ નૃપતિશ્રેષ્ઠો વૃક્ષચ્છાયે સુશીતલે તતસ્ તસ્મૈ સ વિશ્વાત્મા દદાવ્ આજ્ઞાં દ્વિજાકૃતિઃ
એ શ્રેષ્ઠ રાજા ઠંડકવાળી વૃક્ષની છાંયમાં ઊભો રહ્યો. પછી સર્વવ્યાપી ભગવાન, બ્રાહ્મણ રૂપે, તેને આજ્ઞા આપી.
શિલ્પિમુખ્યાય વિપ્રેન્દ્રાઃ કુરુષ્વ પ્રતિમા ઇતિ કૃષ્ણરૂપં પરં શાન્તં પદ્મપત્ત્રાયતેક્ષણમ્
શ્રેષ્ઠ કારીગરને એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'મૂર્તિઓ બનાવો—એક કૃષ્ણરૂપ, પરમ શાંત, કમળની પાંખડી જેવી વિશાળ આંખોવાળી.'
શ્રીવત્સકૌસ્તુભધરં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ ગૌરાઙ્ગં ક્ષીરવર્ણાભં દ્વિતીયં સ્વસ્તિકાઙ્કિતમ્
શ્રીવત્સ અને કૌસ્તુભ ધારણ કરનાર, શંખ, ચક્ર અને ગદા પકડનાર, દૂધ જેવું ધોળું કાયાવાળો, બીજી મૂર્તિ સ્વસ્તિક ચિહ્નવાળી.
લાઙ્ગલાસ્ત્રધરં દેવમ્ અનન્તાખ્યં મહાબલમ્ દેવદાનવગન્ધર્વયક્ષવિદ્યાધરોરગૈઃ
લાંગલ અને શસ્ત્રો ધારણ કરતો, અનંત નામે દેવ, મહાપ્રભાવી, જેને દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, યક્ષ, વિદ્યાાધર કે સર્પ પણ ઓળખી શકતા નથી.
ન વિજ્ઞાતો હિ તસ્યાન્તસ્ તેનાનન્ત ઇતિ સ્મૃતઃ ભગિનીં વાસુદેવસ્ય રુક્મવર્ણાં સુશોભનામ્
એના અંતનો કોઈ જાણકાર નથી, એટલે તેને અનંત કહે છે; વાસુદેવની બહેન, સુવર્ણ જેવી તેજસ્વી.
તૃતીયાં વૈ સુભદ્રાં ચ સર્વલક્ષણલક્ષિતામ્
ત્રીજી મૂર્તિ સુભદ્રાની છે, જે સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત છે.
શ્રુત્વૈતદ્ વચનં તસ્ય વિશ્વકર્મા સુકર્મકૃત્ તત્ક્ષણાત્ કારયામ્ આસ પ્રતિમાઃ શુભલક્ષણાઃ
આવું વચન સાંભળી, શુભ કર્મો કરનાર વિશ્વકર્માએ તરત જ શુભ લક્ષણવાળી મૂર્તિઓ બનાવવાનું શરૂ કર્યું.
પ્રથમં શુક્લવર્ણાભં શારદેન્દુસમપ્રભમ્ આરક્તાક્ષં મહાકાયં સ્ફટાવિકટમસ્તકમ્
પ્રથમ મૂર્તિ દૂધ જેવી ધોળી, શરદ પૂનમના ચંદ્ર જેવી તેજસ્વી, લાલ આંખોવાળી, વિશાળ કાયાવાળી અને વિશાળ, સ્ફટિક જેવી મસ્તકવાળી હતી.
નીલામ્બરધરં ચોગ્રં બલં બલમદોદ્ધતમ્ કુણ્ડલૈકધરં દિવ્યં ગદામુશલધારિણમ્
નીલાંબર પહેરેલો, ભયાનક, બલથી ભરપૂર, એક કુંડળ ધારણ કરતો, દિવ્ય, ગદા અને મુષળ પકડનાર.
દ્વિતીયં પુણ્ડરીકાક્ષં નીલજીમૂતસંનિભમ્ અતસીપુષ્પસંકાશં પદ્મપત્ત્રાયતેક્ષણમ્
બીજી મૂર્તિ કમળ જેવી આંખોવાળી, ઘનઘોર મેઘ જેવી શ્યામ, અતસીના ફૂલ જેવી, કમળની પાંખડી જેવી વિશાળ આંખોવાળી હતી.
પીતવાસસમ્ અત્યુગ્રં શુભં શ્રીવત્સલક્ષણમ્ ચક્રપૂર્ણકરં દિવ્યં સર્વપાપહરં હરિમ્
પીળા વસ્ત્ર ધારણ કરનાર, અત્યંત ભયાનક છતાં શુભ, શ્રીવત્સનું ચિહ્ન ધરાવનાર, હાથમાં ચક્ર ધારણ કરનાર, દિવ્ય અને સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર હરિ.
તૃતીયાં સ્વર્ણવર્ણાભાં પદ્મપત્ત્રાયતેક્ષણામ્ વિચિત્રવસ્ત્રસંછન્નાં હારકેયૂરભૂષિતામ્
ત્રીજી, સોનાની જેમ તેજસ્વી, કમળની પાંખડી જેવી લાંબી આંખો ધરાવતી, સુંદર વસ્ત્રોથી ઢંકાયેલી અને હાર તથા કંગનોથી શોભાયમાન.
વિચિત્રાભરણોપેતાં રત્નહારાવલમ્બિતામ્ પીનોન્નતકુચાં રમ્યાં વિશ્વકર્મા વિનિર્મમે
વિભિન્ન આભૂષણોથી સજ્જ, રત્નના હારોથી શોભાયમાન, ઉન્નત અને ભરાવદાર સ્તનોવાળી, મનોહર રૂપાળી, જેને વિશ્વકર્માએ રચી હતી.
સ તુ રાજાદ્ભુતં દૃષ્ટ્વા ક્ષણેનૈકેન નિર્મિતાઃ દિવ્યવસ્ત્રયુગચ્છન્ના નાનારત્નૈર્ અલંકૃતાઃ
એ રાજાએ, એક પળમાં બનેલી આ અદ્ભુત રચના જોઈ, જે દિવ્ય વસ્ત્રોના જોડીથી ઢંકાયેલી અને વિવિધ રત્નોથી અલંકૃત હતી—
સર્વલક્ષણસંપન્નાઃ પ્રતિમાઃ સુમનોહરાઃ વિસ્મયં પરમં ગત્વા ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્
સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત, અત્યંત મનોહર એવી મૂર્તિઓ, પરમ આશ્ચર્યથી ભરાઈ, આ રીતે બોલી.
કિં દેવૌ સમનુપ્રાપ્તૌ દ્વિજરૂપધરાવ્ ઉભૌ ઉભૌ ચાદ્ભુતકર્માણૌ દેવવૃત્તાવ્ અમાનુષૌ
તમેઓ બે દેવરૂપ, બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરનાર, અદ્ભુત કર્મો કરનાર, દૈવી વર્તનવાળા અને માનવથી પર છો—કોણ છો?
દેવૌ વા માનુષૌ વાપિ યક્ષવિદ્યાધરૌ યુવામ્ કિં નુ બ્રહ્મહૃષીકેશૌ કિં વસૂ કિમ્ ઉતાશ્વિનૌ
શું તમે દેવ છો કે માનવ, કે યક્ષ કે વિદ્યાધર? શું તમે બ્રહ્મા અને હૃષીકેશ છો, કે વસુઓ કે અશ્વિનીકુમારો છો?
ન વેદ્મિ સત્યસદ્ભાવૌ માયારૂપેણ સંસ્થિતૌ યુવાં ગતો ઽસ્મિ શરણમ્ આત્મા તુ મે પ્રકાશ્યતામ્
હું તમારો સાચો સ્વરૂપ, સત્ય કે માયિક, ઓળખતો નથી; તમે માયિક રૂપે અહીં ઉભા છો. હું તમારી શરણમાં આવ્યો છું—મારો આત્મા મને દર્શાવો.
નાહં દેવો ન યક્ષો વા ન દૈત્યો ન ચ દેવરાટ્ ન બ્રહ્મા ન ચ રુદ્રો ઽહં વિદ્ધિ માં પુરુષોત્તમમ્
હું દેવ નથી, યક્ષ નથી, દૈત્ય નથી, દેવરાજ પણ નથી; હું બ્રહ્મા નથી, રુદ્ર પણ નથી—મને પરમ પુરુષ જાણો.
અર્તિહા સર્વલોકાનામ્ અનન્તબલપૌરુષઃ આરાધનીયો ભૂતાનામ્ અન્તો યસ્ય ન વિદ્યતે
જગતના સર્વ દુઃખોનો નાશક, અનંત બળ અને પુરુષાર્થ ધરાવનાર, સર્વ પ્રાણીઓ દ્વારા પૂજનીય, જેને અંત નથી.
પઠ્યતે સર્વશાસ્ત્રેષુ વેદાન્તેષુ નિગદ્યતે યમ્ આહુર્ જ્ઞાનગમ્યેતિ વાસુદેવેતિ યોગિનઃ
જે સર્વ શાસ્ત્રોમાં ગવાય છે, ઉપનિષદોમાં જણાવાય છે, જેને જ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થાય છે એમ યોગીઓ કહે છે—એ વાસુદેવ.
અહમ્ એવ સ્વયં બ્રહ્મા અહં વિષ્ણુઃ શિવો ઽપ્ય્ અહમ્ ઇન્દ્રો ઽહં દેવરાજશ્ ચ જગત્સંયમનો યમઃ
હું જ બ્રહ્મા છું, હું જ વિષ્ણુ છું, હું જ શિવ છું; હું ઇન્દ્ર, દેવોના રાજા અને જગતના નિયમક યમ પણ છું.
પૃથિવ્યાદીનિ ભૂતાનિ ત્રેતાગ્નિર્ હુતભુઙ્ નૃપ વરુણો ઽપાં પતિશ્ ચાહં ધરિત્રી ચ મહીધરઃ
હું પૃથ્વીથી આરંભી સર્વ તત્વો, ત્રણ અગ્નિઓ, હવનના ભોગ ભોગવનારો, પાણીના સ્વામી વરુણ, પૃથ્વી અને પર્વત પણ છું.
યત્ કિંચિદ્ વાઙ્મયં લોકે જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ચરાચરં ચ યદ્ વિશ્વં મદન્યન્ નાસ્તિ કિંચન
જગતમાં જે કંઈ વાણીથી વ્યક્ત થાય છે, સ્થાવર અને જંગમ, ચાલતું અને અચળ—આ આખું જગત—મારા સિવાય બીજું કંઈ નથી.