શાર્ઙ્ગબાણધરં દેવં જ્વલત્તેજોતિમણ્ડલમ્ યુગાન્તાદિત્યવર્ણાભં નીલવૈદૂર્યસંનિભમ્
એણે શારંગ ધનુષ અને બાણ ધારણ કરનાર દેવને જોયા, જે તેજસ્વી પ્રકાશથી ઘેરાયેલા હતા, યુગના અંતે જેમ સૂર્ય તેજ ધરાવે છે તેમ, અને નીલમણિ જેવો ઝળહળતો હતો.
સુપર્ણાંસે તમ્ આસીનં ષોડશાર્ધભુજં શુભમ્ સ ચાસ્મૈ પ્રાબ્રવીદ્ ધીરાઃ સાધુ રાજન્ મહામતે
ગરૂડના પાંખ પર બેસેલા, સોળ અને અડધા સુંદર હાથ ધરાવતા એ ભગવાને, રાજાને શાંતિથી કહ્યું: 'શાબાશ, હે વિદ્વાન અને મહાન રાજા.'
ક્રતુનાનેન દિવ્યેન તથા ભક્ત્યા ચ શ્રદ્ધયા તુષ્ટો ઽસ્મિ તે મહીપાલ વૃથા કિમ્ અનુશોચસિ
'આ દિવ્ય યજ્ઞ, તારી ભક્તિ અને શ્રદ્ધાથી હું તારી ઉપર પ્રસન્ન છું, હે રાજા. હવે વ્યર્થ શા માટે દુઃખી થાય છે?'
યદ્ અત્ર પ્રતિમા રાજઞ્ જગત્પૂજ્યા સનાતની યથા સા પ્રાપ્યતે ભૂપ તદુપાયં બ્રવીમિ તે
'આજે અહીં જે સનાતન મૂર્તિ છે, હે રાજા, જેને આખું જગત પૂજે છે—એ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે, એનો ઉપાય હું તને કહું છું, હે પૃથ્વીના રાજા.'
ગતાયામ્ અદ્ય શર્વર્યાં નિર્મલે ભાસ્કરોદિતે સાગરસ્ય જલસ્યાન્તે નાનાદ્રુમવિભૂષિતે
'આ રાત પૂરી થાય અને નિર્મળ સૂર્ય ઉગે પછી, દરિયાના કિનારે, વિવિધ વૃક્ષોથી શોભાયમાન સ્થળે, જ્યાં દરિયાનો અંત આવે છે—'
જલં તથૈવ વેલાયાં દૃશ્યતે તત્ર વૈ મહત્ લવણસ્યોદધે રાજંસ્ તરઙ્ગૈઃ સમભિપ્લુતમ્
'ત્યાં તું પાણી જોઈશ, હે રાજા, જે લવણ સમુદ્રની મોજાઓથી ખૂબ જ ઉથલપાથલ થતું હશે.'
કૂલાન્તે હિ મહાવૃક્ષઃ સ્થિતઃ સ્થલજલેષુ ચ વેલાભિર્ હન્યમાનશ્ ચ ન ચાસૌ કમ્પતે દ્રુમઃ
'કાંઠાના અંતે એક મોટું વૃક્ષ ઊભું છે, જમીન અને પાણી વચ્ચે, જે લહેરોથી અથડાય છે, છતાં એ વૃક્ષ કદી હલતું નથી.'
પરશુમ્ આદાય હસ્તેન ઊર્મેર્ અન્તસ્ તતો વ્રજ એકાકી વિહરન્ રાજન્ સ ત્વં પશ્યસિ પાદપમ્
'હાથમાં કુહાડો લઈ, મોજાંની અંદર જઈ, એકલો ફરતા, હે રાજા, તું એ વૃક્ષને જોઈશ.'
ઈદૃક્ ચિહ્નં સમાલોક્ય છેદય ત્વમ્ અશઙ્કિતઃ છેદ્યમાનં તુ તં વૃક્ષં પ્રાતર્ અદ્ભુતદર્શનમ્
'આવો ચિહ્ન જોઈને, નિર્ભયતાથી એ વૃક્ષને કાપજે; સવારે જ્યારે તું એ વૃક્ષ કાપીશ, ત્યારે અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈશ.'
દૃષ્ટ્વા તેનૈવ સંચિન્ત્ય તતો ભૂપાલ દર્શનાત્ કુરુ તાં પ્રતિમાં દિવ્યાં જહિ ચિન્તાં વિમોહિનીમ્
'એ જોઈને વિચાર કરજે; પછી, હે રાજા, એ દર્શનથી દિવ્ય મૂર્તિ બનાવજે અને તારી ભ્રમજનક ચિંતા છોડી દે.'
એવમ્ ઉક્ત્વા મહાભાગો જગામાદર્શનં હરિઃ સ ચાપિ સ્વપ્નમ્ આલોક્ય પરં વિસ્મયમ્ આગતઃ
આ રીતે કહ્યા પછી મહાન ભાગ્યશાળી હરિ અદૃશ્ય થઈ ગયા; અને તેણે જે સ્વપ્ન જોયું હતું, તે જોઈને તે ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થયો.
તાં નિશાં સ સમુદ્વીક્ષ્ય સ્થિતસ્ તદ્ગતમાનસઃ વ્યાહરન્ વૈષ્ણવાન્ મન્ત્રાન્ સૂક્તં ચૈવ તદાત્મકમ્
તે રાત્રિમાં તેનું મન એ દૃશ્યમાં લિન રહી, વૈષ્ણવ મંત્રો અને એ સંબંધિત સ્તુતિઓનું જાપ કરતો રહ્યો.
પ્રગતાયાં રજન્યાં તુ ઉત્થિતો નાન્યમાનસઃ સ સ્નાત્વા સાગરે સમ્યગ્ યથાવદ્ વિધિના તતઃ
રાત્રિ પૂરી થતાં, તે અડગ મનથી ઊઠ્યો અને પછી યોગ્ય વિધિ પ્રમાણે દરિયામાં સ્નાન કર્યું.
દત્ત્વા દાનં ચ વિપ્રેભ્યો ગ્રામાંશ્ ચ નગરાણિ ચ કૃત્વા પૌર્વાહ્ણિકં કર્મ જગામ સ નૃપોત્તમઃ
પછી તેણે બ્રાહ્મણોને દાન અને ગામો આપ્યા, સવારે કરવાના કર્મો કર્યા અને પછી, એ શ્રેષ્ઠ રાજા ત્યાંથી નીકળી પડ્યો.
ન ચાશ્વો ન પદાતિશ્ ચ ન ગજો ન ચ સારથિઃ એકાકી સ મહાવેલાં પ્રવિવેશ મહીપતિઃ
એ રાજાને સાથે કોઈ ઘોડો, પદાતી, હાથી કે સારથી નહોતો; એ એકલો જ મહાન તટ પર પ્રવેશ્યો.
તં દદર્શ મહાવૃક્ષં તેજસ્વન્તં મહાદ્રુમમ્ મહાતિગમહારોહં પુણ્યં વિપુલમ્ એવ ચ
ત્યાં તેણે એક મહાન, તેજસ્વી અને વિશાળ વૃક્ષ જોયું, જે ઊંચાઈ અને પહોળાઈમાં અતિ વિશાળ અને પવિત્ર હતું.
મહોત્સેધં મહાકાયં પ્રસુપ્તં ચ જલાન્તિકે સાન્દ્રમાઞ્જિષ્ઠવર્ણાભં નામજાતિવિવર્જિતમ્
એ વૃક્ષ ઊંચાઈમાં અને કદમાં મહાન, પાણીની નજીક સૂતું, ઘન માજીષ્ઠ રંગ જેવું અને નામ-જાતિથી રહિત હતું.
નરનાથસ્ તદા વિપ્રા દ્રુમં દૃષ્ટ્વા મુદાન્વિતઃ પરશુના શાતયામ્ આસ નિશિતેન દૃઢેન ચ
પછી એ મનુષ્યોના સ્વામી, એ વૃક્ષ જોઈ આનંદિત થઈ, તીક્ષ્ણ અને મજબૂત કુહાડા વડે કાપવા લાગ્યા.
દ્વૈધીકર્તુમનાસ્ તત્ર બભૂવેન્દ્રસખઃ સ ચ નિરીક્ષ્યમાણે કાષ્ઠે તુ બભૂવાદ્ભુતદર્શનમ્
તેને બે ભાગ કરવા ઈચ્છતો ઈન્દ્રનો મિત્ર ત્યાં ઊભો રહ્યો; અને જ્યારે તે લાકડું જોઈ રહ્યો હતો, ત્યારે અદભુત દૃશ્ય દેખાયું.
વિશ્વકર્મા ચ વિષ્ણુશ્ ચ વિપ્રરૂપધરાવ્ ઉભૌ આજગ્મતુર્ મહાભાગૌ તદા તુલ્યાગ્રજન્મનૌ
વિશ્વકર્મા અને વિષ્ણુ, બંને બ્રાહ્મણ રૂપે, સમાન મહાનતા સાથે ત્યાં આવ્યા.
જ્વલમાનૌ સ્વતેજોભિર્ દિવ્યસ્રગનુલેપનૌ અથ તૌ તં સમાગમ્ય નૃપમ્ ઇન્દ્રસખં તદા
તેમના પોતાના તેજથી તેજસ્વી, દિવ્ય માળા અને સુગંધિત લપસણથી શોભતા, તેઓ રાજા પાસે આવ્યા.
તાવ્ ઊચતુર્ મહારાજ કિમ્ અત્ર ત્વં કરિષ્યસિ કિમર્થં ચ મહાબાહો શાતિતશ્ ચ વનસ્પતિઃ
એ બંનેએ કહ્યું: 'મહારાજ, તમે અહીં શું કરો છો? મહાબાહુ, તમે આ વૃક્ષ શા માટે કાપ્યું?'
અસહાયો મહાદુર્ગે નિર્જને ગહને વને મહાસિન્ધુતટે ચૈવ કથં વૈ શાતિતો દ્રુમઃ
'આ વિશાળ, નિર્જન જંગલમાં, મહાન નદીના કિનારે, એકલા તમે આ વૃક્ષ કેમ કાપ્યું?'
તયોઃ શ્રુત્વા વચો વિપ્રાઃ સ તુ રાજા મુદાન્વિતઃ બભાષે વચનં તાભ્યાં મૃદુલં મધુરં તથા
તેમના વચન સાંભળી, રાજા આનંદથી ભરાઈ, તેમને મૃદુ અને મીઠા શબ્દોમાં ઉત્તર આપ્યો.
દૃષ્ટ્વા તૌ બ્રાહ્મણૌ તત્ર ચન્દ્રસૂર્યાવ્ ઇવાગતૌ નમસ્કૃત્ય જગન્નાથાવ્ અવાઙ્મુખમ્ અવસ્થિતઃ
એ બંને બ્રાહ્મણોને જોઈ, જે ચાંદ્ર અને સૂર્ય સમાન લાગતા, તેણે જગન્નાથને વંદન કર્યું અને નમ્રતાથી માથું નમાવ્યું.
દેવદેવમ્ અનાદ્યન્તમ્ અનન્તં જગતાં પતિમ્ આરાધયિતું પ્રતિમાં કરોમીતિ મતિર્ મમ
'દેવતાઓના દેવ, અનાદિ, અનંત, જગતના સ્વામીની આરાધના કરવા માટે હું મૂર્તિ બનાવવાનો ઇરાદો રાખું છું.'
અહં સ દેવદેવેન પરમેણ મહાત્મના સ્વપ્નાન્તે ચ સમુદ્દિષ્ટો ભવદ્ભ્યાં શ્રાવિતં મયા
'મને એ પરમાત્માએ સ્વપ્નના અંતે આદેશ આપ્યો છે અને તમે બંનેએ મને એ વાત જણાવી છે.'
રાજ્ઞસ્ તુ વચનં શ્રુત્વા દેવેન્દ્રપ્રતિમસ્ય ચ પ્રહસ્ય તસ્મૈ વિશ્વેશસ્ તુષ્ટો વચનમ્ અબ્રવીત્
રાજાના અને ઇન્દ્રમૂર્તિ વિશેના વચન સાંભળી, વિશ્વનાથ પ્રસન્ન થઈ સ્મિત સાથે તેને કહ્યું.
સાધુ સાધુ મહીપાલ યદ્ એતન્ મતમ્ ઉત્તમમ્ સંસારસાગરે ઘોરે કદલીદલસંનિભે
રાજા, તમારો આ શ્રેષ્ઠ વિચાર ખરેખર સરાહનીય છે. આ સંસારનું સમુદ્ર તો ભયાનક છે અને કેળાના પાન જેવું નબળું છે.
નિઃસારે દુઃખબહુલે કામક્રોધસમાકુલે ઇન્દ્રિયાવર્તકલિલે દુસ્તરે રોમહર્ષણે
આ જગત તો ખરો અર્થમાં ખાલી છે, દુઃખોથી ભરેલું છે, કામ અને ક્રોધથી ઘેરાયેલું છે, ઇન્દ્રિયોની ગોળમાં ફસાયેલું છે, પાર કરવું અઘરું છે અને ચામડીમાં રોમાંચ લાવે એવું છે.