ઇદં સમસ્તાઘવિનાશહેતુઃ કારુણ્યસંજ્ઞં સુખમોક્ષદં ચ અશેષવાઞ્છાફલદં વરિષ્ઠં સ્તોત્રં મયોક્તં પુરુષોત્તમસ્ય
આ પુરુષોત્તમનું શ્રેષ્ઠ સ્તોત્ર છે, જે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે, દયાળુ કહેવાય છે, સુખ અને મોક્ષ આપે છે અને સર્વ ઈચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે—એવું મેં કહ્યું છે.
યે તં સુસૂક્ષ્મં વિમલા મુરારિં ધ્યાયન્તિ નિત્યં પુરુષં પુરાણમ્ તે મુક્તિભાજઃ પ્રવિશન્તિ વિષ્ણું મન્ત્રૈર્ યથાજ્યં હુતમ્ અધ્વરાગ્નૌ
જે શુદ્ધહૃદયવાળા લોકો હંમેશા એ સુક્ષ્મ, નિર્મળ, પ્રાચીન પુરુષ અને મુરદ્વેષીનું ધ્યાન કરે છે, તેઓ મોક્ષ પામે છે અને વિષ્ણુમાં પ્રવેશે છે, જેમ મંત્રથી હવન કરેલું ઘી યજ્ઞાગ્નિમાં જાય છે.
એકઃ સ દેવો ભવદુઃખહન્તા પરઃ પરેષાં ન તતો ઽસ્તિ ચાન્યત્ દ્રષ્ટા સ પાતા સ તુ નાશકર્તા વિષ્ણુઃ સમસ્તાખિલસારભૂતઃ
એકમાત્ર એ દેવ છે, જે જન્મમરણના દુઃખને દૂર કરે છે; એ સર્વેમાં શ્રેષ્ઠ છે અને એથી ઉપર બીજું કશું નથી. એ જ સર્વેને જોનાર, રક્ષક અને સંહારક છે; એ વિષ્ણુ સર્વ સૃષ્ટિનું સાર છે.
કિં વિદ્યયા કિં સ્વગુણૈશ્ ચ તેષાં યજ્ઞૈશ્ ચ દાનૈશ્ ચ તપોભિર્ ઉગ્રૈઃ યેષાં ન ભક્તિર્ ભવતીહ કૃષ્ણે જગદ્ગુરૌ મોક્ષસુખપ્રદે ચ
જેમને કૃષ્ણ પ્રત્યે, જે જગતના ગુરુ અને મોક્ષ-સુખ આપનાર છે, અહીં ભક્તિ નથી, તેમના માટે જ્ઞાન, પોતાનાં ગુણો, યજ્ઞ, દાન કે કઠિન તપ શું કામના?
લોકે સ ધન્યઃ સ શુચિઃ સ વિદ્વાન્ મખૈસ્ તપોભિઃ સ ગુણૈર્ વરિષ્ઠઃ જ્ઞાતા સ દાતા સ તુ સત્યવક્તા યસ્યાસ્તિ ભક્તિઃ પુરુષોત્તમાખ્યે
આ જગતમાં જે પુરુષોત્તમ નામે ઓળખાતા ભગવાન પ્રત્યે ભક્તિ ધરાવે છે, એ જ ધન્ય છે, શુદ્ધ છે, વિદ્વાન છે, યજ્ઞ, તપ અને ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છે; એ જ સાચો જાણનાર, દાતા અને સત્ય બોલનાર છે.
સ્તુત્વૈવં મુનિશાર્દૂલાઃ પ્રણમ્ય ચ સનાતનમ્ વાસુદેવં જગન્નાથં સર્વકામફલપ્રદમ્
આ રીતે સ્તુતિ કરીને અને સનાતન ભગવાનને વંદન કરીને, મહાન ઋષિગણોએ વાસુદેવ, જગતના સ્વામી અને સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપનારનું પૂજન કર્યું.
ચિન્તાવિષ્ટો મહીપાલઃ કુશાન્ આસ્તીર્ય ભૂતલે વસ્ત્રં ચ તન્મના ભૂત્વા સુષ્વાપ ધરણીતલે
રાજા ચિંતામાં ડૂબી ગયો, તેણે જમીન પર કુશ ઘાસ વિછેરી, મનથી એકાગ્ર થઈને, પૃથ્વી પર સુઈ ગયો.
કથં પ્રત્યક્ષમ્ અભ્યેતિ દેવદેવો જનાર્દનઃ મમ ચાર્તિહરો દેવસ્ તદાસાવ્ ઇતિ ચિન્તયન્
એ વિચારતો રહ્યો: 'દેવતાઓના દેવ જનાર્દન કેવી રીતે મારા સામે પ્રગટ થશે? મારા દુઃખ દૂર કરનાર એ ભગવાન હવે કેવી રીતે દેખાશે?'
સુપ્તસ્ય તસ્ય નૃપતેર્ વાસુદેવો જગદ્ગુરુઃ આત્માનં દર્શયામ્ આસ શઙ્ખચક્રગદાભૃતમ્
જ્યારે રાજા સુતો હતો, ત્યારે જગતના ગુરુ વાસુદેવે, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરીને પોતાનું દર્શન આપ્યું.
સ દદર્શ તુ સપ્રેમ દેવદેવં જગદ્ગુરુમ્ શઙ્ખચક્રધરં દેવં ગદાચક્રોગ્રપાણિનમ્
એણે ભક્તિપૂર્વક દેવતાઓના દેવ, જગતના ગુરુ, શંખ અને ચક્ર ધારણ કરનાર દેવ, અને ભયાનક ગદા તથા ચક્ર ધરાવનાર ભગવાનને જોયા.
શાર્ઙ્ગબાણધરં દેવં જ્વલત્તેજોતિમણ્ડલમ્ યુગાન્તાદિત્યવર્ણાભં નીલવૈદૂર્યસંનિભમ્
એણે શારંગ ધનુષ અને બાણ ધારણ કરનાર દેવને જોયા, જે તેજસ્વી પ્રકાશથી ઘેરાયેલા હતા, યુગના અંતે જેમ સૂર્ય તેજ ધરાવે છે તેમ, અને નીલમણિ જેવો ઝળહળતો હતો.
સુપર્ણાંસે તમ્ આસીનં ષોડશાર્ધભુજં શુભમ્ સ ચાસ્મૈ પ્રાબ્રવીદ્ ધીરાઃ સાધુ રાજન્ મહામતે
ગરૂડના પાંખ પર બેસેલા, સોળ અને અડધા સુંદર હાથ ધરાવતા એ ભગવાને, રાજાને શાંતિથી કહ્યું: 'શાબાશ, હે વિદ્વાન અને મહાન રાજા.'
ક્રતુનાનેન દિવ્યેન તથા ભક્ત્યા ચ શ્રદ્ધયા તુષ્ટો ઽસ્મિ તે મહીપાલ વૃથા કિમ્ અનુશોચસિ
'આ દિવ્ય યજ્ઞ, તારી ભક્તિ અને શ્રદ્ધાથી હું તારી ઉપર પ્રસન્ન છું, હે રાજા. હવે વ્યર્થ શા માટે દુઃખી થાય છે?'
યદ્ અત્ર પ્રતિમા રાજઞ્ જગત્પૂજ્યા સનાતની યથા સા પ્રાપ્યતે ભૂપ તદુપાયં બ્રવીમિ તે
'આજે અહીં જે સનાતન મૂર્તિ છે, હે રાજા, જેને આખું જગત પૂજે છે—એ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે, એનો ઉપાય હું તને કહું છું, હે પૃથ્વીના રાજા.'
ગતાયામ્ અદ્ય શર્વર્યાં નિર્મલે ભાસ્કરોદિતે સાગરસ્ય જલસ્યાન્તે નાનાદ્રુમવિભૂષિતે
'આ રાત પૂરી થાય અને નિર્મળ સૂર્ય ઉગે પછી, દરિયાના કિનારે, વિવિધ વૃક્ષોથી શોભાયમાન સ્થળે, જ્યાં દરિયાનો અંત આવે છે—'
જલં તથૈવ વેલાયાં દૃશ્યતે તત્ર વૈ મહત્ લવણસ્યોદધે રાજંસ્ તરઙ્ગૈઃ સમભિપ્લુતમ્
'ત્યાં તું પાણી જોઈશ, હે રાજા, જે લવણ સમુદ્રની મોજાઓથી ખૂબ જ ઉથલપાથલ થતું હશે.'
કૂલાન્તે હિ મહાવૃક્ષઃ સ્થિતઃ સ્થલજલેષુ ચ વેલાભિર્ હન્યમાનશ્ ચ ન ચાસૌ કમ્પતે દ્રુમઃ
'કાંઠાના અંતે એક મોટું વૃક્ષ ઊભું છે, જમીન અને પાણી વચ્ચે, જે લહેરોથી અથડાય છે, છતાં એ વૃક્ષ કદી હલતું નથી.'
પરશુમ્ આદાય હસ્તેન ઊર્મેર્ અન્તસ્ તતો વ્રજ એકાકી વિહરન્ રાજન્ સ ત્વં પશ્યસિ પાદપમ્
'હાથમાં કુહાડો લઈ, મોજાંની અંદર જઈ, એકલો ફરતા, હે રાજા, તું એ વૃક્ષને જોઈશ.'
ઈદૃક્ ચિહ્નં સમાલોક્ય છેદય ત્વમ્ અશઙ્કિતઃ છેદ્યમાનં તુ તં વૃક્ષં પ્રાતર્ અદ્ભુતદર્શનમ્
'આવો ચિહ્ન જોઈને, નિર્ભયતાથી એ વૃક્ષને કાપજે; સવારે જ્યારે તું એ વૃક્ષ કાપીશ, ત્યારે અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈશ.'
દૃષ્ટ્વા તેનૈવ સંચિન્ત્ય તતો ભૂપાલ દર્શનાત્ કુરુ તાં પ્રતિમાં દિવ્યાં જહિ ચિન્તાં વિમોહિનીમ્
'એ જોઈને વિચાર કરજે; પછી, હે રાજા, એ દર્શનથી દિવ્ય મૂર્તિ બનાવજે અને તારી ભ્રમજનક ચિંતા છોડી દે.'
એવમ્ ઉક્ત્વા મહાભાગો જગામાદર્શનં હરિઃ સ ચાપિ સ્વપ્નમ્ આલોક્ય પરં વિસ્મયમ્ આગતઃ
આ રીતે કહ્યા પછી મહાન ભાગ્યશાળી હરિ અદૃશ્ય થઈ ગયા; અને તેણે જે સ્વપ્ન જોયું હતું, તે જોઈને તે ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થયો.
તાં નિશાં સ સમુદ્વીક્ષ્ય સ્થિતસ્ તદ્ગતમાનસઃ વ્યાહરન્ વૈષ્ણવાન્ મન્ત્રાન્ સૂક્તં ચૈવ તદાત્મકમ્
તે રાત્રિમાં તેનું મન એ દૃશ્યમાં લિન રહી, વૈષ્ણવ મંત્રો અને એ સંબંધિત સ્તુતિઓનું જાપ કરતો રહ્યો.
પ્રગતાયાં રજન્યાં તુ ઉત્થિતો નાન્યમાનસઃ સ સ્નાત્વા સાગરે સમ્યગ્ યથાવદ્ વિધિના તતઃ
રાત્રિ પૂરી થતાં, તે અડગ મનથી ઊઠ્યો અને પછી યોગ્ય વિધિ પ્રમાણે દરિયામાં સ્નાન કર્યું.
દત્ત્વા દાનં ચ વિપ્રેભ્યો ગ્રામાંશ્ ચ નગરાણિ ચ કૃત્વા પૌર્વાહ્ણિકં કર્મ જગામ સ નૃપોત્તમઃ
પછી તેણે બ્રાહ્મણોને દાન અને ગામો આપ્યા, સવારે કરવાના કર્મો કર્યા અને પછી, એ શ્રેષ્ઠ રાજા ત્યાંથી નીકળી પડ્યો.
ન ચાશ્વો ન પદાતિશ્ ચ ન ગજો ન ચ સારથિઃ એકાકી સ મહાવેલાં પ્રવિવેશ મહીપતિઃ
એ રાજાને સાથે કોઈ ઘોડો, પદાતી, હાથી કે સારથી નહોતો; એ એકલો જ મહાન તટ પર પ્રવેશ્યો.
તં દદર્શ મહાવૃક્ષં તેજસ્વન્તં મહાદ્રુમમ્ મહાતિગમહારોહં પુણ્યં વિપુલમ્ એવ ચ
ત્યાં તેણે એક મહાન, તેજસ્વી અને વિશાળ વૃક્ષ જોયું, જે ઊંચાઈ અને પહોળાઈમાં અતિ વિશાળ અને પવિત્ર હતું.
મહોત્સેધં મહાકાયં પ્રસુપ્તં ચ જલાન્તિકે સાન્દ્રમાઞ્જિષ્ઠવર્ણાભં નામજાતિવિવર્જિતમ્
એ વૃક્ષ ઊંચાઈમાં અને કદમાં મહાન, પાણીની નજીક સૂતું, ઘન માજીષ્ઠ રંગ જેવું અને નામ-જાતિથી રહિત હતું.
નરનાથસ્ તદા વિપ્રા દ્રુમં દૃષ્ટ્વા મુદાન્વિતઃ પરશુના શાતયામ્ આસ નિશિતેન દૃઢેન ચ
પછી એ મનુષ્યોના સ્વામી, એ વૃક્ષ જોઈ આનંદિત થઈ, તીક્ષ્ણ અને મજબૂત કુહાડા વડે કાપવા લાગ્યા.
દ્વૈધીકર્તુમનાસ્ તત્ર બભૂવેન્દ્રસખઃ સ ચ નિરીક્ષ્યમાણે કાષ્ઠે તુ બભૂવાદ્ભુતદર્શનમ્
તેને બે ભાગ કરવા ઈચ્છતો ઈન્દ્રનો મિત્ર ત્યાં ઊભો રહ્યો; અને જ્યારે તે લાકડું જોઈ રહ્યો હતો, ત્યારે અદભુત દૃશ્ય દેખાયું.
વિશ્વકર્મા ચ વિષ્ણુશ્ ચ વિપ્રરૂપધરાવ્ ઉભૌ આજગ્મતુર્ મહાભાગૌ તદા તુલ્યાગ્રજન્મનૌ
વિશ્વકર્મા અને વિષ્ણુ, બંને બ્રાહ્મણ રૂપે, સમાન મહાનતા સાથે ત્યાં આવ્યા.