પિતૄણાં રાજતં પાત્રં યમો વત્સઃ પ્રતાપવાન્ અન્તકશ્ ચાભવદ્ દોગ્ધા ક્ષીરં તેષાં સુધા સ્મૃતા
પિતૃઓ માટે પાત્ર ચાંદીનું હતું, વાછરડું યમ હતો, દોહનાર અંતક; એમનું દૂધ અમૃત કહેવાય છે.
નાગાનાં તક્ષકો વત્સઃ પાત્રં ચાલાબુસંજ્ઞકમ્ દોગ્ધા ત્વ્ ઐરાવતો નાગસ્ તેષાં ક્ષીરં વિષં સ્મૃતમ્
નાગો માટે વાછરડું તક્ષક હતો, પાત્ર અલાબુ કહેવાતું; દોહનાર એિરાવત નાગ હતો, અને એમનું દૂધ ઝેર કહેવાય છે.
અસુરાણાં મધુર્ દોગ્ધા ક્ષીરં માયામયં સ્મૃતમ્ વિરોચનસ્ તુ વત્સો ઽભૂદ્ આયસં પાત્રમ્ એવ ચ
અસુરોમાં ગવાળિયો મધુર હતો, દૂધ માયિક ગણાયું છે. વિરોચન વાછરડો હતો અને પાત્ર લોખંડનું હતું.
યક્ષાણામ્ આમપાત્રં તુ વત્સો વૈશ્રવણઃ પ્રભુઃ દોગ્ધા રજતનાભસ્ તુ ક્ષીરાન્તર્ધાનમ્ એવ ચ
યક્ષોમાં કાચા માટીનું પાત્ર હતું, વાછરડો વૈશ્વરાણું મહારાજ હતો. દૂધ દોહનાર ચાંદી જેવો હતો અને દૂધ છુપાયેલું હતું.
સુમાલી રાક્ષસેન્દ્રાણાં વત્સઃ ક્ષીરં ચ શોણિતમ્ દોગ્ધા રજતનાભસ્ તુ કપાલં પાત્રમ્ એવ ચ
રાક્ષસ રાજાઓમાં સુમાલી વાછરડો હતો, તેમનું દૂધ લોહી હતું. દૂધ દોહનાર ચાંદી જેવો હતો અને પાત્ર ખોપરી હતું.
ગન્ધર્વાણાં ચિત્રરથો વત્સઃ પાત્રં ચ પઙ્કજમ્ દોગ્ધા ચ સુરુચિઃ ક્ષીરં તેષાં ગન્ધઃ શુચિઃ સ્મૃતઃ
ગંધર્વોમાં ચિત્રરથ વાછરડો હતો, પાત્ર કમળનું હતું અને દૂધ દોહનાર સુરુચિ હતી. તેમનું દૂધ શુદ્ધ સુગંધ માનવામાં આવે છે.
શૈલં પાત્રં પર્વતાનાં ક્ષીરં રત્નૌષધીસ્ તથા વત્સસ્ તુ હિમવાન્ આસીદ્ દોગ્ધા મેરુર્ મહાગિરિઃ
પર્વતોમાં પાત્ર પથ્થરનું હતું, દૂધ રત્ન અને ઔષધિ હતું. હિમવાન વાછરડો હતો અને મહામેરુ પર્વત દૂધ દોહનાર હતો.
પ્લક્ષો વત્સસ્ તુ વૃક્ષાણાં દોગ્ધા શાલસ્ તુ પુષ્પિતઃ પાલાશપાત્રં ક્ષીરં ચ ચ્છિન્નદગ્ધપ્રરોહણમ્
વૃક્ષોમાં પ્લક્ષ વાછરડો હતો, ફૂલેલો શાલ દૂધ દોહનાર હતો, પલાશની પાંદડી પાત્ર હતી અને દૂધ કાપેલા, સળગેલા કે ફરી ઉગેલા અંકુર હતા.
સેયં ધાત્રી વિધાત્રી ચ પાવની ચ વસુંધરા ચરાચરસ્ય સર્વસ્ય પ્રતિષ્ઠા યોનિર્ એવ ચ
આ ધરતી પોષક, સર્જનહાર અને પવિત્ર કરનાર છે; તે સર્વ જડ-ચેતનનું આધાર અને ગર્ભસ્થાન છે.
સર્વકામદુઘા દોગ્ધ્રી સર્વસસ્યપ્રરોહણી આસીદ્ ઇયં સમુદ્રાન્તા મેદિની પરિવિશ્રુતા
આ ધરતી સર્વ ઇચ્છા પૂર્ણ કરનાર ગાય બની, સર્વ પાક ઉગાડનાર બની; સમુદ્ર સુધી વિસ્તરેલી આ મેદિની સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ છે.
મધુકૈટભયોઃ કૃત્સ્ના મેદસા સમભિપ્લુતા તેનેયં મેદિની દેવી ઉચ્યતે બ્રહ્મવાદિભિઃ
મધુ અને કૈટભના ચરબીથી પૂરી રીતે ભીંજાયેલી હોવાથી, બ્રહ્મજ્ઞાની લોકો આ દેવીને 'મેદિની' કહે છે.
તતો ઽભ્યુપગમાદ્ રાજ્ઞઃ પૃથોર્ વૈણ્યસ્ય ભો દ્વિજાઃ દુહિતૃત્વમ્ અનુપ્રાપ્તા દેવી પૃથ્વીતિ ચોચ્યતે
પછી રાજા પૃથુએ સ્વીકાર્યાથી, હે દ્વિજો, દેવીને પુત્રીપદ મળ્યું અને તેથી તે પૃથ્વી કહેવાય છે.
પૃથુના પ્રવિભક્તા ચ શોધિતા ચ વસુંધરા સસ્યાકરવતી સ્ફીતા પુરપત્તનશાલિની
પૃથુએ ધરતીને વિભાજિત અને શુદ્ધ કરી; તે પાકોથી ભરપૂર, સમૃદ્ધ અને શહેર-ગામથી યુક્ત બની.
એવંપ્રભાવો વૈણ્યઃ સ રાજાસીદ્ રાજસત્તમઃ નમસ્યશ્ ચૈવ પૂજ્યશ્ ચ ભૂતગ્રામૈર્ ન સંશયઃ
એવો પૃથુ વૈણ્યનો મહિમા હતો કે તે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ રાજા બન્યો; તે સર્વ પ્રાણીઓ દ્વારા પૂજનીય અને વંદનીય છે, તેમાં શંકા નથી.
બ્રાહ્મણૈશ્ ચ મહાભાગૈર્ વેદવેદાઙ્ગપારગૈઃ પૃથુર્ એવ નમસ્કાર્યો બ્રહ્મયોનિઃ સનાતનઃ
મહાન અને ભાગ્યશાળી, વેદ-વેદાંગના પંડિત બ્રાહ્મણો માટે પણ, પૃથુ જ વંદનીય છે, કારણ કે તે શાશ્વત બ્રહ્મકુળનો છે.
પાર્થિવૈશ્ ચ મહાભાગૈઃ પાર્થિવત્વમ્ ઇહેચ્છુભિઃ આદિરાજો નમસ્કાર્યઃ પૃથુર્ વૈણ્યઃ પ્રતાપવાન્
તેમજ, રાજપદ ઇચ્છતા ભાગ્યશાળી રાજાઓ માટે પણ, પૃથુ વૈણ્ય, પ્રથમ અને પરાક્રમી રાજા, વંદનીય છે.
યોધૈર્ અપિ ચ વિક્રાન્તૈઃ પ્રાપ્તુકામૈર્ જયં યુધિ આદિરાજો નમસ્કાર્યો યોધાનાં પ્રથમો નૃપઃ
યુદ્ધમાં વિજય ઇચ્છતા પરાક્રમી યોદ્ધાઓ માટે પણ, પૃથુ આદિ રાજા, યોદ્ધાઓમાં શ્રેષ્ઠ, વંદનીય છે.
યો હિ યોદ્ધા રણં યાતિ કીર્તયિત્વા પૃથું નૃપમ્ સ ઘોરરૂપાત્ સંગ્રામાત્ ક્ષેમી ભવતિ કીર્તિમાન્
જે યોદ્ધા યુદ્ધમાં જઇને પૃથુ રાજાનું સ્મરણ કરે છે, તે ભયાનક યુદ્ધમાંથી સુરક્ષિત અને કીર્તિવાન બની બહાર આવે છે.
વૈશ્યૈર્ અપિ ચ વિત્તાઢ્યૈર્ વૈશ્યવૃત્તિવિધાયિભિઃ પૃથુર્ એવ નમસ્કાર્યો વૃત્તિદાતા મહાયશાઃ
સંપન્ન અને પોતાના વ્યવસાયમાં લાગેલા વૈશ્યો માટે પણ, મહાન યશસ્વી અને જીવન આપનાર પૃથુ જ વંદનીય છે.
તથૈવ શૂદ્રૈઃ શુચિભિસ્ ત્રિવર્ણપરિચારિભિઃ પૃથુર્ એવ નમસ્કાર્યઃ શ્રેયઃ પરમ્ ઇહેપ્સુભિઃ
તેમજ, શુદ્ધ અને ત્રણ વર્ણની સેવા કરતા શૂદ્રો માટે પણ, અહીં શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ ઇચ્છતા માટે પૃથુ જ વંદનીય છે.
એતે વત્સવિશેષાશ્ ચ દોગ્ધારઃ ક્ષીરમ્ એવ ચ પાત્રાણિ ચ મયોક્તાનિ કિં ભૂયો વર્ણયામિ વઃ
વાછરાં, દૂધ દેનાર, દૂધ અને વાસણની જુદાઈઓ મેં તમને જણાવી છે; હવે વધુ શું સમજાવું?
મન્વન્તરાણિ સર્વાણિ વિસ્તરેણ મહામતે તેષાં પૂર્વવિસૃષ્ટિં ચ લોમહર્ષણ કીર્તય
હે વિદ્વાન, લોમહર્ષણ, બધા મનવંતરો અને તેમની પહેલાંની રચનાઓ વિગતે કહો.
યાવન્તો મનવશ્ ચૈવ યાવન્તં કાલમ્ એવ ચ મન્વન્તરાણિ ભોઃ સૂત શ્રોતુમ્ ઇચ્છામ તત્ત્વતઃ
હે સૂત, અમે સાચી રીતે જાણવું ઈચ્છીએ છીએ—કેટલા મનુ થયા છે, કેટલો સમય થયો છે અને મનવંતરો કેટલા છે.
ન શક્યો વિસ્તરો વિપ્રા વક્તું વર્ષશતૈર્ અપિ મન્વન્તરાણાં સર્વેષાં સંક્ષેપાચ્ છૃણુત દ્વિજાઃ
હે દ્વિજ, બધા મનવંતરોની વિગત—even સો વર્ષમાં પણ—કહેવી શક્ય નથી; હવે સંક્ષિપ્તમાં સાંભળો.
સ્વાયંભુવો મનુઃ પૂર્વં મનુઃ સ્વારોચિષસ્ તથા ઉત્તમસ્ તામસશ્ ચૈવ રૈવતશ્ ચાક્ષુષસ્ તથા
પહેલા સ્વાયંભુવ મનુ, પછી સ્વારોચિષ, ઉત્તર, તામસ, રૈવત અને ચક્ષુષ મનુ આવ્યા.
વૈવસ્વતશ્ ચ ભો વિપ્રાઃ સાંપ્રતં મનુર્ ઉચ્યતે સાવર્ણિશ્ ચ મનુસ્ તદ્વદ્ રૈભ્યો રૌચ્યસ્ તથૈવ ચ
હે બ્રાહ્મણો, વૈવસ્વત મનુ હાલના મનુ છે; એ જ રીતે સાવર્ણિ, રૈભ્ય અને રૌચ્ય પણ મનુ છે.
તથૈવ મેરુસાવર્ણ્યશ્ ચત્વારો મનવઃ સ્મૃતાઃ અતીતા વર્તમાનાશ્ ચ તથૈવાનાગતા દ્વિજાઃ
મેરુસાવર્ણિ સહિત ચાર મનુઓનું સ્મરણ થાય છે—પહેલા, હાલના અને આવનારા, હે દ્વિજ.
કીર્તિતા મનવસ્ તુભ્યં મયૈવૈતે યથા શ્રુતાઃ ઋષીંસ્ ત્વ્ એષાં પ્રવક્ષ્યામિ પુત્રાન્ દેવગણાંસ્ તથા
મનુઓનું નામ મેં તમને કહ્યું છે, જેમ મને સાંભળ્યું છે; હવે હું તેમના ઋષિ, પુત્રો અને દેવગણોનું વર્ણન કરું છું.
મરીચિર્ અત્રિર્ ભગવાન્ અઙ્ગિરાઃ પુલહઃ ક્રતુઃ પુલસ્ત્યશ્ ચ વસિષ્ઠશ્ ચ સપ્તૈતે બ્રહ્મણઃ સુતાઃ
મરીચિ, અત્રિ, ભગવાન અંગિરા, પુલહ, ક્રતુ, પુલસ્ત્ય અને વસિષ્ઠ—આ સાત બ્રહ્માના પુત્રો છે.
ઉત્તરસ્યાં દિશિ તથા દ્વિજાઃ સપ્તર્ષયસ્ તથા આગ્નિઇધ્રશ્ ચાગ્નિબાહુશ્ ચ મેધ્યો મેધાતિથિર્ વસુઃ
હે દ્વિજ, ઉત્તર દિશામાં પણ સાત ઋષિ છે—આગ્નિધ્ર, આગ્નિબાહુ, મેધ્ય, મેધાતિથિ અને વસુ.