આસીત્ કલ્પે સમુત્પન્ને નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે પ્રલીના દેવગન્ધર્વદૈત્યવિદ્યાધરોરગાઃ
નવો કલ્પ શરૂ થયો ત્યારે, સ્થાવર અને જંગમ બધું નષ્ટ થયું હતું; દેવ, ગંધર્વ, દૈત્ય, વિદ્યાાધર અને સાપ બધાં લય પામ્યા હતા.
તમોભૂતમ્ ઇદં સર્વં ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન તસ્મિઞ્ જાગર્તિ ભૂતાત્મા પરમાત્મા જગદ્ગુરુઃ
બધું જ અંધકારથી ઢંકાઈ ગયું હતું, કંઈ પણ દેખાતું નહોતું. એ સમયે સર્વના આત્મા, પરમાત્મા અને જગતના ગુરુ જાગતા હતા.
શ્રીમાંસ્ ત્રિમૂર્તિકૃદ્ દેવો જગત્કર્તા મહેશ્વરઃ વાસુદેવેતિ વિખ્યાતો યોગાત્મા હરિર્ ઈશ્વરઃ
જે ભગવાન ત્રિમૂર્તિનાં સર્જનહાર છે, સમગ્ર જગતના સર્જનહાર મહાદેવ છે, તેઓ વાસુદેવ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તેઓ યોગના સ્વરૂપ, હરિ અને સર્વશક્તિમાન ઈશ્વર છે.
સો ઽસૃજદ્ યોગનિદ્રાન્તે નાભ્યમ્ભોરુહમધ્યગમ્ પદ્મકેશરસંકાશં બ્રહ્માણં ભૂતમ્ અવ્યયમ્
યોગનિદ્રા પૂર્ણ થયા પછી, ભગવાને પોતાના નાભિમાંથી ઉગેલા કમળના મધ્યમાં, કમળના કેશર જેવો તેજ ધરાવતા, અવિનાશી બ્રહ્માને સર્જ્યા.
તાદૃગ્ભૂતસ્ તતો બ્રહ્મા સર્વલોકમહેશ્વરઃ પઞ્ચભૂતસમાયુક્તં સૃજતે ચ શનૈઃ શનૈઃ
પછી એ રીતે થયેલા બ્રહ્માએ, જે સર્વલોકોના મહેશ્વર છે, પાંચ તત્વોથી બનેલ સર્વ સૃષ્ટિનું ધીમે ધીમે સર્જન કર્યું.
માત્રાયોનીનિ ભૂતાનિ સ્થૂલસૂક્ષ્માણિ યાનિ ચ ચતુર્વિધાનિ સર્વાણિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ
વિવિધ યોનિમાંથી જન્મેલા, સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ, ચાર પ્રકારના, સ્થાવર અને જંગમ બધા જીવોની ઉત્પત્તિ થઈ.
તતઃ પ્રજાપતિર્ બ્રહ્મા ચક્રે સર્વં ચરાચરમ્ સંચિન્ત્ય મનસાત્માનં સસર્જ વિવિધાઃ પ્રજાઃ
પછી પ્રજાપતિ બ્રહ્માએ, મનથી પોતાને ધ્યાનમાં લઈ, સર્વ જંગમ અને અજંગમ વસ્તુઓનું સર્જન કર્યું અને અનેક પ્રકારની પ્રજાઓ ઉત્પન્ન કરી.
મરીચ્યાદીન્ મુનીન્ સર્વાન્ દેવાસુરપિતૄન્ અપિ યક્ષવિદ્યાધરાંશ્ ચાન્યાન્ ગઙ્ગાદ્યાઃ સરિતસ્ તથા
મરીચિથી શરૂ કરીને સર્વ ઋષિઓ, દેવતાઓ, અસુરો, પિતૃઓ, યક્ષો, વિદ્યાધરો અને અન્ય અનેક જાતિઓ, તેમજ ગંગાદિ નદીઓનું પણ સર્જન કર્યું.
નરવાનરસિંહાંશ્ ચ વિવિધાંશ્ ચ વિહંગમાન્ જરાયૂન્ અણ્ડજાન્ દેવિ સ્વેદજોદ્ભેદજાંસ્ તથા
માનવ, વાનર, સિંહ અને અનેક પ્રકારનાં પક્ષીઓ, જરાયુમાંથી, અંડાથી, સ્વેદથી તથા વિભિન્ન રીતે જન્મનાર જીવોની પણ ઉત્પત્તિ કરી, હે દેવી.
બ્રહ્મ ક્ષત્રં તથા વૈશ્યં શૂદ્રં ચૈવ ચતુષ્ટયમ્ અન્ત્યજાતાંશ્ ચ મ્લેચ્છાંશ્ ચ સસર્જ વિવિધાન્ પૃથક્
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર – આ ચાર વર્ણોનું સર્જન કર્યું અને અલગથી અનેક અંત્યજ જાતિઓ તથા વિદેશીઓનું પણ સર્જન કર્યું.
યત્ કિંચિજ્ જીવસંજ્ઞં તુ તૃણગુલ્મપિપીલિકમ્ બ્રહ્મા ભૂત્વા જગત્ સર્વં નિર્મમે સ ચરાચરમ્
ઘાસ, ઝાડ-ઝાંખર, પિપળીકાથી લઈને જે કંઈ જીવ તરીકે ઓળખાય છે, એ બધું બ્રહ્માએ પોતે સર્વરૂપ બની, આખું જગત – જંગમ અને અજંગમ – સર્જ્યું.
દક્ષિણાઙ્ગે તથાત્માનં સંચિન્ત્ય પુરુષં સ્વયમ્ વામે ચૈવ તુ નારીં સ દ્વિધા ભૂતમ્ અકલ્પયત્
પછી બ્રહ્માએ પોતાના જ દક્ષિણ ભાગમાંથી પુરુષ અને વામ ભાગમાંથી સ્ત્રીનું મનન કરીને, પોતાને બે ભાગે વિભાજિત કર્યા.
તતઃ પ્રભૃતિ લોકે ઽસ્મિન્ પ્રજા મૈથુનસંભવાઃ અધમોત્તમમધ્યાશ્ ચ મમ ક્ષેત્રાણિ યાનિ ચ
ત્યાંથી આ લોકમાં સર્વ પ્રજાઓનું જન્મ મૈથુનથી થવા લાગ્યું – નીચ, મધ્યમ અને ઉત્તમ જાતિઓ, તથા મારા ક્ષેત્રો પણ એ રીતે ઉત્પન્ન થયા.
એવં સંચિન્ત્ય દેવો ઽસૌ પુરા સલિલયોનિજઃ જગામ ધ્યાનમ્ આસ્થાય વાસુદેવાત્મિકાં તનુમ્
એ રીતે વિચાર કરીને, એ પ્રાચીન, જળમાંથી જન્મેલા દેવતાએ ધ્યાનમાં સ્થિર રહી, વાસુદેવમય સ્વરૂપ ધારણ કર્યું.
ધ્યાનમાત્રેણ દેવેન સ્વયમ્ એવ જનાર્દનઃ તસ્મિન્ ક્ષણે સમુત્પન્નઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્
માત્ર ધ્યાનથી જ, દેવતાના મનનથી, જનાર્દન પોતે એ ક્ષણે, હજાર આંખો અને હજાર પગવાળો સ્વરૂપ ધારણ કરીને પ્રગટ થયો.
સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ પુણ્ડરીકનિભેક્ષણઃ સલિલધ્વાન્તમેઘાભઃ શ્રીમાઞ્ શ્રીવત્સલક્ષણઃ
હજારો માથાવાળો પુરુષ, કમળ જેવી આંખો ધરાવતો, જળમય વાદળ જેવો શ્યામ, તેજસ્વી અને શ્રીવત્સ ચિહ્નથી યુક્ત હતો.
અપશ્યત્ સહસા તં તુ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ આસનૈર્ અર્ઘ્યપાદ્યૈશ્ ચ અક્ષતૈર્ અભિનન્દ્ય ચ
લોકોના પિતામહ બ્રહ્માએ, અચાનક તેને જોયો અને આસન, પાદ્ય, અર્જ્ય તથા અક્ષતથી તેની પુષ્કળ આવકારવિધિ કરી.
તુષ્ટાવ પરમૈઃ સ્તોત્રૈર્ વિરિઞ્ચિઃ સુસમાહિતઃ તતો ઽહમ્ ઉક્તવાન્ દેવં બ્રહ્માણં કમલોદ્ભવમ્ કારણં વદ માં તાત મમ ધ્યાનસ્ય સાંપ્રતમ્
વિરિંચિએ, એકાગ્ર ચિત્તથી, શ્રેષ્ઠ સ્તોત્રોથી તેની સ્તુતિ કરી. ત્યારબાદ મેં કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માને કહ્યું: 'હે પ્રિય, મારા આ ધ્યાનનું કારણ કહો.'
જગદ્ધિતાય દેવેશ મર્ત્યલોકૈશ્ ચ દુર્લભમ્ સ્વર્ગદ્વારસ્ય માર્ગાણિ યજ્ઞદાનવ્રતાનિ ચ
'હે દેવેશ, જગતના કલ્યાણ માટે અને મરણધર્મી લોકો માટે, જે સ્વર્ગમાર્ગ દુર્લભ છે, એ યજ્ઞ, દાન અને વ્રત જેવા સ્વર્ગમાર્ગો વિશે—'
યોગઃ સત્યં તપઃ શ્રદ્ધા તીર્થાનિ વિવિધાનિ ચ વિહાય સર્વમ્ એતેષાં સુખં તત્સાધનં વદ
'યોગ, સત્ય, તપ, શ્રદ્ધા અને વિવિધ તીર્થો – આ બધું છોડીને, જેનાથી સુખ પ્રાપ્ત થાય છે એ સાધન મને કહો.'
સ્થાનં જગત્પતે મહ્યામ્ ઉત્કૃષ્ટં ચ યદ્ ઉચ્યતે સર્વેષામ્ ઉત્તમં સ્થાનં બ્રૂહિ મે પુરુષોત્તમ
હે જગતના સ્વામી, બધા સ્થળોમાં શ્રેષ્ઠ એવા, સર્વોત્તમ સ્થાન કયું છે તે મને કહો, હે પુરુષોત્તમ.
વિધાતુર્ વચનં શ્રુત્વા તતો ઽહં પ્રોક્તવાન્ પ્રિયે શૃણુ બ્રહ્મન્ પ્રવક્ષ્યામિ નિર્મલં ભુવિ દુર્લભમ્
વિધાતાના વચન સાંભળી, પછી મેં કહ્યું: હે પ્રિય, સાંભળો બ્રહ્મણ, હું પૃથ્વી પરનું શુદ્ધ અને દુર્લભ સ્થાન કહું છું.
ઉત્તમં સર્વક્ષેત્રાણાં ધન્યં સંસારતારણમ્ ગોબ્રાહ્મણહિતં પુણ્યં ચાતુર્વર્ણ્યસુખોદયમ્
બધા પવિત્ર ક્ષેત્રોમાં શ્રેષ્ઠ, ધન્ય, સંસારથી પાર ઉતારનાર, ગાયો અને બ્રાહ્મણો માટે કલ્યાણકારક, અને ચાર વર્ણના સૌને સુખ આપનાર છે.
ભુક્તિમુક્તિપ્રદં નૄણાં ક્ષેત્રં પરમદુર્લભમ્ મહાપુણ્યં તુ સર્વેષાં સિદ્ધિદં વૈ પિતામહે
એ ક્ષેત્ર મનુષ્યોને ભોગ અને મોક્ષ આપે છે, બહુ દુર્લભ છે, સર્વે માટે મહાપુણ્યદાયક છે અને સિદ્ધિ આપે છે, હે પિતામહ.
તસ્માદ્ આસીત્ સમુત્પન્નં તીર્થરાજં સનાતનમ્ વિખ્યાતં પરમં ક્ષેત્રં ચતુર્યુગનિષેવિતમ્
ત્યાંથી સનાતન તીર્થરાજ ઉત્પન્ન થયો, જે સર્વોત્તમ ક્ષેત્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને ચારેય યુગોમાં પૂજાય છે.
સર્વેષામ્ એવ દેવાનામ્ ઋષીણાં બ્રહ્મચારિણામ્ દૈત્યદાનવસિદ્ધાનાં ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્
એ સ્થળ દેવતાઓ, ઋષિઓ, બ્રહ્મચારી, દૈત્ય, દાનવ, સિદ્ધ, ગંધર્વ, નાગ, રાક્ષસ — બધાના વંદનીય છે.
નાગવિદ્યાધરાણાં ચ સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ ઉત્તમઃ પુરુષો યસ્માત્ તસ્માત્ સ પુરુષોત્તમઃ
નાગ, વિદ્યા ધર અને સ્થાવર-જંગમ સર્વે જનો પણ તેની પૂજા કરે છે; કારણ કે ત્યાં ઉત્તમ પુરુષ નિવાસ કરે છે, તેથી તે પુરુષોત્તમ કહેવાય છે.
દક્ષિણસ્યોદધેસ્ તીરે ન્યગ્રોધો યત્ર તિષ્ઠતિ દશયોજનવિસ્તીર્ણં ક્ષેત્રં પરમદુર્લભમ્
દક્ષિણ દરિયાના કિનારે જ્યાં વટવૃક્ષ ઊભો છે, ત્યાં દસ યોજન જેટલું વિશાળ અને અત્યંત દુર્લભ ક્ષેત્ર છે.
યસ્ તુ કલ્પે સમુત્પન્ને મહદુલ્કાનિબર્હણે વિનાશં નૈવમ્ અભ્યેતિ સ્વયં તત્રૈવમ્ આસ્થિતઃ
જે કોઈ કલ્પના આરંભે ત્યાં સ્થિર રહે છે, તેને મહાપ્રલય સમયે પણ વિનાશ થતો નથી.
દૃષ્ટમાત્રે વટે તસ્મિંશ્ છાયામ્ આક્રમ્ય ચાસકૃત્ બ્રહ્મહત્યાત્ પ્રમુચ્યેત પાપેષ્વ્ અન્યેષુ કા કથા
માત્ર એ વટવૃક્ષને જોયા કે વારંવાર તેની છાંયામાં ઊભા રહીએ તો પણ બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્તિ મળે છે; તો બીજાં પાપની તો વાત જ શું?