બ્રહ્મપુરાણમ્

યસ્ ત્વ્ ઇમાં ધારયેન્ નિત્યં શૃણુયાદ્ વાપ્ય્ અભીક્ષ્ણશઃ સ્વવંશધારણં કૃત્વા સ્વર્ગલોકે મહીયતે

જે આ કથાને હંમેશા ધારે છે અથવા વારંવાર સાંભળે છે અને પોતાનો વંશ ચલાવે છે, તે સ્વર્ગલોકમાં સન્માન પામે છે.

અવ્યક્તં કારણં યત્ તન્ નિત્યં સદસદાત્મકમ્ પ્રધાનં પુરુષસ્ તસ્માન્ નિર્મમે વિશ્વમ્ ઈશ્વરઃ

અવ્યક્ત, જે સદા છે અને સદાસત્ સ્વરૂપ છે, એ જ મુખ્ય કારણમાંથી ઈશ્વરે પ્રધાન અને પુરુષ રૂપે આખું વિશ્વ રચ્યું.

તં બુધ્યધ્વં મુનિશ્રેષ્ઠા બ્રહ્માણમ્ અમિતૌજસમ્ સ્રષ્ટારં સર્વભૂતાનાં નારાયણપરાયણમ્

હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, જે બ્રહ્મા અમાપ તેજ ધરાવે છે, સર્વ ભૂતોના સર્જક છે અને નારાયણને સમર્પિત છે, એ જ સમજજો.

અહંકારસ્ તુ મહતસ્ તસ્માદ્ ભૂતાનિ જજ્ઞિરે ભૂતભેદાશ્ ચ ભૂતેભ્ય ઇતિ સર્ગઃ સનાતનઃ

મહત્ તત્વમાંથી અહંકાર ઉત્પન્ન થયો, ત્યારબાદ ભૂતોથી સર્વ જીવો ઉત્પન્ન થયા; અને ભૂતોમાંથી વિવિધ જાતિઓ ઉત્પન્ન થઈ—આ જ સનાતન સર્જન છે.

વિસ્તરાવયવં ચૈવ યથાપ્રજ્ઞં યથાશ્રુતિ કીર્ત્યમાનં શૃણુધ્વં વઃ સર્વેષાં કીર્તિવર્ધનમ્

જેમ સમજ અને શ્રુતિ પ્રમાણે વિસ્તૃત વર્ણન થાય છે, એ બધું સાંભળો, જે તમે બધા માટે કીર્તિ વધારનાર છે.

કીર્તિતં સ્થિરકીર્તીનાં સર્વેષાં પુણ્યવર્ધનમ્ તતઃ સ્વયંભૂર્ ભગવાન્ સિસૃક્ષુર્ વિવિધાઃ પ્રજાઃ

આ બધું સ્થિર પ્રતિષ્ઠાવાળાઓનું પુણ્ય અને યશ વધે તે માટે વર્ણવાયું છે. પછી સ્વયંભૂ ભગવાને વિવિધ જીવસૃષ્ટિ રચવાની ઇચ્છા કરી.

અપ એવ સસર્જાદૌ તાસુ વીર્યમ્ અથાસૃજત્ આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ

શરૂઆતમાં તેમણે પાણી સર્જ્યાં અને તેમાં પોતાનું બીજ મૂક્યું. એ પાણી 'નારા' કહેવાય છે અને કહેવામાં આવે છે કે પાણી ખરેખર નરનાં સંતાન છે.

અયનં તસ્ય તાઃ પૂર્વં તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ હિરણ્યવર્ણમ્ અભવત્ તદ્ અણ્ડમ્ ઉદકેશયમ્

એ પાણી તેનું પહેલું નિવાસસ્થાન બન્યું, તેથી તેમને 'નારાયણ' કહેવામાં આવે છે. પછી સુવર્ણવર્ણનું અંડું પાણી પર તરતું પ્રગટ્યું.

તત્ર જજ્ઞે સ્વયં બ્રહ્મા સ્વયંભૂર્ ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ હિરણ્યવર્ણો ભગવાન્ ઉષિત્વા પરિવત્સરમ્

એ અંડામાંથી સ્વયં બ્રહ્મા જન્મ્યા; એમ આપણે સાંભળ્યું છે કે તેમને સ્વયંભૂ કહેવામાં આવે છે. એ સુવર્ણવર્ણવાળા ભગવાન ત્યાં એક વર્ષ સુધી રહ્યા.

તદ્ અણ્ડમ્ અકરોદ્ દ્વૈધં દિવં ભુવમ્ અથાપિ ચ તયોઃ શકલયોર્ મધ્ય આકાશમ્ અકરોત્ પ્રભુઃ

પછી તેમણે એ અંડું બે ભાગમાં વિભાજિત કર્યું, એકમાંથી આકાશ અને બીજામાં પૃથ્વી સર્જી. એ બંને ભાગો વચ્ચે ભગવાને આકાશ રચ્યું.

અપ્સુ પારિપ્લવાં પૃથ્વીં દિશશ્ ચ દશધા દધે તત્ર કાલં મનો વાચં કામં ક્રોધમ્ અથો રતિમ્

પછી તેમણે પૃથ્વીને પાણીમાં ડૂબેલી રાખી અને દશ દિશાઓ સ્થાપી. ત્યાં જ સમય, મન, વાણી, ઇચ્છા, ક્રોધ અને આનંદ પણ સર્જ્યા.

સસર્જ સૃષ્ટિં તદ્રૂપાં સ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છન્ પ્રજાપતીન્ મરીચિમ્ અત્ર્યઙ્ગિરસૌ પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્

પછી ભગવાને જીવસૃષ્ટિ સર્જવાની ઈચ્છાથી એ જ સ્વરૂપે સૃષ્ટિ કરી અને પ્રજાપતિઓ તરીકે મરીચિ, અત્રિ, અંગિરા, પુલસ્ત્ય, પુલહ, અને ક્રતુને ઉત્પન્ન કર્યા.

વસિષ્ઠં ચ મહાતેજાઃ સો ઽસૃજત્ સપ્ત માનસાન્ સપ્ત બ્રહ્માણ ઇત્ય્ એતે પુરાણે નિશ્ચયં ગતાઃ

મહાતેજસ્વી બ્રહ્માએ વસિષ્ઠને પણ સર્જ્યા, આમ સાત મનસપુત્રો થયા. પુરાણોમાં આ સાતેયને બ્રહ્મા કહેવામાં આવ્યા છે.

નારાયણાત્મકાનાં તુ સપ્તાનાં બ્રહ્મજન્મનામ્ તતો ઽસૃજત્ પુરા બ્રહ્મા રુદ્રં રોષાત્મસંભવમ્

નારાયણ સ્વરૂપ ધરાવતાં આ સાત બ્રહ્માપુત્રોમાંથી, પછી બ્રહ્માએ ક્રોધથી રુદ્રની ઉત્પત્તિ કરી.

સનત્કુમારં ચ વિભું પૂર્વેષામ્ અપિ પૂર્વજમ્ સપ્તસ્વ્ એતા અજાયન્ત પ્રજા રુદ્રાશ્ ચ ભો દ્વિજાઃ

તેમણે વિભુ અને પ્રાચીનોમાં પણ પ્રાચીન એવા સનત્કુમારને પણ સર્જ્યા. આ સાતમાં પ્રજાપતિઓ અને રુદ્રો જન્મ્યા, હે દ્વિજો.

સ્કન્દઃ સનત્કુમારશ્ ચ તેજઃ સંક્ષિપ્ય તિષ્ઠતઃ તેષાં સપ્ત મહાવંશા દિવ્યા દેવગણાન્વિતાઃ

સ્કંદ અને સનત્કુમાર પોતાનું તેજ સંકોચી સ્થિર રહ્યા; તેમના સાત મહાન વંશો દેવતાઓથી યુક્ત છે.

ક્રિયાવન્તઃ પ્રજાવન્તો મહર્ષિભિર્ અલંકૃતાઃ વિદ્યુતો ઽશનિમેઘાંશ્ ચ રોહિતેન્દ્રધનૂંષિ ચ

તેઓ કર્મકાંડ અને સંતાનમાં નિપુણ, મહર્ષિઓથી શોભાયમાન છે. તેમણે વીજળી, મેઘગર્જના, લાલ ધનુષ અને ઇન્દ્રધનુષ પણ સર્જ્યા.

વયાંસિ ચ સસર્જાદૌ પર્જન્યં ચ સસર્જ હ ઋચો યજૂંષિ સામાનિ નિર્મમે યજ્ઞસિદ્ધયે

શરૂઆતમાં તેમણે પક્ષીઓ સર્જ્યા અને પછી પર્જન્ય દેવને ઉત્પન્ન કર્યા. યજ્ઞસિદ્ધિ માટે ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદ રચ્યા.

સાધ્યાન્ અજનયદ્ દેવાન્ ઇત્ય્ એવમ્ અનુસંજગુઃ ઉચ્ચાવચાનિ ભૂતાનિ ગાત્રેભ્યસ્ તસ્ય જજ્ઞિરે

તેમણે સાધ્યદેવતાઓ અને અન્ય દેવતાઓ ઉત્પન્ન કર્યા. તેમના અંગોથી ઊંચા-નીચા બધા જ જીવ ઉત્પન્ન થયા.

આપવસ્ય પ્રજાસર્ગં સૃજતો હિ પ્રજાપતેઃ સૃજ્યમાનાઃ પ્રજા નૈવ વિવર્ધન્તે યદા તદા

જ્યારે પ્રજાપતિએ પાણીમાંથી પ્રજાઓ સર્જવા માંડ્યા, ત્યારે એ સમયે સર્જાયેલી પ્રજાઓ વધતી નહોતી.

દ્વિધા કૃત્વાત્મનો દેહમ્ અર્ધેન પુરુષો ઽભવત્ અર્ધેન નારી તસ્યાં તુ સો ઽસૃજદ્ દ્વિવિધાઃ પ્રજાઃ

તેમણે પોતાનું શરીર બે ભાગમાં વિભાજિત કર્યું; એક ભાગથી પુરુષ અને બીજાથી સ્ત્રી થયા. એ સ્ત્રીમાંથી તેમણે બે પ્રકારની પ્રજાઓ ઉત્પન્ન કરી.

દિવં ચ પૃથિવીં ચૈવ મહિમ્ના વ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ વિરાજમ્ અસૃજદ્ વિષ્ણુઃ સો ઽસૃજત્ પુરુષં વિરાટ્

તેમની મહિમાથી તેઓ સ્વર્ગ અને પૃથ્વી બંનેમાં વ્યાપી રહ્યા. વિષ્ણુએ વિરાટને ઉત્પન્ન કર્યો અને તેણે વિશ્વરૂપ પુરુષને જન્માવ્યો.

પુરુષં તં મનું વિદ્યાત્ તસ્ય મન્વન્તરં સ્મૃતમ્ દ્વિતીયં માનસસ્યૈતન્ મનોર્ અન્તરમ્ ઉચ્યતે

એ વિશ્વરૂપ પુરુષને મનુ જાણો; તેની અવધિને મન્વંતર કહે છે. બીજું મન્વંતર મનસપુત્ર મનુનું કહેવાય છે.

સ વૈરાજઃ પ્રજાસર્ગં સસર્જ પુરુષઃ પ્રભુઃ નારાયણવિસર્ગસ્ય પ્રજાસ્ તસ્યાપ્ય્ અયોનિજાઃ

વૈરાજ નામનો તે મહાન પુરુષ, સર્વે જીવોની રચના કરનાર પ્રભુ, નારાયણની રચનાથી ઉત્પન્ન થયેલા તેની સંતાન, જે કોઈના ગર્ભમાંથી જન્મેલા નહોતા.

આયુષ્માન્ કીર્તિમાન્ પુણ્યપ્રજાવાંશ્ ચ ભવેન્ નરઃ આદિસર્ગં વિદિત્વેમં યથેષ્ટાં ચાપ્નુયાદ્ ગતિમ્

જે મનુષ્ય આ પ્રારંભિક સર્જનને જાણે છે, તે લાંબી આયુષ્ય, કીર્તિ અને પુણ્યવાન સંતાન પામે છે અને પોતાની ઈચ્છિત સ્થિતિને પ્રાપ્ત કરે છે.

સ સૃષ્ટ્વા તુ પ્રજાસ્ ત્વ્ એવમ્ આપવો વૈ પ્રજાપતિઃ લેભે વૈ પુરુષઃ પત્નીં શતરૂપામ્ અયોનિજામ્

આ રીતે સર્વે જીવોની રચના કર્યા પછી, પ્રજાપતિ આપવને ગર્ભથી જન્મેલી નહીં એવી શતરૂપા પત્ની રૂપે પ્રાપ્ત થઈ.

આપવસ્ય મહિમ્ના તુ દિવમ્ આવૃત્ય તિષ્ઠતઃ ધર્મેણૈવ મુનિશ્રેષ્ઠાઃ શતરૂપા વ્યજાયત

મહાન આપવ પોતાની મહિમાથી આખા આકાશને આવરીને ઊભા રહ્યા, અને હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, ધર્મથી જ શતરૂપાનો જન્મ થયો.

સા તુ વર્ષાયુતં તપ્ત્વા તપઃ પરમદુશ્ચરમ્ ભર્તારં દીપ્તતપસં પુરુષં પ્રત્યપદ્યત

તે શતરૂપાએ દસ હજાર વર્ષ સુધી અતિ કઠિન તપ કર્યું અને તેજસ્વી તપસ્વી એવા પુરુષને પતિ સ્વરૂપે સ્વીકાર્યા.

સ વૈ સ્વાયંભુવો વિપ્રાઃ પુરુષો મનુર્ ઉચ્યતે તસ્યૈકસપ્તતિયુગં મન્વન્તરમ્ ઇહોચ્યતે

તે સ્વયંભૂ પુરુષને, હે વિદ્વાનોએ, મનુ કહેવાય છે; તેના એકાવન યુગને અહીં મન્વંતર કહે છે.