યે સમુદ્રે નદીદુર્ગે પર્વતેષુ ગુહાસુ ચ વૃક્ષમૂલેષુ ગોષ્ઠેષુ કાન્તારગહનેષુ ચ
જે લોકો દરિયામાં, નદીના કિનારે, પર્વતો પર, ગુફાઓમાં, વૃક્ષની જડ પાસે, ગૌશાળામાં અને ઘન જંગલમાં વસે છે,
ચતુષ્પથેષુ રથ્યાસુ ચત્વરેષુ સભાસુ ચ હસ્ત્યશ્વરથશાલાસુ જીર્ણોદ્યાનાલયેષુ ચ
જે લોકો ચોરાસ્તા, રસ્તા, ચોક, સભા, હાથી-ઘોડા-રથની શાળાઓ અને જૂના બાગ-મકાનોમાં વસે છે,
યેષુ પઞ્ચસુ ભૂતેષુ દિશાસુ વિદિશાસુ ચ ઇન્દ્રાર્કયોર્ મધ્યગતા યે ચ ચન્દ્રાર્કરશ્મિષુ
જે લોકો પાંચ ભૂતોમાં, દિશાઓ અને ઉપદિશાઓમાં, ઇન્દ્ર અને સૂર્યની વચ્ચે અને ચંદ્ર-સૂર્યની કિરણોમાં વસે છે,
રસાતલગતા યે ચ યે ચ તસ્માત્ પરં ગતાઃ નમસ્ તેભ્યો નમસ્ તેભ્યો નમસ્ તેભ્યસ્ તુ સર્વશઃ
જે લોકો પાતાળમાં વસે છે અને જે તેનાથી પણ પર છે, તેમને વારંવાર નમન, સર્વત્ર નમન.
સર્વસ્ ત્વં સર્વગો દેવઃ સર્વભૂતપતિર્ ભવઃ સર્વભૂતાન્તરાત્મા ચ તેન ત્વં ન નિમન્ત્રિતઃ
હે દેવ, તું સર્વત્ર વ્યાપક છે, સર્વ પ્રાણીઓનો સ્વામી છે અને દરેક જીવમાં રહેલો અંતરાત્મા છે. એથી તને આમંત્રણ આપવાની જરૂર નથી.
ત્વમ્ એવ ચેજ્યસે દેવ યજ્ઞૈર્ વિવિધદક્ષિણૈઃ ત્વમ્ એવ કર્તા સર્વસ્ય તેન ત્વં ન નિમન્ત્રિતઃ
હે દેવ, વિવિધ યજ્ઞો અને દાનોથી માત્ર તારી જ પૂજા થાય છે. તું જ બધું કરનાર છે, એથી તને આમંત્રણ આપવું યોગ્ય નથી.
અથવા માયયા દેવ મોહિતઃ સૂક્ષ્મયા તવ તસ્માત્ તુ કારણાદ્ વાપિ ત્વં મયા ન નિમન્ત્રિતઃ
કે તો, હે દેવ, કદાચ તારી સૂક્ષ્મ માયાથી હું ભ્રમિત થયો છું; અથવા કોઈ બીજા કારણસર પણ, મેં તને આમંત્રણ આપ્યું નથી.
પ્રસીદ મમ દેવેશ ત્વમ્ એવ શરણં મમ ત્વં ગતિસ્ ત્વં પ્રતિષ્ઠા ચ ન ચાન્યો ઽસ્તીતિ મે મતિઃ
હે દેવોના સ્વામી, મારા પર કૃપા કર. તું જ મારું આશ્રય છે, તું જ મારું લક્ષ્ય અને આધાર છે. મને ખાતરી છે કે તારા સિવાય બીજું કોઈ નથી.
સ્તુત્વૈવં સ મહાદેવં વિરરામ મહામતિઃ ભગવાન્ અપિ સુપ્રીતઃ પુનર્ દક્ષમ્ અભાષત
આ રીતે મહાદેવની સ્તુતિ કરીને તે વિદ્વાન મૌન રહ્યો. ત્યારે પ્રસન્ન થયેલા ભગવાને ફરી દક્ષને કહ્યું.
પરિતુષ્ટો ઽસ્મિ તે દક્ષ સ્તવેનાનેન સુવ્રત બહુના તુ કિમ્ ઉક્તેન મત્સમીપં ગમિષ્યસિ
હે દક્ષ, તારી આ સ્તુતિથી હું સંતોષ પામ્યો છું. વધુ શબ્દોની જરૂર નથી. હવે તું મારા નજીક આવી જશે.
તથૈવમ્ અબ્રવીદ્ વાક્યં ત્રૈલોક્યાધિપતિર્ ભવઃ કૃત્વાશ્વાસકરં વાક્યં સર્વજ્ઞો વાક્યસંહિતમ્
ત્રણે લોકના સ્વામી ભવે એ રીતે આશ્વાસન આપતાં અને જ્ઞાનથી ભરેલા વચન બોલ્યા.
દક્ષ દુઃખં ન કર્તવ્યં યજ્ઞવિધ્વંસનં પ્રતિ અહં યજ્ઞહનસ્ તુભ્યં દૃષ્ટમ્ એતત્ પુરાનઘ
હે દક્ષ, યજ્ઞના વિનાશ વિશે દુઃખ ન કર. હું જ યજ્ઞનો વિનાશક છું અને તું એ પહેલાં પણ જોઈ ચૂક્યો છે, હે નિર્દોષ.
ભૂયશ્ ચ ત્વં વરમ્ ઇમં મત્તો ગૃહ્ણીષ્વ સુવ્રત પ્રસન્નસુમુખો ભૂત્વા મમૈકાગ્રમનાઃ શૃણુ
હે સુવ્રત, ફરી એકવાર મારો આ વર્દાન સ્વીકાર. મન એકાગ્ર રાખી, આનંદિત ચહેરે મારી વાત સાંભળ.
અશ્વમેધસહસ્રસ્ય વાજપેયશતસ્ય વૈ પ્રજાપતે મત્પ્રસાદાત્ ફલભાગી ભવિષ્યસિ
હે પ્રજાપતિ, મારી કૃપાથી તને હજાર અશ્વમેધ અને સો વાજપેય યજ્ઞનું ફળ મળશે.
વેદાન્ ષડઙ્ગાન્ બુધ્યસ્વ સાંખ્યયોગાંશ્ ચ કૃત્સ્નશઃ તપશ્ ચ વિપુલં તપ્ત્વા દુશ્ચરં દેવદાનવૈઃ
વેદો અને તેમના છ અંગો, તેમજ સમગ્ર સાંખ્ય અને યોગ શાસ્ત્ર તું સમજજે. દેવો અને દાનવો માટે પણ દુર્લભ એવા ઘન તપ પણ તું કરજે.
અબ્દૈર્ દ્વાદશભિર્ યુક્તં ગૂઢમ્ અપ્રજ્ઞનિન્દિતમ્ વર્ણાશ્રમકૃતૈર્ ધર્મૈર્ વિનીતં ન ક્વચિત્ ક્વચિત્
બાર વર્ષ સુધી, અજ્ઞાની લોકો દ્વારા નિંદિત અને ગુપ્ત, વર્ણ અને આશ્રમના ધર્મોથી શાસિત અને શિસ્તબદ્ધ જીવન ગાળજે.
સમાગતં વ્યવસિતં પશુપાશવિમોક્ષણમ્ સર્વેષામ્ આશ્રમાણાં ચ મયા પાશુપતં વ્રતમ્
પશુબંધનમાંથી મુક્તિ માટે, સર્વ આશ્રમોમાં માટે, મેં પાશુપત વ્રત સ્થાપિત કર્યું છે.
ઉત્પાદિતં દક્ષ શુભં સર્વપાપવિમોચનમ્ અસ્ય ચીર્ણસ્ય યત્ સમ્યક્ ફલં ભવતિ પુષ્કલમ્ તચ્ ચાસ્તુ સુમહાભાગ માનસસ્ ત્યજ્યતાં જ્વરઃ
હે દક્ષ, આ શુભ વ્રત સર્વ પાપોથી મુક્તિ આપનારું છે. જે પણ પુણ્ય ફળ યોગ્ય રીતે આચરણ કરવાથી મળે છે, તે બધું તને મળે. હે મહાભાગ્યશાળી, મનમાંથી ચિંતાને દૂર કર.
એવમ્ ઉક્ત્વા તુ દેવેશઃ સપત્નીકઃ સહાનુગઃ અદર્શનમ્ અનુપ્રાપ્તો દક્ષસ્યામિતતેજસઃ
આ રીતે કહીને, દેવોના સ્વામી પોતાની પત્ની અને અનુયાયીઓ સાથે દક્ષ, જે અપરિમિત તેજ ધરાવે છે, તેની નજરે અદૃશ્ય થઈ ગયા.
અવાપ્ય ચ તથા ભાગં યથોક્તં ચોમયા ભવઃ જ્વરં ચ સર્વધર્મજ્ઞો બહુધા વ્યભજત્ તદા
મારી કહેલી રીતે ભાગ પ્રાપ્ત કરીને, સર્વ ધર્મો જાણનારા ભવે એ સમયે જ્વર અનેક રીતે વિતરણ કર્યો.
શાન્ત્યર્થં સર્વભૂતાનાં શૃણુધ્વમ્ અથ વૈ દ્વિજાઃ શિખાભિતાપો નાગાનાં પર્વતાનાં શિલાજતુ
સર્વ પ્રાણીઓની શાંતિ માટે, હે દ્વિજો, સાંભળો; સર્પો, પર્વતો અને શિલાજિત માટે શિખાનો તાપ છે.
અપાં તુ નીલિકાં વિદ્યાન્ નિર્મોકો ભુજગેષુ ચ ખોરકઃ સૌરભેયાણામ્ ઊખરઃ પૃથિવીતલે
પાણીઓ માટે નીલિકા, સર્પો માટે નિર્મોક, સૌરભેય માટે ખોરક અને પૃથ્વી માટે ઊખર છે, એ જાણો.
શુનામ્ અપિ ચ ધર્મજ્ઞા દૃષ્ટિપ્રત્યવરોધનમ્ રન્ધ્રાગતમ્ અથાશ્વાનાં શિખોદ્ભેદશ્ ચ બર્હિણામ્
કૂતરાઓમાં પણ જે ધર્મ જાણે છે, તેમનો દૃષ્ટિ માર્ગ બંધ થઈ જાય છે; ઘોડાઓમાં નાસિકામાંથી દુષ્પ્રવેશ કહેવાય છે; અને મોરોમાં શિખા ફાટવી એ દોષ ગણાય છે.
નેત્રરાગઃ કોકિલાનાં દ્વેષઃ પ્રોક્તો મહાત્મનામ્ જનાનામ્ અપિ ભેદશ્ ચ સર્વેષામ્ ઇતિ નઃ શ્રુતમ્
કોકિલામાં આંખ લાલ થવી કહેવાય છે; મહાન આત્માઓમાં દ્વેષ દોષ છે; અને સામાન્ય લોકોમાં ફૂટ પડવી પણ સંભળાય છે, આમ અમને શીખવાયું છે.
શુકાનામ્ અપિ સર્વેષાં હિક્કિકા પ્રોચ્યતે જ્વરઃ શાર્દૂલેષ્વ્ અથ વૈ વિપ્રાઃ શ્રમો જ્વર ઇહોચ્યતે
બધા શુકાઓમાં હિચ્ચકી આવવી રોગ કહેવાય છે; વાઘોમાં તાવ અને થાક, હે વિદ્વાનો, અહીં ઉલ્લેખાય છે.
માનુષેષુ ચ સર્વજ્ઞા જ્વરો નામૈષ કીર્તિતઃ મરણે જન્મનિ તથા મધ્યે ચાપિ નિવેશિતઃ
માણસોમાં, હે સર્વજ્ઞો, આ જ્વર નામે ઓળખાય છે; જન્મ સમયે, મૃત્યુ સમયે અને જીવનના મધ્યમાં પણ એ રહેલો છે.
એતન્ માહેશ્વરં તેજો જ્વરો નામ સુદારુણઃ નમસ્યશ્ ચૈવ માન્યશ્ ચ સર્વપ્રાણિભિર્ ઈશ્વરઃ
આ મહાદેવનું પ્રભુત્વરૂપ તેજ છે, જેને જ્વર કહે છે અને જે અત્યંત ભયાનક છે; એ સર્વ પ્રાણીઓએ પૂજ્ય અને માન્ય છે, કારણ કે એ ઈશ્વર છે.
ઇમાં જ્વરોત્પત્તિમ્ અદીનમાનસઃ પઠેત્ સદા યઃ સુસમાહિતો નરઃ વિમુક્તરોગઃ સ નરો મુદાયુતો લભેત કામાંશ્ ચ યથામનીષિતાન્
જે મનુષ્ય નિરંતર એકાગ્ર મનથી આ જ્વર ઉત્પત્તિનું પઠન કરે છે, તે રોગમુક્ત થાય છે, આનંદ મેળવે છે અને પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે.
દક્ષપ્રોક્તં સ્તવં ચાપિ કીર્તયેદ્ યઃ શૃણોતિ વા નાશુભં પ્રાપ્નુયાત્ કિંચિદ્ દીર્ઘમ્ આયુર્ અવાપ્નુયાત્
જે વ્યક્તિ દક્ષ દ્વારા કહેવામાં આવેલ આ સ્તોત્રનું પઠન કરે છે કે શ્રવણ કરે છે, તેને ક્યારેય કોઈ અશુભતા મળતી નથી અને તે દીર્ઘ આયુષ્ય પામે છે.
યથા સર્વેષુ દેવેષુ વરિષ્ઠો ભગવાન્ ભવઃ તથા સ્તવો વરિષ્ઠો ઽયં સ્તવાનાં દક્ષનિર્મિતઃ
જેમ સર્વ દેવોમાં ભગવાન ભવ સર્વોપરી છે, તેમ દક્ષે રચેલું આ સ્તોત્ર પણ સર્વ સ્તોત્રોમાં શ્રેષ્ઠ છે.