નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્કારાઃ પ્રજાસ્ તસ્મિન્ પ્રજાપતૌ પ્રવૃત્તં ન પપુઃ સોમં હુતં યજ્ઞેષુ દેવતાઃ
તે સમયે પ્રજાપતિએ રાજ્ય કર્યું ત્યારે, લોકો સ્વાધ્યાય કે વષટ્ બોલતા નહોતા; દેવતાઓએ યજ્ઞમાં હોમાયેલું સોમ પણ પીધું નહોતું, અને યજ્ઞોમાં હવન પણ થતું નહોતું.
ન યષ્ટવ્યં ન હોતવ્યમ્ ઇતિ તસ્ય પ્રજાપતેઃ આસીત્ પ્રતિજ્ઞા ક્રૂરેયં વિનાશે પ્રત્યુપસ્થિતે
એ પ્રજાપતિના મનમાં ક્રૂર સંકલ્પ ઊભો થયો: 'હવે કોઈ યજ્ઞ ન થાય, કોઈ હવન ન થાય,' કેમ કે વિનાશ નજીક આવી ગયો હતો.
અહમ્ ઇજ્યશ્ ચ યષ્ટા ચ યજ્ઞશ્ ચેતિ ભૃગૂદ્વહ મયિ યજ્ઞો વિધાતવ્યો મયિ હોતવ્યમ્ ઇત્ય્ અપિ
ભૃગુમાં શ્રેષ્ઠ, હું જ પૂજા, પૂજક અને યજ્ઞ છું; યજ્ઞ પણ મારા માટે જ કરવો જોઈએ અને હવન પણ મને જ અર્પણ કરવું જોઈએ.
તમ્ અતિક્રાન્તમર્યાદમ્ આદદાનમ્ અસાંપ્રતમ્ ઊચુર્ મહર્ષયઃ સર્વે મરીચિપ્રમુખાસ્ તદા
પછી બધા મહર્ષિઓએ, મરીચિના નેતૃત્વ હેઠળ, એ સીમા ઓળંગી ગયેલા અને અયોગ્ય વર્તન કરનારને સંબોધ્યા.
વયં દીક્ષાં પ્રવેક્ષ્યામઃ સંવત્સરગણાન્ બહૂન્ અધર્મં કુરુ મા વેણ એષ ધર્મઃ સનાતનઃ
અમે ઘણા વર્ષો સુધી દીક્ષા ધારણ કરીશું; વેણ, તું અધર્મ ન કર, કેમ કે આ તો સનાતન ધર્મ છે.
નિધને ઽત્રેઃ પ્રસૂતસ્ ત્વં પ્રજાપતિર્ અસંશયમ્ પ્રજાશ્ ચ પાલયિષ્યે ઽહમ્ ઇતીહ સમયઃ કૃતઃ
અત્રિના અવસાન સમયે તું જન્મેલો છે અને નિશ્ચયે પ્રજાપતિ છે; હું પ્રજાનું રક્ષણ કરીશ—આવો સંકલ્પ અહીં થયો હતો.
તાંસ્ તથા બ્રુવતઃ સર્વાન્ મહર્ષીન્ અબ્રવીત્ તદા વેણઃ પ્રહસ્ય દુર્બુદ્ધિર્ ઇમમ્ અર્થમ્ અનર્થવિત્
જ્યારે બધા મહર્ષિઓ એમ બોલ્યા, ત્યારે વેણે, સમજણ વિના, હસીને તેમને નુકસાનકારક શબ્દો કહ્યા.
સ્રષ્ટા ધર્મસ્ય કશ્ ચાન્યઃ શ્રોતવ્યં કસ્ય વા મયા શ્રુતવીર્યતપઃસત્યૈર્ મયા વા કઃ સમો ભુવિ
ધર્મનો સર્જક બીજો કોણ છે? હું કોની વાત સાંભળું? શીખવામાં, પરાક્રમમાં, તપમાં અને સત્યમાં પૃથ્વી પર મારા સમાન બીજું કોણ છે?
પ્રભવં સર્વભૂતાનાં ધર્માણાં ચ વિશેષતઃ સંમૂઢા ન વિદુર્ નૂનં ભવન્તો માં વિચેતસઃ
તમે ચોક્કસ ભ્રમિત અને સમજ વિનાના છો, કેમ કે તમે મને સર્વ પ્રાણીઓ અને ખાસ કરીને ધર્મનો મૂળ જાણતા નથી.
ઇચ્છન્ દહેયં પૃથિવીં પ્લાવયેયં જલૈસ્ તથા દ્યાં વૈ ભુવં ચ રુન્ધેયં નાત્ર કાર્યા વિચારણા
હું ઇચ્છું તો પૃથ્વીને બળી દઉં, પાણીથી પૂર આવી દઉં, કે આકાશ અને પૃથ્વી બંને રોકી દઉં—અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.
યદા ન શક્યતે મોહાદ્ અવલેપાચ્ ચ પાર્થિવઃ અપનેતું તદા વેણસ્ તતઃ ક્રુદ્ધા મહર્ષયઃ
જ્યારે મોહ અને અહંકારથી રાજાને દૂર કરી શકાયો નહીં, ત્યારે મહર્ષિઓ ગુસ્સે થઈ વેણ સામે પગલાં લીધાં.
તં નિગૃહ્ય મહાત્માનો વિસ્ફુરન્તં મહાબલમ્ તતો ઽસ્ય સવ્યમ્ ઊરું તે મમન્થુર્ જાતમન્યવઃ
મહાત્મા ઋષિઓએ ગુસ્સામાં, મહાબળવાન અને ઝઝૂમતા વેણને કાબૂમાં લઈ, પછી તેની ડાબી જાંઘને જોરથી મસળી.
તસ્મિન્ નિમથ્યમાને વૈ રાજ્ઞ ઊરૌ તુ જજ્ઞિવાન્ હ્રસ્વો ઽતિમાત્રઃ પુરુષઃ કૃષ્ણશ્ ચેતિ બભૂવ હ
રાજાની જાંઘ મસળાતી હતી ત્યારે, ત્યાંથી એક અતિ નાનો અને કાળો પુરુષ જન્મ્યો.
સ ભીતઃ પ્રાઞ્જલિર્ ભૂત્વા તસ્થિવાન્ દ્વિજસત્તમાઃ તમ્ અત્રિર્ વિહ્વલં દૃષ્ટ્વા નિષીદેત્ય્ અબ્રવીત્ તદા
એ ડરાઈને હાથ જોડીને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો સામે ઊભો રહ્યો; તેને વ્યાકુળ જોઈને અત્રિએ કહ્યું: 'બેસી જા.'
નિષાદવંશકર્તાસૌ બભૂવ વદતાં વરાઃ ધીવરાન્ અસૃજચ્ ચાપિ વેણકલ્મષસંભવાન્
એ જ નિષાદ વંશનો સ્થાપક બન્યો, હે શ્રેષ્ઠ વક્તા, અને વેણના પાપથી જન્મેલા માછીમારો પણ તેણે ઉત્પન્ન કર્યા.
યે ચાન્યે વિન્ધ્યનિલયાસ્ તથા પર્વતસંશ્રયાઃ અધર્મરુચયો વિપ્રાસ્ તે તુ વૈ વેણકલ્મષાઃ
અને જે અન્ય લોકો વિંધ્ય અને પર્વતોમાં રહે છે અને અધર્મમાં આનંદ મેળવે છે, હે બ્રાહ્મણો, તેઓ પણ વેણના પાપથી દૂષિત છે.
તતઃ પુનર્ મહાત્માનઃ પાણિં વેણસ્ય દક્ષિણમ્ અરણીમ્ ઇવ સંરબ્ધા મમન્થુર્ જાતમન્યવઃ
પછી મહાત્મા ઋષિઓ ગુસ્સામાં ફરી વેળા વેણના જમણા હાથને અગ્નિમાંજવા જેવી રીતે મસળવા લાગ્યા.
પૃથુસ્ તસ્માત્ સમુત્પન્નઃ કરાજ્ જ્વલનસંનિભઃ દીપ્યમાનઃ સ્વવપુષા સાક્ષાદ્ અગ્નિર્ ઇવ જ્વલન્
તે હાથમાંથી પૃથુ ઉત્પન્ન થયો, જે અગ્નિ જેવો તેજસ્વી અને પોતાનાં પ્રકાશથી દીપ્તમાન હતો, જાણે સाक्षાત્ અગ્નિ અવતર્યો હોય.
અથ સો ઽજગવં નામ ધનુર્ ગૃહ્ય મહારવમ્ શરાંશ્ ચ દિવ્યાન્ રક્ષાર્થં કવચં ચ મહાપ્રભમ્
પછી તેણે અજબ અવાજવાળું અજગવ નામનું ધનુષ્ય, રક્ષણ માટે દિવ્ય બાણો અને તેજસ્વી કવચ ધારણ કર્યું.
તસ્મિઞ્ જાતે ઽથ ભૂતાનિ સંપ્રહૃષ્ટાનિ સર્વશઃ સમાપેતુર્ મહાભાગા વેણસ્ તુ ત્રિદિવં યયૌ
તેના જન્મ સમયે બધા જીવોત્સાહી અને આનંદિત થયા, અને મહાન વેના સ્વર્ગે ગયા.
સમુત્પન્નેન ભો વિપ્રાઃ સત્પુત્રેણ મહાત્મના ત્રાતઃ સ પુરુષવ્યાઘ્રઃ પુંનામ્નો નરકાત્ તદા
હે બ્રાહ્મણો, આ મહાન આત્માવાળા પુત્રના જન્મથી એ પુરુષશ્રેષ્ઠ પુત નામના નરકથી બચી ગયો.
તં સમુદ્રાશ્ ચ નદ્યશ્ ચ રત્નાન્ય્ આદાય સર્વશઃ તોયાનિ ચાભિષેકાર્થં સર્વ એવોપતસ્થિરે
પછી દરિયાઓ અને નદીઓ વિવિધ રત્નો અને અભિષેક માટેનું પાણી લઈને તેની પાસે આવી પહોંચ્યા.
પિતામહશ્ ચ ભગવાન્ દેવૈર્ આઙ્ગિરસૈઃ સહ સ્થાવરાણિ ચ ભૂતાનિ જઙ્ગમાનિ ચ સર્વશઃ
પિતામહ ભગવાન દેવતાઓ, અંગિરસો અને બધા સ્થાવર-જંગમ પ્રાણીઓ સાથે હાજર રહ્યા.
સમાગમ્ય તદા વૈણ્યમ્ અભ્યષિઞ્ચન્ નરાધિપમ્ મહતા રાજરાજેન પ્રજાસ્ તેનાનુરઞ્જિતાઃ
બધાએ ભેગા થઈ વેનપુત્રને મહારાજ્યાભિષેક કરીને મનુષ્યોના રાજા બનાવ્યા, અને પ્રજાએ તેને આનંદથી સ્વીકાર્યો.
સો ઽભિષિક્તો મહાતેજા વિધિવદ્ ધર્મકોવિદૈઃ આધિરાજ્યે તદા રાજ્ઞાં પૃથુર્ વૈણ્યઃ પ્રતાપવાન્
ધર્મજ્ઞો દ્વારા યોગ્ય વિધિથી અભિષેક પામીને તેજસ્વી પૃથુ વેણપુત્ર રાજાઓના રાજા બન્યા.
પિત્રાપરઞ્જિતાસ્ તસ્ય પ્રજાસ્ તેનાનુરઞ્જિતાઃ અનુરાગાત્ તતસ્ તસ્ય નામ રાજાભ્યજાયત
તેના પિતા સાથે અસંતુષ્ટ રહેલી પ્રજાએ પૃથુને પ્રેમથી સ્વીકારી, અને તેમના પ્રેમથી તેને 'રાજા' તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા.
આપસ્ તસ્તમ્ભિરે તસ્ય સમુદ્રમ્ અભિયાસ્યતઃ પર્વતાશ્ ચ દદુર્ માર્ગં ધ્વજભઙ્ગશ્ ચ નાભવત્
જ્યારે તે સમુદ્ર તરફ ગયો, ત્યારે પાણી પૃથુ માટે અટકી ગયું, પર્વતોએ રસ્તો આપ્યો અને કોઈ ધ્વજ તૂટી ન પડ્યો.
અકૃષ્ટપચ્યા પૃથિવી સિધ્યન્ત્ય્ અન્નાનિ ચિન્તનાત્ સર્વકામદુઘા ગાવઃ પુટકે પુટકે મધુ
પૃથ્વી બિનહલ ચલાવ્યા પાક આપતી, માત્ર વિચારથી જ ભોજન મળતું, ગાયો સર્વ ઇચ્છા પુરી કરતી અને દરેક ખાડામાં મધ મળતું.
એતસ્મિન્ન્ એવ કાલે તુ યજ્ઞે પૈતામહે શુભે સૂતઃ સૂત્યાં સમુત્પન્નઃ સૌત્યે ઽહનિ મહામતિઃ
એ જ સમયે પિતૃયજ્ઞમાં શુભ મુહૂર્તે, સૂતિ વિધિ દિવસે બુદ્ધિશાળી સૂત જન્મ્યા.
તસ્મિન્ન્ એવ મહાયજ્ઞે જજ્ઞે પ્રાજ્ઞો ઽથ માગધઃ પૃથોઃ સ્તવાર્થં તૌ તત્ર સમાહૂતૌ મહર્ષિભિઃ
તે મહાયજ્ઞમાં વિદ્વાન માગધ પણ જન્મ્યા, અને મહર્ષિઓએ પૃથુની સ્તુતિ માટે બંનેને બોલાવ્યા.