પૂર્વોક્તેન વિધાનેન યક્ષ્યમાણો ઽભ્યપદ્યત તતસ્ તસ્ય મખે દેવાઃ સર્વે શક્રપુરોગમાઃ
પહેલાં જણાવેલા વિધિ પ્રમાણે યજ્ઞ કરવા દક્ષ તૈયાર થયા; ત્યારબાદ તેમના યજ્ઞમાં ઇન્દ્ર સહિત બધા દેવતાઓ એકત્ર થયા.
સ્વર્ગસ્થાનાદ્ અથાગમ્ય દક્ષમ્ આપેદિરે તથા તે વિમાનૈર્ મહાત્માનો જ્વલદ્ભિર્ જ્વલનપ્રભાઃ
તેઓ સ્વર્ગના નિવાસસ્થાનમાંથી આવી દક્ષ પાસે પહોંચ્યા; એ મહાત્માઓ તેજસ્વી અને પ્રકાશમાન વિમાનોમાં આવીને હાજર થયા.
દેવસ્યાનુમતે ઽગચ્છન્ ગઙ્ગાદ્વારમ્ ઇતિ શ્રુતિઃ ગન્ધર્વાપ્સરસાકીર્ણં નાનાદ્રુમલતાવૃતમ્
દેવની આજ્ઞાથી તેઓ ગંગાના દ્વાર પર ગયા, જેમ શાસ્ત્રોમાં કહેવાય છે, જ્યાં ગંધર્વો અને અપ્સરાઓની ભીડ હતી અને વિવિધ વૃક્ષો તથા લતાઓથી આચ્છાદિત હતું.
ઋષિસિદ્ધૈઃ પરિવૃતં દક્ષં ધર્મભૃતાં વરમ્ પૃથિવ્યામ્ અન્તરિક્ષે ચ યે ચ સ્વર્લોકવાસિનઃ
ઋષિ અને સિદ્ધો દ્વારા ઘેરાયેલા દક્ષ, ધર્મના શ્રેષ્ઠ પાલક, પૃથ્વી, આકાશ અને સ્વર્ગલોકના નિવાસીઓ સાથે ત્યાં હાજર હતા.
સર્વે પ્રાઞ્જલયો ભૂત્વા ઉપતસ્થુઃ પ્રજાપતિમ્ આદિત્યા વસવો રુદ્રાઃ સાધ્યાઃ સર્વે મરુદ્ગણાઃ
બધા દેવતાઓ, હાથ જોડીને, પ્રજાપતિ દક્ષની પાસે ગયા; તેમાં આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, સાધ્ય અને બધા મરુદગણો સામેલ હતા.
વિષ્ણુના સહિતાઃ સર્વ આગતા યજ્ઞભાગિનઃ ઊષ્મપા ધૂમપાશ્ ચૈવ આજ્યપાઃ સોમપાસ્ તથા
યજ્ઞના ભાગીદાર બધા દેવતાઓ વિષ્ણુ સાથે આવ્યા; તેમાં ઉષ્મપ, ધૂમપ, આજ્યપ અને સોમપ દેવતાઓ પણ હતા.
અશ્વિનૌ મરુતશ્ ચૈવ નાનાદેવગણૈઃ સહ એતે ચાન્યે ચ બહવો ભૂતગ્રામાસ્ તથૈવ ચ
અશ્વિનીકુમારો અને મરુદગણો વિવિધ દેવસમૂહો સાથે, તથા બીજા અનેક પ્રકારના ભૂતગણો પણ આવ્યા.
જરાયુજાણ્ડજાશ્ ચૈવ તથૈવ સ્વેદજોદ્ભિદઃ આગતાઃ સત્ત્રિણઃ સર્વે દેવાઃ સ્ત્રીભિઃ સહર્ષિભિઃ
જેઓ જઠર, અંડા, સ્વેદ અને અંકુરથી જન્મેલા છે, એવા બધા યજ્ઞકર્તા, દેવતાઓ, સ્ત્રીઓ અને ઋષિઓ પણ ત્યાં આવ્યા.
વિરાજન્તે વિમાનસ્થા દીપ્યમાના ઇવાગ્નયઃ તાન્ દૃષ્ટ્વા મન્યુનાવિષ્ટો દધીચિર્ વાક્યમ્ અબ્રવીત્
તેઓ વિમાનોમાં બેઠા અગ્નિ સમાન તેજથી પ્રકાશિત થતા દેખાતા હતા; તેમને જોઈને દધીચિ ક્રોધથી ભરાઈને બોલ્યા.
અપૂજ્યપૂજને ચૈવ પૂજ્યાનાં ચાપ્ય્ અપૂજને નરઃ પાપમ્ અવાપ્નોતિ મહદ્ વૈ નાત્ર સંશયઃ
અપાત્રને પૂજા કરવી અને પાત્રને અપૂજ્ય રાખવી — એ બંનેથી મનુષ્યને મોટું પાપ થાય છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
એવમ્ ઉક્ત્વા તુ વિપ્રર્ષિઃ પુનર્ દક્ષમ્ અભાષત
આ રીતે કહી વિપ્ર ઋષિએ ફરી દક્ષને સંબોધ્યા.
પૂજ્યં ચ પશુભર્તારં કસ્માન્ નાર્ચયસે પ્રભુમ્
પશુઓના સ્વામી, પૂજનીય એવા પ્રભુનું તું પૂજન કેમ કરતો નથી?
સન્તિ મે બહવો રુદ્રાઃ શૂલહસ્તાઃ કપર્દિનઃ એકાદશસ્થાનગતા નાન્યં વિદ્મો મહેશ્વરમ્
મારા ઘણા રુદ્રો છે, જેઓ ત્રિશૂલ ધારણ કરે છે અને જટાવાળાં છે, તેઓ અગિયાર સ્થળે સ્થિત છે; અમને મહાદેવ સિવાય બીજું કોઈ મહાન સ્વામી નથી જાણીતું.
સર્વેષામ્ એકમન્ત્રો ઽયં મમેશો ન નિમન્ત્રિતઃ યથાહં શંકરાદ્ ઊર્ધ્વં નાન્યં પશ્યામિ દૈવતમ્ તથા દક્ષસ્ય વિપુલો યજ્ઞો ઽયં ન ભવિષ્યતિ
બધા માટે એક જ મંત્ર છે; મારા સ્વામીનું આમંત્રણ નથી. હું કહું છું, શંકરથી ઉપર બીજું કોઈ દેવ નથી. એટલે દક્ષનો આ વિશાળ યજ્ઞ સફળ નહીં થાય.
વિષ્ણોશ્ ચ ભાગા વિવિધાઃ પ્રદત્તાસ્ તથા ચ રુદ્રેભ્ય ઉત પ્રદત્તાઃ અન્યે ઽપિ દેવા નિજભાગયુક્તા દદામિ ભાગં ન તુ શંકરાય
વિષ્ણુને અનેક ભાગો આપવામાં આવ્યા છે, એ જ રીતે રુદ્રોને પણ મળ્યા છે; બીજા દેવતાઓને પણ તેમના ભાગ મળ્યા છે. હું બધાને ભાગ આપું છું, પણ શંકરને નથી આપતો.
ગતાસ્ તુ દેવતા જ્ઞાત્વા શૈલરાજસુતા તદા ઉવાચ વચનં શર્વં દેવં પશુપતિં પતિમ્
આ જાણીને દેવતાઓ પર્વતરાજની પુત્રી પાસે ગયા, અને એણે સર્વના સ્વામી, પશુપતિ દેવને આ રીતે કહ્યું.
ભગવન્ કુત્ર યાન્ત્ય્ એતે દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ બ્રૂહિ તત્ત્વેન તત્ત્વજ્ઞ સંશયો મે મહાન્ અયમ્
હે ભગવાન, ઇન્દ્રની આગેવાનીમાં આ દેવતાઓ ક્યાં જઈ રહ્યા છે? સત્ય કહો, હકીકત જાણનારા, મને આમાં મોટો સંશય થયો છે.
દક્ષો નામ મહાભાગે પ્રજાનાં પતિર્ ઉત્તમઃ હયમેધેન યજતે તત્ર યાન્તિ દિવૌકસઃ
દક્ષ નામે, હે મહાભાગ્યવાળી, પ્રજાપતિ છે; એ અશ્વમેધ યજ્ઞ કરે છે, અને દેવતાઓ ત્યાં જઈ રહ્યા છે.
યજ્ઞમ્ એતં મહાભાગ કિમર્થં નાનુગચ્છસિ કેન વા પ્રતિષેધેન ગમનં તે ન વિદ્યતે
હે મહાભાગ્યવાળી, તમે આ યજ્ઞમાં કેમ નથી જતી? કઈ મનાઈથી તમારું ત્યાં જવું શક્ય નથી?
સુરૈર્ એવ મહાભાગે સર્વમ્ એતદ્ અનુષ્ઠિતમ્ યજ્ઞેષુ મમ સર્વેષુ ન ભાગ ઉપકલ્પિતઃ
હે મહાભાગ્યવાળી, આ બધું દેવતાઓએ જ કર્યું છે. મારા બધા યજ્ઞોમાં મને કોઈ ભાગ મળતો નથી.
પૂર્વાગતેન ગન્તવ્યં માર્ગેણ વરવર્ણિનિ ન મે સુરાઃ પ્રયચ્છન્તિ ભાગં યજ્ઞસ્ય ધર્મતઃ
હે સુંદરવર્ણાવાળી, પહેલાથી નક્કી થયેલા માર્ગે જવું જોઈએ; દેવતાઓ યથાધિકાર મને યજ્ઞનો ભાગ આપતા નથી.
ભગવન્ સર્વદેવેષુ પ્રભાવાભ્યધિકો ગુણૈઃ અજેયશ્ ચાપ્ય્ અધૃષ્યશ્ ચ તેજસા યશસા શ્રિયા
હે ભગવાન, બધા દેવોમાં તમે શક્તિ અને ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છો; તમે અજેય, અપરાજિત, તેજસ્વી, પ્રસિદ્ધ અને વૈભવી છો.
અનેન તુ મહાભાગ પ્રતિષેધેન ભાગતઃ અતીવ દુઃખમ્ આપન્ના વેપથુશ્ ચ મહાન્ અયમ્
હે મહાભાગ્યવાળી, આ રીતે ભાગમાંથી વંચિત થવાથી મને બહુ દુઃખ થયું છે અને મને ભારે કંપન થયું છે.
કિં નામ દાનં નિયમં તપો વા કુર્યામ્ અહં યેન પતિર્ મમાદ્ય લભેત ભાગં ભગવાન્ અચિન્ત્યો યજ્ઞસ્ય ચેન્દ્રાદ્યમરૈર્ વિચિત્રમ્
હું કયું દાન, નિયમ કે તપ કરું કે જેથી મારા પતિને આજે, હે આશ્ચર્યજનક, ઇન્દ્ર અને બીજા દેવતાઓ વચ્ચે યજ્ઞમાં ભાગ મળે?
અહં વિજાનામિ વિશાલનેત્રે ધ્યાનેન સર્વે ચ વિદન્તિ સન્તઃ તવાદ્ય મોહેન સહેન્દ્રદેવા લોકત્રયં સર્વમ્ અથો વિનષ્ટમ્
હે વિશાળનેત્રાવાળી, હું ધ્યાનથી જાણું છું અને સારા લોકો પણ જાણે છે; પણ આજે, તમારા મોહથી, ઇન્દ્ર અને દેવતાઓ સાથે ત્રણેય લોક નષ્ટ થઈ ગયા છે.
મામ્ અધ્વરેશં નિતરાં સ્તુવન્તિ રથંતરં સામ ગાયન્તિ મહ્યમ્ માં બ્રાહ્મણા બ્રહ્મમન્ત્રૈર્ યજન્તિ મમાધ્વર્યવઃ કલ્પયન્તે ચ ભાગમ્
મને યજ્ઞના સ્વામી તરીકે વખાણે છે; મારા માટે રથંતર સામ ગાય છે; બ્રાહ્મણો મને બ્રહ્મમંત્રોથી પૂજે છે; મારા યજ્ઞકર્તા મારા ભાગની તૈયારી કરે છે.
વિકત્થસે પ્રાકૃતવત્ સર્વસ્ત્રીજનસંસદિ સ્તૌષિ ગર્વાયસે ચાપિ સ્વમ્ આત્માનં ન સંશયઃ
તમે બધા સ્ત્રીઓની સભામાં સામાન્ય માણસની જેમ ગર્વથી બોલો છો; તમે પોતાને વખાણો છો, એમાં કોઈ શંકા નથી.
નાત્માનં સ્તૌમિ દેવેશિ યથા ત્વમ્ અનુગચ્છસિ સંસ્રક્ષ્યામિ વરારોહે ભાગાર્થે વરવર્ણિનિ
હે દેવીઓની દેવી, હું પોતાને એ રીતે નથી વખાણતો જેમ તમે કરો છો; હે સુંદરવર્ણાવાળી, ભાગ માટે હું તમારી રક્ષા કરીશ.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ભગવાન્ પત્નીમ્ ઉમાં પ્રાણૈર્ અપિ પ્રિયામ્ સો ઽસૃજદ્ ભગવાન્ વક્ત્રાદ્ ભૂતં ક્રોધાગ્નિસંભવમ્
આ રીતે પોતાના પ્રાણથી પણ પ્રિય પત્ની ઉમાને કહ્યા પછી, ભગવાને પોતાના મુખમાંથી ક્રોધાગ્નિથી જન્મેલું એક ભયાનક રૂપ ઉત્પન્ન કર્યું.
તમ્ ઉવાચ મખં ગચ્છ દક્ષસ્ય ત્વં મહેશ્વરઃ નાશયાશુ ક્રતું તસ્ય દક્ષસ્ય મદનુજ્ઞયા
એને કહ્યું: તું દક્ષના યજ્ઞમાં જા, તું દક્ષનો મહેશ્વર છે; મારી આજ્ઞાથી તું ઝડપથી એનો યજ્ઞ નષ્ટ કર.