ઉપાસતે મહાત્માનમ્ ઉશના ચ મહામુનિઃ સનત્કુમારપ્રમુખાસ્ તથૈવ પરમર્ષયઃ
મહાન ઋષિ ઉશના, તેમજ સનત્કુમાર અને અન્ય શ્રેષ્ઠ ઋષિઓએ પણ મહાત્માનું પૂજન કર્યું.
અઙ્ગિરઃપ્રમુખાશ્ ચૈવ તથા દેવર્ષયો ઽપિ ચ વિશ્વાવસુશ્ ચ ગન્ધર્વસ્ તથા નારદપર્વતૌ
અંગિરા અને અન્ય મુખ્ય દેવઋષિઓ, વિશ્વાવસુ ગંધર્વ, તેમજ નારદ અને પર્વત પણ ત્યાં હતા.
અપ્સરોગણસંઘાશ્ ચ સમાજગ્મુર્ અનેકશઃ વવૌ સુખશિવો વાયુર્ નાનાગન્ધવહઃ શુચિઃ
અપ્સરાઓના અનેક સમૂહો એકઠા થયા; સુખદ અને શુભ પવન વિવિધ શુદ્ધ સુગંધો લાવતો ફૂંકાયો.
સર્વર્તુકુસુમોપેતઃ પુષ્પવન્તો ઽભવન્ દ્રુમાઃ તથા વિદ્યાધરાઃ સાધ્યાઃ સિદ્ધાશ્ ચૈવ તપોધનાઃ
બધા ઋતુઓના ફૂલોથી વૃક્ષો શોભી ઉઠ્યા; ત્યાં વિદ્યા ધરાવનારા, સાધ્ય, સિદ્ધ અને તપસ્વીઓ પણ હાજર હતા.
મહાદેવં પશુપતિં પર્યુપાસત તત્ર વૈ ભૂતાનિ ચ તથાન્યાનિ નાનારૂપધરાણ્ય્ અથ
ત્યાં મહાદેવ, પશુઓના સ્વામી, અને અન્ય અનેક રૂપ ધરાવનારા ભૂતાદિકોનું ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરવામાં આવતું હતું.
રાક્ષસાશ્ ચ મહારૌદ્રાઃ પિશાચાશ્ ચ મહાબલાઃ બહુરૂપધરા ધૃષ્ટા નાનાપ્રહરણાયુધાઃ
ત્યાં ભયાનક રાક્ષસો અને પ્રચંડ શક્તિશાળી પિશાચો, અનેક રૂપ ધારણ કરનાર અને વિવિધ શસ્ત્રો ધારણ કરનારા, નિર્ભય રીતે હાજર હતા.
દેવસ્યાનુચરાસ્ તત્ર તસ્થુર્ વૈશ્વાનરોપમાઃ નન્દીશ્વરશ્ ચ ભગવાન્ દેવસ્યાનુમતે સ્થિતઃ
દેવના અનુચરો ત્યાં અગ્નિ જેવી તેજસ્વી કાયાથી ઉભા હતા; અને ભગવાન નંદીશ્વર પણ દેવની આજ્ઞાથી ત્યાં સ્થિત હતા.
પ્રગૃહ્ય જ્વલિતં શૂલં દીપ્યમાનં સ્વતેજસા ગઙ્ગા ચ સરિતાં શ્રેષ્ઠા સર્વતીર્થજલોદ્ભવા
તેઓએ તેજસ્વી ત્રિશૂલ હાથમાં પકડી રાખ્યો હતો, પોતાનાં તેજથી પ્રકાશિત થતો; અને ગંગા, સર્વ તીર્થોના જળમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી શ્રેષ્ઠ નદી, પણ ત્યાં હતી.
પર્યુપાસત તં દેવં રૂપિણી દ્વિજસત્તમાઃ એવં સ ભગવાંસ્ તત્ર પૂજ્યમાનઃ સુરર્ષિભિઃ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો, રૂપવતી એ દેવનું પૂજન કરતી હતી; એ રીતે ભગવાન ત્યાં દેવો અને ઋષિઓ દ્વારા પૂજાયમાન થયા.
દેવૈશ્ ચ સુમહાભાગૈર્ મહાદેવો વ્યતિષ્ઠત કસ્યચિત્ ત્વ્ અથ કાલસ્ય દક્ષો નામ પ્રજાપતિઃ
મહાદેવ મહાન પુણ્યશાળી દેવતાઓ સાથે ત્યાં ઊભા રહ્યા; પછી એક સમયે દક્ષ નામના પ્રજાપતિ પ્રગટ થયા.
પૂર્વોક્તેન વિધાનેન યક્ષ્યમાણો ઽભ્યપદ્યત તતસ્ તસ્ય મખે દેવાઃ સર્વે શક્રપુરોગમાઃ
પહેલાં જણાવેલા વિધિ પ્રમાણે યજ્ઞ કરવા દક્ષ તૈયાર થયા; ત્યારબાદ તેમના યજ્ઞમાં ઇન્દ્ર સહિત બધા દેવતાઓ એકત્ર થયા.
સ્વર્ગસ્થાનાદ્ અથાગમ્ય દક્ષમ્ આપેદિરે તથા તે વિમાનૈર્ મહાત્માનો જ્વલદ્ભિર્ જ્વલનપ્રભાઃ
તેઓ સ્વર્ગના નિવાસસ્થાનમાંથી આવી દક્ષ પાસે પહોંચ્યા; એ મહાત્માઓ તેજસ્વી અને પ્રકાશમાન વિમાનોમાં આવીને હાજર થયા.
દેવસ્યાનુમતે ઽગચ્છન્ ગઙ્ગાદ્વારમ્ ઇતિ શ્રુતિઃ ગન્ધર્વાપ્સરસાકીર્ણં નાનાદ્રુમલતાવૃતમ્
દેવની આજ્ઞાથી તેઓ ગંગાના દ્વાર પર ગયા, જેમ શાસ્ત્રોમાં કહેવાય છે, જ્યાં ગંધર્વો અને અપ્સરાઓની ભીડ હતી અને વિવિધ વૃક્ષો તથા લતાઓથી આચ્છાદિત હતું.
ઋષિસિદ્ધૈઃ પરિવૃતં દક્ષં ધર્મભૃતાં વરમ્ પૃથિવ્યામ્ અન્તરિક્ષે ચ યે ચ સ્વર્લોકવાસિનઃ
ઋષિ અને સિદ્ધો દ્વારા ઘેરાયેલા દક્ષ, ધર્મના શ્રેષ્ઠ પાલક, પૃથ્વી, આકાશ અને સ્વર્ગલોકના નિવાસીઓ સાથે ત્યાં હાજર હતા.
સર્વે પ્રાઞ્જલયો ભૂત્વા ઉપતસ્થુઃ પ્રજાપતિમ્ આદિત્યા વસવો રુદ્રાઃ સાધ્યાઃ સર્વે મરુદ્ગણાઃ
બધા દેવતાઓ, હાથ જોડીને, પ્રજાપતિ દક્ષની પાસે ગયા; તેમાં આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, સાધ્ય અને બધા મરુદગણો સામેલ હતા.
વિષ્ણુના સહિતાઃ સર્વ આગતા યજ્ઞભાગિનઃ ઊષ્મપા ધૂમપાશ્ ચૈવ આજ્યપાઃ સોમપાસ્ તથા
યજ્ઞના ભાગીદાર બધા દેવતાઓ વિષ્ણુ સાથે આવ્યા; તેમાં ઉષ્મપ, ધૂમપ, આજ્યપ અને સોમપ દેવતાઓ પણ હતા.
અશ્વિનૌ મરુતશ્ ચૈવ નાનાદેવગણૈઃ સહ એતે ચાન્યે ચ બહવો ભૂતગ્રામાસ્ તથૈવ ચ
અશ્વિનીકુમારો અને મરુદગણો વિવિધ દેવસમૂહો સાથે, તથા બીજા અનેક પ્રકારના ભૂતગણો પણ આવ્યા.
જરાયુજાણ્ડજાશ્ ચૈવ તથૈવ સ્વેદજોદ્ભિદઃ આગતાઃ સત્ત્રિણઃ સર્વે દેવાઃ સ્ત્રીભિઃ સહર્ષિભિઃ
જેઓ જઠર, અંડા, સ્વેદ અને અંકુરથી જન્મેલા છે, એવા બધા યજ્ઞકર્તા, દેવતાઓ, સ્ત્રીઓ અને ઋષિઓ પણ ત્યાં આવ્યા.
વિરાજન્તે વિમાનસ્થા દીપ્યમાના ઇવાગ્નયઃ તાન્ દૃષ્ટ્વા મન્યુનાવિષ્ટો દધીચિર્ વાક્યમ્ અબ્રવીત્
તેઓ વિમાનોમાં બેઠા અગ્નિ સમાન તેજથી પ્રકાશિત થતા દેખાતા હતા; તેમને જોઈને દધીચિ ક્રોધથી ભરાઈને બોલ્યા.
અપૂજ્યપૂજને ચૈવ પૂજ્યાનાં ચાપ્ય્ અપૂજને નરઃ પાપમ્ અવાપ્નોતિ મહદ્ વૈ નાત્ર સંશયઃ
અપાત્રને પૂજા કરવી અને પાત્રને અપૂજ્ય રાખવી — એ બંનેથી મનુષ્યને મોટું પાપ થાય છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
એવમ્ ઉક્ત્વા તુ વિપ્રર્ષિઃ પુનર્ દક્ષમ્ અભાષત
આ રીતે કહી વિપ્ર ઋષિએ ફરી દક્ષને સંબોધ્યા.
પૂજ્યં ચ પશુભર્તારં કસ્માન્ નાર્ચયસે પ્રભુમ્
પશુઓના સ્વામી, પૂજનીય એવા પ્રભુનું તું પૂજન કેમ કરતો નથી?
સન્તિ મે બહવો રુદ્રાઃ શૂલહસ્તાઃ કપર્દિનઃ એકાદશસ્થાનગતા નાન્યં વિદ્મો મહેશ્વરમ્
મારા ઘણા રુદ્રો છે, જેઓ ત્રિશૂલ ધારણ કરે છે અને જટાવાળાં છે, તેઓ અગિયાર સ્થળે સ્થિત છે; અમને મહાદેવ સિવાય બીજું કોઈ મહાન સ્વામી નથી જાણીતું.
સર્વેષામ્ એકમન્ત્રો ઽયં મમેશો ન નિમન્ત્રિતઃ યથાહં શંકરાદ્ ઊર્ધ્વં નાન્યં પશ્યામિ દૈવતમ્ તથા દક્ષસ્ય વિપુલો યજ્ઞો ઽયં ન ભવિષ્યતિ
બધા માટે એક જ મંત્ર છે; મારા સ્વામીનું આમંત્રણ નથી. હું કહું છું, શંકરથી ઉપર બીજું કોઈ દેવ નથી. એટલે દક્ષનો આ વિશાળ યજ્ઞ સફળ નહીં થાય.
વિષ્ણોશ્ ચ ભાગા વિવિધાઃ પ્રદત્તાસ્ તથા ચ રુદ્રેભ્ય ઉત પ્રદત્તાઃ અન્યે ઽપિ દેવા નિજભાગયુક્તા દદામિ ભાગં ન તુ શંકરાય
વિષ્ણુને અનેક ભાગો આપવામાં આવ્યા છે, એ જ રીતે રુદ્રોને પણ મળ્યા છે; બીજા દેવતાઓને પણ તેમના ભાગ મળ્યા છે. હું બધાને ભાગ આપું છું, પણ શંકરને નથી આપતો.
ગતાસ્ તુ દેવતા જ્ઞાત્વા શૈલરાજસુતા તદા ઉવાચ વચનં શર્વં દેવં પશુપતિં પતિમ્
આ જાણીને દેવતાઓ પર્વતરાજની પુત્રી પાસે ગયા, અને એણે સર્વના સ્વામી, પશુપતિ દેવને આ રીતે કહ્યું.
ભગવન્ કુત્ર યાન્ત્ય્ એતે દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ બ્રૂહિ તત્ત્વેન તત્ત્વજ્ઞ સંશયો મે મહાન્ અયમ્
હે ભગવાન, ઇન્દ્રની આગેવાનીમાં આ દેવતાઓ ક્યાં જઈ રહ્યા છે? સત્ય કહો, હકીકત જાણનારા, મને આમાં મોટો સંશય થયો છે.
દક્ષો નામ મહાભાગે પ્રજાનાં પતિર્ ઉત્તમઃ હયમેધેન યજતે તત્ર યાન્તિ દિવૌકસઃ
દક્ષ નામે, હે મહાભાગ્યવાળી, પ્રજાપતિ છે; એ અશ્વમેધ યજ્ઞ કરે છે, અને દેવતાઓ ત્યાં જઈ રહ્યા છે.
યજ્ઞમ્ એતં મહાભાગ કિમર્થં નાનુગચ્છસિ કેન વા પ્રતિષેધેન ગમનં તે ન વિદ્યતે
હે મહાભાગ્યવાળી, તમે આ યજ્ઞમાં કેમ નથી જતી? કઈ મનાઈથી તમારું ત્યાં જવું શક્ય નથી?
સુરૈર્ એવ મહાભાગે સર્વમ્ એતદ્ અનુષ્ઠિતમ્ યજ્ઞેષુ મમ સર્વેષુ ન ભાગ ઉપકલ્પિતઃ
હે મહાભાગ્યવાળી, આ બધું દેવતાઓએ જ કર્યું છે. મારા બધા યજ્ઞોમાં મને કોઈ ભાગ મળતો નથી.