યસ્ તુ હરોત્સવમ્ અદ્ભુતમ્ એનં ગાયતિ દૈવતવિપ્રસમક્ષમ્ સો ઽપ્રતિરૂપગણેશસમાનો દેહવિપર્યયમ્ એત્ય સુખી સ્યાત્
જે કોઈ હરિનું આ અદ્ભુત ઉત્સવ દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોની હાજરીમાં ગાય છે, એ વ્યક્તિ અપ્રતિમ ગણપતિ જેવી મહિમા પામે છે અને શરીર છોડ્યા પછી સુખી બને છે.
વિપ્રવર્યાઃ સ્તવં હીમં શૃણુયાદ્ વા પઠેચ્ ચ યઃ સ સર્વલોકગો દેવૈઃ પૂજ્યતે ઽમરરાડ્ ઇવ
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, જે કોઈ આ સ્તોત્રને સાંભળે છે કે પઠન કરે છે, તેને બધા લોકોમાં દેવતાઓ દ્વારા એ જ રીતે સન્માન મળે છે જેમ અમરરાજાને મળે છે.
પ્રવિષ્ટે ભવનં દેવે સૂપવિષ્ટે વરાસને સ વક્રો મન્મથઃ ક્રૂરો દેવં વેદ્ધુમના ભવત્
જ્યારે દેવ પોતાના ભવનમાં પ્રવેશી શ્રેષ્ઠ આસન પર બેઠા, ત્યારે એ વાંકડો અને ક્રૂર મનમથ દેવને ઘાયલ કરવાનો ઈરાદો રાખતો હતો.
તમ્ અનાચારસંયુક્તં દુરાત્માનં કુલાધમમ્ લોકાન્ સર્વાન્ પીડયન્તં સર્વાઙ્ગાવરણાત્મકમ્
એ દુષ્ટ, દુર્વ્યવહારથી ભરેલો, દુરાચારી અને કુળનો સૌથી નીચો, જે બધા લોકોએ પીડા આપતો અને આખા શરીરને ઢાંકી લેતી આકૃતિ ધરાવતો હતો—
ઋષીણાં વિઘ્નકર્તારં નિયમાનાં વ્રતૈઃ સહ ચક્રાહ્વયસ્ય રૂપેણ રત્યા સહ સમાગતમ્
જે ઋષિઓના વ્રત અને નિયમોમાં વિઘ્ન ઊભું કરતો, એ ચક્ર નામે ઓળખાતા રૂપમાં રતિ સાથે પ્રગટ થયો.
અથાતતાયિનં વિપ્રા વેદ્ધુકામં સુરેશ્વરઃ નયનેન તૃતીયેન સાવજ્ઞં સમવૈક્ષત
પછી, હે બ્રાહ્મણો, દેવોના સ્વામી એ દુશ્મનને ઘાયલ કરવા ઇચ્છી, તૃતીય નેત્રથી તેને અવગણનાભરી નજરે જોયો.
તતો ઽસ્ય નેત્રજો વહ્નિર્ જ્વાલામાલાસહસ્રવાન્ સહસા રતિભર્તારમ્ અદહત્ સપરિચ્છદમ્
પછી તેના નેત્રમાંથી અગ્નિ પ્રગટ્યો, જેમાં હજારો જ્વાળાઓની માળાઓ હતી, અને એ અગ્નિએ તરત જ રતિના પતિ તથા તેના સહયોગીઓને ભસ્મ કરી દીધા.
સ દહ્યમાનઃ કરુણમ્ આર્તો ઽક્રોશત વિસ્વરમ્ પ્રસાદયંશ્ ચ તં દેવં પપાત ધરણીતલે
બળતાં, દુઃખી અને પીડાયમાન મનમથે કરુણ રડવું શરૂ કર્યું, દેવને પ્રસન્ન કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો અને જમીન પર પડી ગયો.
અથ સો ઽગ્નિપરીતાઙ્ગો મન્મથો લોકતાપનઃ પપાત સહસા મૂર્છાં ક્ષણેન સમપદ્યત
પછી, આખું શરીર અગ્નિથી દહાયેલી મનમથ, જે લોકોએ પીડા આપતો હતો, એ એક ક્ષણે જ અચાનક બેભાન થઈ પડી ગયો.
પત્ની તુ કરુણં તસ્ય વિલલાપ સુદુઃખિતા દેવીં દેવં ચ દુઃખાર્તા અયાચત્ કરુણાવતી
પણ તેની પત્ની, અત્યંત દુઃખી થઈ, હૈયા ભરાઈને રડવા લાગી; દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, તેણે દયાભાવે દેવી અને દેવ પાસે વિનંતી કરી.
તસ્યાશ્ ચ કરુણાં જ્ઞાત્વા દેવૌ તૌ કરુણાત્મકૌ ઊચતુસ્ તાં સમાલોક્ય સમાશ્વાસ્ય ચ દુઃખિતામ્
તેણીનું કરુણ હૃદય જાણી, એ બંને દયાળુ દેવોએ તેને જોયા, દુઃખી પત્નીને શાંત કરી અને તેને કહ્યું.
દગ્ધ એવ ધ્રુવં ભદ્રે નાસ્યોત્પત્તિર્ ઇહેષ્યતે અશરીરો ઽપિ તે ભદ્રે કાર્યં સર્વં કરિષ્યતિ
હા શુભે, એ તો ખરેખર દહાઈ ગયો છે અને હવે અહીં જન્મ લેશે નહીં; પણ, હે શુભે, શરીર વિના પણ એ પોતાના બધા કામ પૂરાં કરશે.
યદા તુ વિષ્ણુર્ ભગવાન્ વસુદેવસુતઃ શુભે તદા તસ્ય સુતો યશ્ ચ પતિસ્ તે સંભવિષ્યતિ
પણ જ્યારે ભગવાન વિષ્ણુ, વસુદેવપુત્ર, જન્મ લેશે, ત્યારે એનો પુત્ર તારો પતિ બનશે.
તતઃ સા તુ વરં લબ્ધ્વા કામપત્ની શુભાનના જગામેષ્ટં તદા દેશં પ્રીતિયુક્તા ગતક્લમા
પછી, આ વર્દાન મળ્યા પછી, કામપત્ની, તેજસ્વી ચહેરે, આનંદપૂર્વક પોતાના ઇચ્છિત સ્થળે ગઈ અને તેની થાક ઉતરી ગઈ.
દગ્ધ્વા કામં તતો વિપ્રાઃ સ તુ દેવો વૃષધ્વજઃ રેમે તત્રોમયા સાર્ધં પ્રહૃષ્ટસ્ તુ હિમાચલે
કામને દહન કર્યા પછી, હે બ્રાહ્મણો, એ વૃષધ્વજ દેવ, ઉમા સાથે હિમાલય પર આનંદથી વિહાર કરવા લાગ્યા.
કન્દરેષુ ચ રમ્યેષુ પદ્મિનીષુ ગુહાસુ ચ નિર્ઝરેષુ ચ રમ્યેષુ કર્ણિકારવનેષુ ચ
સુંદર ગુફાઓમાં, કમળવાળા તળાવોમાં, ગુહાઓમાં, મનોહર ઝરણાઓ અને કર્નિકાર વૃક્ષોના વનોમાં—
નદીતીરેષુ કાન્તેષુ કિંનરાચરિતેષુ ચ શૃઙ્ગેષુ શૈલરાજસ્ય તડાગેષુ સરઃસુ ચ
મોહક નદીકાંઠે, જ્યાં કિન્નરાઓ વિહાર કરે છે, પર્વતરાજના શિખરો પર, તળાવો અને સરોવરોમાં—
વનરાજિષુ રમ્યાસુ નાનાપક્ષિરુતેષુ ચ તીર્થેષુ પુણ્યતોયેષુ મુનીનામ્ આશ્રમેષુ ચ
મનમોહક વનરાજીઓમાં, જ્યાં અનેક પક્ષીઓનું કલરવ સંભળાય છે, પવિત્ર તીર્થોમાં, પવિત્ર જળોમાં અને ઋષિઓના આશ્રમોમાં—
એતેષુ પુણ્યેષુ મનોહરેષુ દેશેષુ વિદ્યાધરભૂષિતેષુ ગન્ધર્વયક્ષામરસેવિતેષુ રેમે સ દેવ્યા સહિતસ્ ત્રિનેત્રઃ
આ પવિત્ર અને મનોહર સ્થળોએ, જ્યાં વિદ્યા ધરાઓની શોભા છે અને ગંધર્વો, યક્ષો તથા દૈવિકો સેવા કરે છે, ત્યાં ત્રિનેત્ર ભગવાને દેવી સાથે આનંદ કર્યો.
દેવૈઃ સહેન્દ્રૈર્ મુનિયક્ષસિદ્ધૈર્ ગન્ધર્વવિદ્યાધરદૈત્યમુખ્યૈઃ અન્યૈશ્ ચ સર્વૈર્ વિવિધૈર્ વૃતો ઽસૌ તસ્મિન્ નગે હર્ષમ્ અવાપ શંભુઃ
ઇન્દ્ર સહિત દેવો, ઋષિઓ, યક્ષો, સિદ્ધો, ગંધર્વો, વિદ્યા ધરાઓ, મુખ્ય દૈત્ય અને અનેક પ્રકારના અન્ય દેવો વચ્ચે ઘેરાયેલા શંભુએ એ પર્વત પર આનંદ અનુભવ્યો.
નૃત્યન્તિ તત્રાપ્સરસઃ સુરેશા ગાયન્તિ ગન્ધર્વગણાઃ પ્રહૃષ્ટાઃ દિવ્યાનિ વાદ્યાન્ય્ અથ વાદયન્તિ કેચિદ્ દ્રુતં દેવવરં સ્તુવન્તિ
ત્યાં અપ્સરાઓ નૃત્ય કરતી, દેવોના સ્વામી ગીત ગાતા, આનંદિત ગંધર્વો દિવ્ય વાદ્યો વગાડતા અને કેટલાક ઝડપથી શ્રેષ્ઠ દેવની સ્તુતિ કરતા.
એવં સ દેવઃ સ્વગણૈર્ ઉપેતો મહાબલૈઃ શક્રયમાગ્નિતુલ્યૈઃ દેવ્યાઃ પ્રિયાર્થં ભગનેત્રહન્તા ગિરિં ન તત્યાજ તદા મહાત્મા
એ રીતે, મહાદેવ પોતાના શક્તિશાળી ગણો સાથે, જે ઇન્દ્ર, યમ અને અગ્નિ જેટલા પરાક્રમી હતા, દેવીને પ્રસન્ન કરવા માટે, એ સમયે પર્વત છોડ્યો નહોતો.
દેવ્યાઃ સમં તુ ભગવાંસ્ તિષ્ઠંસ્ તત્ર સ કામહા અકરોત્ કિં મહાદેવ એતદ્ ઇચ્છામ વેદિતુમ્
દેવી સાથે ઊભેલા, કામદેહના વિનાશક ભગવાને ત્યાં કંઈક કર્યું; મહાદેવે શું કર્યું, એ જાણવાની અમારી ઇચ્છા છે.
ભગવાન્ હિમવચ્છૃઙ્ગે સ હિ દેવ્યાઃ પ્રિયેચ્છયા ગણેશૈર્ વિવિધાકારૈર્ હાસં સંજનયન્ મુહુઃ
હિમવંત શિખરે, દેવીને ખુશ કરવા માટે, ભગવાને અનેક રૂપ ધરાવતાં પોતાના ગણોમાં વારંવાર હાસ્ય પેદા કર્યું.
દેવીં બાલેન્દુતિલકો રમયંશ્ ચ રરામ ચ મહાનુભાવૈઃ સર્વજ્ઞૈઃ કામરૂપધરૈઃ શુભૈઃ
ચંદ્રકલા તિલક ધરાવતી દેવીને પ્રસન્ન કરતાં, મહાદેવે સર્વજ્ઞ, શુભ અને ઇચ્છિત રૂપ ધારણ કરનારા મહાનુભાવો સાથે આનંદ કર્યો.
અથ દેવ્ય્ આસસાદૈકા માતરં પરમેશ્વરી આસીનાં કાઞ્ચને શુભ્ર આસને પરમાદ્ભુતે
પછી પરમેશ્વરી દેવી પોતાની માતાને મળવા ગઈ, જે ચમકતા સુવર્ણના અદ્ભુત આસન પર બેઠેલી હતી.
અથ દૃષ્ટ્વા સતીં દેવીમ્ આગતાં સુરરૂપિણીમ્ આસનેન મહાર્હેણ શંપાદયદ્ અનિન્દિતામ્ આસીનાં તામ્ અથોવાચ મેના હિમવતઃ પ્રિયા
દૈવી સ્વરૂપે આવેલી સતીને જોઈને, હિમવંતની પ્રિય મેનાએ પોતાની નિર્દોષ પુત્રીનું ઉત્તમ આસનથી સન્માન કર્યું અને પછી બોલી.
ચિરસ્યાગમનં તે ઽદ્ય વદ પુત્રિ શુભેક્ષણે દરિદ્રા ક્રીડનૈસ્ ત્વં હિ ભર્ત્રા ક્રીડસિ સંગતા
દીકરી, શુભ દ્રષ્ટિવાળી, તું આજે બહુ સમય પછી આવી છે; મને કહો, શું તને રમણીઓમાં કમી છે, કે તું પતિ સાથે રમતાં જોડાયેલી છે?
યે દરિદ્રા ભવન્તિ સ્મ તથૈવ ચ નિરાશ્રયાઃ ઉમે ત એવં ક્રીડન્તિ યથા તવ પતિઃ શુભે
જે લોકો ગરીબ અને આશ્રયવિહિન હોય છે, ઓ ઉમા, તેઓ જ એવો ખેલ કરે છે જેમ તારો પતિ કરે છે, ઓ શુભે.
સૈવમ્ ઉક્તાથ માત્રા તુ નાતિહૃષ્ટમના ભવત્ મહત્યા ક્ષમયા યુક્તા ન કિંચિત્ તામ્ ઉવાચ હ વિસૃષ્ટા ચ તદા માત્રા ગત્વા દેવમ્ ઉવાચ હ
માતાએ આવું કહ્યાની પછી, દેવી બહુ ખુશ ન રહી; મોટી ક્ષમાથી યુક્ત રહીને, તેણે કંઈ કહ્યું નહીં અને માતાએ મોકલી, પછી દેવ પાસે જઈને કહ્યું.