તેષાં પાત્રવિશેષાંશ્ ચ વક્તુમ્ અર્હસિ સુવ્રત વત્સક્ષીરવિશેષાંશ્ ચ દોગ્ધારં ચાનુપૂર્વશઃ
હે સુવ્રત, તેઓએ કયા પ્રકારના પાત્રો વાપર્યા, કયા પ્રકારનું વાછરડાનું દૂધ હતું અને કોણે દૂધ કાઢ્યું તે ક્રમવાર કહો.
યસ્માચ્ ચ કારણાત્ પાણિર્ વેણસ્ય મથિતઃ પુરા ક્રુદ્ધૈર્ મહર્ષિભિસ્ તાત કારણં તચ્ ચ કીર્તય
અને, પૂર્વે મહર્ષિઓના ક્રોધથી વેણના હાથને શા માટે મથવામાં આવ્યો હતો, એ કારણ પણ કહો, હે પ્રિય.
શૃણુધ્વં કીર્તયિષ્યામિ પૃથોર્ વૈણ્યસ્ય વિસ્તરમ્ એકાગ્રાઃ પ્રયતાશ્ ચૈવ પુણ્યાર્થં વૈ દ્વિજર્ષભાઃ
હવે હું વેણપુત્ર પૃથુની વિગતવાર કથા કહું છું, તમે સૌ એકાગ્ર અને શ્રદ્ધાપૂર્વક પુણ્ય માટે સાંભળો, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.
નાશુચેઃ ક્ષુદ્રમનસો નાશિષ્યસ્યાવ્રતસ્ય ચ કીર્તયેયમ્ ઇદં વિપ્રાઃ કૃતઘ્નાયાહિતાય ચ
હે વિદ્વાનો, હું આ કથા અશુદ્ધ, નાની બુદ્ધિ ધરાવનાર, શિષ્ય ન હોય, અવ્રતી, કૃતઘ્ન કે દુશ્મન વ્યક્તિને ક્યારેય કહું નહીં.
સ્વર્ગ્યં યશસ્યમ્ આયુષ્યં ધન્યં વેદૈશ્ ચ સંમિતમ્ રહસ્યમ્ ઋષિભિઃ પ્રોક્તં શૃણુધ્વં વૈ યથાતથમ્
આ કથા સ્વર્ગ આપનારી, યશસ્વી, આયુષ્યવર્ધક, ધન્ય અને વેદોથી માન્ય છે; ઋષિઓએ ગુપ્ત રીતે શીખવેલી છે—તમે સાચી રીતે સાંભળો.
યશ્ ચેમં કીર્તયેન્ નિત્યં પૃથોર્ વૈણ્યસ્ય વિસ્તરમ્ બ્રાહ્મણેભ્યો નમસ્કૃત્ય ન સ શોચેત્ કૃતાકૃતમ્
જે વ્યક્તિ પૃથુ વેણપુત્રની આ કથા નિયમિતપણે બ્રાહ્મણોને વંદન કરીને કહે છે, તે ક્યારેય કરેલું કે ના કરેલું માટે દુઃખી થતો નથી.
આસીદ્ ધર્મસ્ય સંગોપ્તા પૂર્વમ્ અત્રિસમઃ પ્રભુઃ અત્રિવંશે સમુત્પન્નસ્ ત્વ્ અઙ્ગો નામ પ્રજાપતિઃ
પૂર્વકાળમાં એક ધર્મના રક્ષક, અત્રિ સમાન પ્રભુ, અત્રિ વંશમાં જન્મેલા, અંગ નામના પ્રજાપતિ થયા.
તસ્ય પુત્રો ઽભવદ્ વેણો નાત્યર્થં ધર્મકોવિદઃ જાતો મૃત્યુસુતાયાં વૈ સુનીથાયાં પ્રજાપતિઃ
તેમના પુત્ર વેણ થયા, જે ખાસ ધર્મજ્ઞ નહોતા; તેઓ મૃત્યુપુત્રી સુનીથાથી જન્મેલા હતા, હે પ્રજાપતિ.
સ માતામહદોષેણ તેન કાલાત્મજાત્મજઃ સ્વધર્મં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા કામલોભેષ્વ્ અવર્તત
માતામાના દોષથી, આ કાળપુત્રીનો પુત્ર પોતાનું ધર્મ છોડીને કામ અને લોભમાં પ્રવૃત્ત થયો.
મર્યાદાં ભેદયામ્ આસ ધર્મોપેતાં સ પાર્થિવઃ વેદધર્માન્ અતિક્રમ્ય સો ઽધર્મનિરતો ઽભવત્
એ રાજાએ ધર્મયુક્ત મર્યાદા તોડી, વેદના ધર્મોનું ઉલ્લંઘન કર્યું અને અધર્મમાં લાગ્યો.
નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્કારાઃ પ્રજાસ્ તસ્મિન્ પ્રજાપતૌ પ્રવૃત્તં ન પપુઃ સોમં હુતં યજ્ઞેષુ દેવતાઃ
તે સમયે પ્રજાપતિએ રાજ્ય કર્યું ત્યારે, લોકો સ્વાધ્યાય કે વષટ્ બોલતા નહોતા; દેવતાઓએ યજ્ઞમાં હોમાયેલું સોમ પણ પીધું નહોતું, અને યજ્ઞોમાં હવન પણ થતું નહોતું.
ન યષ્ટવ્યં ન હોતવ્યમ્ ઇતિ તસ્ય પ્રજાપતેઃ આસીત્ પ્રતિજ્ઞા ક્રૂરેયં વિનાશે પ્રત્યુપસ્થિતે
એ પ્રજાપતિના મનમાં ક્રૂર સંકલ્પ ઊભો થયો: 'હવે કોઈ યજ્ઞ ન થાય, કોઈ હવન ન થાય,' કેમ કે વિનાશ નજીક આવી ગયો હતો.
અહમ્ ઇજ્યશ્ ચ યષ્ટા ચ યજ્ઞશ્ ચેતિ ભૃગૂદ્વહ મયિ યજ્ઞો વિધાતવ્યો મયિ હોતવ્યમ્ ઇત્ય્ અપિ
ભૃગુમાં શ્રેષ્ઠ, હું જ પૂજા, પૂજક અને યજ્ઞ છું; યજ્ઞ પણ મારા માટે જ કરવો જોઈએ અને હવન પણ મને જ અર્પણ કરવું જોઈએ.
તમ્ અતિક્રાન્તમર્યાદમ્ આદદાનમ્ અસાંપ્રતમ્ ઊચુર્ મહર્ષયઃ સર્વે મરીચિપ્રમુખાસ્ તદા
પછી બધા મહર્ષિઓએ, મરીચિના નેતૃત્વ હેઠળ, એ સીમા ઓળંગી ગયેલા અને અયોગ્ય વર્તન કરનારને સંબોધ્યા.
વયં દીક્ષાં પ્રવેક્ષ્યામઃ સંવત્સરગણાન્ બહૂન્ અધર્મં કુરુ મા વેણ એષ ધર્મઃ સનાતનઃ
અમે ઘણા વર્ષો સુધી દીક્ષા ધારણ કરીશું; વેણ, તું અધર્મ ન કર, કેમ કે આ તો સનાતન ધર્મ છે.
નિધને ઽત્રેઃ પ્રસૂતસ્ ત્વં પ્રજાપતિર્ અસંશયમ્ પ્રજાશ્ ચ પાલયિષ્યે ઽહમ્ ઇતીહ સમયઃ કૃતઃ
અત્રિના અવસાન સમયે તું જન્મેલો છે અને નિશ્ચયે પ્રજાપતિ છે; હું પ્રજાનું રક્ષણ કરીશ—આવો સંકલ્પ અહીં થયો હતો.
તાંસ્ તથા બ્રુવતઃ સર્વાન્ મહર્ષીન્ અબ્રવીત્ તદા વેણઃ પ્રહસ્ય દુર્બુદ્ધિર્ ઇમમ્ અર્થમ્ અનર્થવિત્
જ્યારે બધા મહર્ષિઓ એમ બોલ્યા, ત્યારે વેણે, સમજણ વિના, હસીને તેમને નુકસાનકારક શબ્દો કહ્યા.
સ્રષ્ટા ધર્મસ્ય કશ્ ચાન્યઃ શ્રોતવ્યં કસ્ય વા મયા શ્રુતવીર્યતપઃસત્યૈર્ મયા વા કઃ સમો ભુવિ
ધર્મનો સર્જક બીજો કોણ છે? હું કોની વાત સાંભળું? શીખવામાં, પરાક્રમમાં, તપમાં અને સત્યમાં પૃથ્વી પર મારા સમાન બીજું કોણ છે?
પ્રભવં સર્વભૂતાનાં ધર્માણાં ચ વિશેષતઃ સંમૂઢા ન વિદુર્ નૂનં ભવન્તો માં વિચેતસઃ
તમે ચોક્કસ ભ્રમિત અને સમજ વિનાના છો, કેમ કે તમે મને સર્વ પ્રાણીઓ અને ખાસ કરીને ધર્મનો મૂળ જાણતા નથી.
ઇચ્છન્ દહેયં પૃથિવીં પ્લાવયેયં જલૈસ્ તથા દ્યાં વૈ ભુવં ચ રુન્ધેયં નાત્ર કાર્યા વિચારણા
હું ઇચ્છું તો પૃથ્વીને બળી દઉં, પાણીથી પૂર આવી દઉં, કે આકાશ અને પૃથ્વી બંને રોકી દઉં—અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.
યદા ન શક્યતે મોહાદ્ અવલેપાચ્ ચ પાર્થિવઃ અપનેતું તદા વેણસ્ તતઃ ક્રુદ્ધા મહર્ષયઃ
જ્યારે મોહ અને અહંકારથી રાજાને દૂર કરી શકાયો નહીં, ત્યારે મહર્ષિઓ ગુસ્સે થઈ વેણ સામે પગલાં લીધાં.
તં નિગૃહ્ય મહાત્માનો વિસ્ફુરન્તં મહાબલમ્ તતો ઽસ્ય સવ્યમ્ ઊરું તે મમન્થુર્ જાતમન્યવઃ
મહાત્મા ઋષિઓએ ગુસ્સામાં, મહાબળવાન અને ઝઝૂમતા વેણને કાબૂમાં લઈ, પછી તેની ડાબી જાંઘને જોરથી મસળી.
તસ્મિન્ નિમથ્યમાને વૈ રાજ્ઞ ઊરૌ તુ જજ્ઞિવાન્ હ્રસ્વો ઽતિમાત્રઃ પુરુષઃ કૃષ્ણશ્ ચેતિ બભૂવ હ
રાજાની જાંઘ મસળાતી હતી ત્યારે, ત્યાંથી એક અતિ નાનો અને કાળો પુરુષ જન્મ્યો.
સ ભીતઃ પ્રાઞ્જલિર્ ભૂત્વા તસ્થિવાન્ દ્વિજસત્તમાઃ તમ્ અત્રિર્ વિહ્વલં દૃષ્ટ્વા નિષીદેત્ય્ અબ્રવીત્ તદા
એ ડરાઈને હાથ જોડીને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો સામે ઊભો રહ્યો; તેને વ્યાકુળ જોઈને અત્રિએ કહ્યું: 'બેસી જા.'
નિષાદવંશકર્તાસૌ બભૂવ વદતાં વરાઃ ધીવરાન્ અસૃજચ્ ચાપિ વેણકલ્મષસંભવાન્
એ જ નિષાદ વંશનો સ્થાપક બન્યો, હે શ્રેષ્ઠ વક્તા, અને વેણના પાપથી જન્મેલા માછીમારો પણ તેણે ઉત્પન્ન કર્યા.
યે ચાન્યે વિન્ધ્યનિલયાસ્ તથા પર્વતસંશ્રયાઃ અધર્મરુચયો વિપ્રાસ્ તે તુ વૈ વેણકલ્મષાઃ
અને જે અન્ય લોકો વિંધ્ય અને પર્વતોમાં રહે છે અને અધર્મમાં આનંદ મેળવે છે, હે બ્રાહ્મણો, તેઓ પણ વેણના પાપથી દૂષિત છે.
તતઃ પુનર્ મહાત્માનઃ પાણિં વેણસ્ય દક્ષિણમ્ અરણીમ્ ઇવ સંરબ્ધા મમન્થુર્ જાતમન્યવઃ
પછી મહાત્મા ઋષિઓ ગુસ્સામાં ફરી વેળા વેણના જમણા હાથને અગ્નિમાંજવા જેવી રીતે મસળવા લાગ્યા.
પૃથુસ્ તસ્માત્ સમુત્પન્નઃ કરાજ્ જ્વલનસંનિભઃ દીપ્યમાનઃ સ્વવપુષા સાક્ષાદ્ અગ્નિર્ ઇવ જ્વલન્
તે હાથમાંથી પૃથુ ઉત્પન્ન થયો, જે અગ્નિ જેવો તેજસ્વી અને પોતાનાં પ્રકાશથી દીપ્તમાન હતો, જાણે સाक्षાત્ અગ્નિ અવતર્યો હોય.
અથ સો ઽજગવં નામ ધનુર્ ગૃહ્ય મહારવમ્ શરાંશ્ ચ દિવ્યાન્ રક્ષાર્થં કવચં ચ મહાપ્રભમ્
પછી તેણે અજબ અવાજવાળું અજગવ નામનું ધનુષ્ય, રક્ષણ માટે દિવ્ય બાણો અને તેજસ્વી કવચ ધારણ કર્યું.
તસ્મિઞ્ જાતે ઽથ ભૂતાનિ સંપ્રહૃષ્ટાનિ સર્વશઃ સમાપેતુર્ મહાભાગા વેણસ્ તુ ત્રિદિવં યયૌ
તેના જન્મ સમયે બધા જીવોત્સાહી અને આનંદિત થયા, અને મહાન વેના સ્વર્ગે ગયા.