પ્રયામિ નિધનં વક્ત્રે ગ્રાહસ્યાસ્ય દુરાત્મનઃ શોચામિ ન સ્વકં દેહં ગ્રાહગ્રસ્તઃ સુદુઃખિતઃ
"હવે હું આ દુષ્ટ મગરના મોઢામાં મારી અંતિમ ઘડી તરફ જઈ રહ્યો છું. મગરના પકડમાં અને ભારે દુઃખમાં હોવા છતાં પણ હું મારા શરીર માટે દુઃખી નથી."
યથા શોચામિ પિતરં માતરં ચ તપસ્વિનીમ્ ગ્રાહગૃહીતં માં શ્રુત્વા પ્રાપ્તં નિધનમ્ ઉત્સુકૌ
"જેમ હું મારા તપસ્વી માતા-પિતા માટે દુઃખી છું, કેમ કે જ્યારે તેઓ સાંભળશે કે મગરએ મને પકડી લીધો અને હું મૃત્યુ પામ્યો, ત્યારે તેઓ વ્યાકુળ થઈ જશે."
પ્રિયપુત્રાવ્ એકપુત્રૌ પ્રાણાન્ નૂનં ત્યજિષ્યતઃ અહો બત સુકષ્ટં વૈ યો ઽહં બાલો ઽકૃતાશ્રમઃ અન્તર્ગ્રાહેણ ગ્રસ્તસ્ તુ યાસ્યામિ નિધનં કિલ
"મારા માતા-પિતા તો એકમાત્ર પ્રિય પુત્રને ગુમાવીને નિશ્ચિતપણે પ્રાણ ત્યાગી દેશે. હાય, શું મોટું દુઃખ! હું તો હજુ દીક્ષા પણ નથી લીધી અને મગરના પકડીને મૃત્યુ પામીશ."
શ્રુત્વા તુ દેવી તં નાદં વિપ્રસ્યાર્તસ્ય શોભના ઉત્થાય પ્રસ્થિતા તત્ર યત્ર તિષ્ઠત્ય્ અસૌ દ્વિજઃ
દેવી એ દુઃખી અને ઉત્તમ બાળકનો રડવાનો અવાજ સાંભળ્યો અને તરત જ ઊઠીને ત્યાં ગઈ, જ્યાં એ બ્રાહ્મણ બાળક હતો.
સાપશ્યદ્ ઇન્દુવદના બાલકં ચારુરૂપિણમ્ ગ્રાહસ્ય મુખમ્ આપન્નં વેપમાનમ્ અવસ્થિતમ્
ચાંદ્રમાની જેમ મુખવાળી દેવી એ સુંદર બાળકને જોયો, જે મગરના મોઢામાં ફસાઈને કાંપતો અને લાચાર હતો.
સો ઽપિ ગ્રાહવરઃ શ્રીમાન્ દૃષ્ટ્વા દેવીમ્ ઉપાગતામ્ તં ગૃહીત્વા દ્રુતં યાતો મધ્યં સરસ એવ હિ
અને એ તેજસ્વી મગરરાજા, દેવીને આવતી જોઈ, બાળકને પકડીને તરત જ સરોવરનાં મધ્યમાં લઈ ગયો.
સ કૃષ્યમાણસ્ તેજસ્વી નાદમ્ આર્તં તદાકરોત્ અથાહ દેવી દુઃખાર્તા બાલં દૃષ્ટ્વા ગ્રહાવૃતમ્
જ્યારે બાળક ખેંચાતો હતો ત્યારે એ તેજસ્વી બાળક દુઃખથી રડ્યો. પછી દેવી એ બાળકને મગરના પકડમાં જોઈને દુઃખથી બોલી.
ગ્રાહરાજ મહાસત્ત્વ બાલકં હ્ય્ એકપુત્રકમ્ વિમુઞ્ચેમં મહાદંષ્ટ્ર ક્ષિપ્રં ભીમપરાક્રમ
"હે મગરરાજા, મહાબળવાન, આ એકમાત્ર બાળકને છોડો! હે ભયાનક દાંતવાળા, જલદી તેને મુક્ત કરો!"
યો દેવિ દિવસે ષષ્ઠે પ્રથમં સમુપૈતિ મામ્ સ આહારો મમ પુરા વિહિતો લોકકર્તૃભિઃ
"હે દેવી, જે પણ છઠ્ઠા દિવસે સૌપ્રથમ મને મળે છે, એ જ મારું ખોરાક છે, એવું જગતના સર્જનહારો દ્વારા પૂર્વે નક્કી કરવામાં આવ્યું છે."
સો ઽયં મમ મહાભાગે ષષ્ઠે ઽહનિ ગિરીન્દ્રજે બ્રહ્મણા પ્રેરિતો નૂનં નૈનં મોક્ષ્યે કથંચન
"હે મહાભાગ્યવતી ગિરિરાજપુત્રી, આ બાળક છઠ્ઠા દિવસે નિશ્ચયે બ્રહ્માએ મને મોકલ્યો છે. હું તેને કોઈ રીતે છોડું નહીં."
યન્ મયા હિમવચ્છૃઙ્ગે ચરિતં તપ ઉત્તમમ્ તેન બાલમ્ ઇમં મુઞ્ચ ગ્રાહરાજ નમો ઽસ્તુ તે
હિમાલયના શિખરે મેં જે શ્રેષ્ઠ તપ કર્યું છે, એ તપના બળે, હે ગ્રાહરાજ, આ બાળકને છોડો. તમને વંદન છે.
મા વ્યયસ્ તપસો દેવિ ભૃશં બાલે શુભાનને યદ્ બ્રવીમિ કુરુ શ્રેષ્ઠે તથા મોક્ષમ્ અવાપ્સ્યતિ
હે સુશોભિત મુખવાળી દેવી, તું તપ વ્યર્થ ન કર. હું જે કહું તે શ્રેષ્ઠ રીતે કર, તો તને મોક્ષ મળશે.
ગ્રાહાધિપ વદસ્વાશુ યત્ સતામ્ અવિગર્હિતમ્ તત્ કૃતં નાત્ર સંદેહો યતો મે બ્રાહ્મણાઃ પ્રિયાઃ
હે ગ્રાહાધિપતિ, તું જલદી એ કહો જે સજ્જનોમાં નિર્દોષ ગણાય છે. એ જ કરવું, તેમાં શંકા નથી, કેમ કે બ્રાહ્મણો મને અતિપ્રિય છે.
યત્ કૃતં વૈ તપઃ કિંચિદ્ ભવત્યા સ્વલ્પમ્ ઉત્તમમ્ તત્ સર્વં મે પ્રયચ્છાશુ તતો મોક્ષમ્ અવાપ્સ્યતિ
તમે જે તપ કર્યું છે, થોડું હોય કે શ્રેષ્ઠ હોય, એ બધું તરત મને આપી દો; પછી તને મોક્ષ મળશે.
જન્મપ્રભૃતિ યત્ પુણ્યં મહાગ્રાહ કૃતં મયા તત્ તે સર્વં મયા દત્તં બાલં મુઞ્ચ મહાગ્રહ
હે મહાગ્રાહ, જન્મથી અત્યાર સુધી મેં જે પુણ્ય કમાયું છે, એ બધું હું તને અર્પણ કરું છું; હવે આ બાળકને છોડો, હે મહાગ્રાહ.
પ્રજજ્વાલ તતો ગ્રાહસ્ તપસા તેન ભૂષિતઃ આદિત્ય ઇવ મધ્યાહ્ને દુર્નિરીક્ષસ્ તદાભવત્ ઉવાચ ચૈવં તુષ્ટાત્મા દેવીં લોકસ્ય ધારિણીમ્
પછી એ ગ્રાહ તપથી તેજસ્વી બની જ્યો, મધ્યાહ્નના સૂર્ય જેવો જોવાય એમ મુશ્કેલ થયો; અને પ્રસન્ન મનથી એ લોકધારી દેવીને બોલ્યો.
દેવિ કિં કૃત્યમ્ એતત્ તે સુનિશ્ચિત્ય મહાવ્રતે તપસો ઽપ્ય્ અર્જનં દુઃખં તસ્ય ત્યાગો ન શસ્યતે
હે દેવી, તું આ કૃત્ય શું કર્યું છે, હે મહાવ્રતી? તપ મેળવવું પણ મુશ્કેલ છે, અને એ ત્યાગવું યોગ્ય નથી.
ગૃહાણ તપ એવ ત્વં બાલં ચેમં સુમધ્યમે તુષ્ટો ઽસ્મિ તે વિપ્રભક્ત્યા વરં તસ્માદ્ દદામિ તે સા ત્વ્ એવમ્ ઉક્તા ગ્રાહેણ ઉવાચેદં મહાવ્રતા
હે સુમધ્યમા, તું તારો તપ અને આ બાળક બંને પાછા લઈ લે. તારી બ્રાહ્મણભક્તિથી હું પ્રસન્ન છું, તેથી તને વર આપું છું. ગ્રાહે આવું કહ્યે પછી મહાવ્રતી એ ઉત્તર આપ્યો.
દેહેનાપિ મયા ગ્રાહ રક્ષ્યો વિપ્રઃ પ્રયત્નતઃ તપઃ પુનર્ મયા પ્રાપ્યં ન પ્રાપ્યો બ્રાહ્મણઃ પુનઃ
હે ગ્રાહ, હું મારા શરીરથી પણ બ્રાહ્મણની પૂરેપૂરી રક્ષા કરીશ; તપ તો હું ફરી મેળવી શકું, પણ બ્રાહ્મણને ફરી પકડવું શક્ય નથી.
સુનિશ્ચિત્ય મહાગ્રાહ કૃતં બાલસ્ય મોક્ષણમ્ ન વિપ્રેભ્યસ્ તપઃ શ્રેષ્ઠં શ્રેષ્ઠા મે બ્રાહ્મણા મતાઃ
હે મહાગ્રાહ, દૃઢ નિશ્ચયથી બાળકને મુક્ત કરાયો છે; શ્રેષ્ઠ તપ બ્રાહ્મણો માટે રોકવું યોગ્ય નથી, બ્રાહ્મણો મને સર્વોત્તમ લાગે છે.
દત્ત્વા ચાહં ન ગૃહ્ણામિ ગ્રાહેન્દ્ર વિહિતં હિ તે નહિ કશ્ચિન્ નરો ગ્રાહ પ્રદત્તં પુનર્ આહરેત્
હું આપેલું પાછું લેતો નથી, હે ગ્રાહેન્દ્ર, કારણ કે એ તારા માટે નિર્ધારિત છે; ગ્રાહને આપેલું કોઈ માણસ પાછું લેવું જોઈએ નહીં.
દત્તમ્ એતન્ મયા તુભ્યં નાદદાનિ હિ તત્ પુનઃ ત્વય્ય્ એવ રમતામ્ એતદ્ બાલશ્ ચાયં વિમુચ્યતામ્
હું તને આપેલું પાછું લેતી નથી; એ તારા અંદર જ રહે, અને આ બાળક મુક્ત થાય.
તથોક્તસ્ તાં પ્રશસ્યાથ મુક્ત્વા બાલં નમસ્ય ચ દેવીમ્ આદિત્યાવભાસસ્ તત્રૈવાન્તરધીયત
આવી રીતે કહેતાં, તેણે દેવીની પ્રશંસા કરી, બાળકને મુક્ત કર્યો અને દેવીને વંદન કર્યું; સૂર્ય જેવો તેજ ધરાવતો એ ત્યાં જ અદૃશ્ય થયો.
બાલો ઽપિ સરસસ્ તીરે મુક્તો ગ્રાહેણ વૈ તદા સ્વપ્નલબ્ધ ઇવાર્થૌઘસ્ તત્રૈવાન્તરધીયત
બાળક પણ, સરોવર કાંઠે ગ્રાહે મુક્ત કર્યો, સ્વપ્નમાં ધન મળ્યું હોય એમ, ત્યાં જ અદૃશ્ય થયો.
તપસો ઽપચયં મત્વા દેવી હિમગિરીન્દ્રજા ભૂય એવ તપઃ કર્તુમ્ આરેભે નિયમસ્થિતા
તપનો ક્ષય થયો એમ માની, હિમાલયપુત્રી દેવી ફરી નિયમપૂર્વક તપ કરવા લાગી.
કર્તુકામાં તપો ભૂયો જ્ઞાત્વા તાં શંકરઃ સ્વયમ્ પ્રોવાચ વચનં વિપ્રા મા કૃથાસ્ તપ ઇત્ય્ ઉત
તે ફરી તપ કરવા ઇચ્છે છે એવું જાણી, શંકર પોતે બોલ્યા: 'હે બ્રાહ્મણ, તું તપ ન કર.'
મહ્યમ્ એતત્ તપો દેવિ ત્વયા દત્તં મહાવ્રતે તત્ તેનૈવાક્ષયં તુભ્યં ભવિષ્યતિ સહસ્રધા
હે દેવી, હે મહાવ્રતે, તું જે તપ મને આપ્યું છે, એ તારા માટે હજારગણું અક્ષય બની રહેશે.
ઇતિ લબ્ધ્વા વરં દેવી તપસો ઽક્ષયમ્ ઉત્તમમ્ સ્વયંવરમ્ ઉદીક્ષન્તી તસ્થૌ પ્રીતા મુદા યુતા
આ રીતે શ્રેષ્ઠ અક્ષય તપનો વર મેળવી, દેવી આનંદ અને હર્ષથી સ્વયંવર માટે રાહ જોવી લાગી.
ઇદં પઠેદ્ યો હિ નરઃ સદૈવ બાલાનુભાવાચરણં હિ શંભોઃ સ દેહભેદં સમવાપ્ય પૂતો ભવેદ્ ગણેશસ્ તુ કુમારતુલ્યઃ
જે મનુષ્ય હંમેશા શંભુના બાળસ્વરૂપના લિલાઓનું પઠન કરે છે, તે શરીર છોડ્યા પછી પવિત્ર બને છે અને ગણેશ જેવો, કુમાર સમાન સ્થાન પ્રાપ્ત કરે છે.
વિસ્તૃતે હિમવત્પૃષ્ઠે વિમાનશતસંકુલે અભવત્ સ તુ કાલેન શૈલપુત્ર્યાઃ સ્વયંવરઃ
વિસ્તૃત હિમાલયની ઢોળાણ પર, જ્યાં સૈંકડો મહેલો હતા, સમય આવતાં શૈલપુત્રીનું સ્વયંવર યોજાયું.