જુહ્વાનસ્ય બ્રહ્મણો વૈ પ્રજાસર્ગ ઇહોચ્યતે પૂર્વં યત્ર સમુત્પન્નાન્ બ્રહ્મર્ષીન્ સપ્ત માનસાન્
અહીં બ્રહ્માએ યજ્ઞ કરીને જે પ્રજાઓની સર્જના કરી, એનું વર્ણન થાય છે, જેમાં સૌપ્રથમ સાત મનથી જન્મેલા બ્રહ્મર્ષિઓ ઉત્પન્ન થયા.
પુત્રત્વે કલ્પયામ્ આસ સ્વયમ્ એવ પિતામહઃ તતો વિરોધે દેવાનાં દાનવાનાં ચ ભો દ્વિજાઃ
પિતામહે પોતે જ તેમને પોતાના પુત્ર તરીકે સ્થાપ્યા; ત્યારબાદ, હે દ્વિજગણ, દેવો અને દાનવો વચ્ચે વિગ્રહ થયો.
દિતિર્ વિનષ્ટપુત્રા વૈ તોષયામ્ આસ કશ્યપમ્ કશ્યપસ્ તુ પ્રસન્નાત્મા સમ્યગ્ આરાધિતસ્ તયા
દિતીએ પોતાના પુત્રો ગુમાવ્યા પછી કશ્યપને પ્રસન્ન કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો; અને કશ્યપ પણ તેની સાચી ઉપાસનાથી સંતોષી થયો.
વરેણ ચ્છન્દયામ્ આસ સા ચ વવ્રે વરં તદા પુત્રમ્ ઇન્દ્રવધાર્થાય સમર્થમ્ અમિતૌજસમ્
કશ્યપે તેને ઈચ્છિત વર્દાન માગવા કહ્યું; ત્યારે દિતીએ ઈન્દ્રને મારવા માટે શક્તિશાળી પુત્રની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી.
સ ચ તસ્મૈ વરં પ્રાદાત્ પ્રાર્થિતઃ સુમહાતપાઃ દત્ત્વા ચ વરમ્ અત્યુગ્રો મારીચઃ સમભાષત
મહાન તપસ્વીએ તેની વિનંતી સ્વીકારીને વર્દાન આપ્યું; પછી તે ભયંકર મારીચએ દિતીને કહ્યું.
ઇન્દ્રં પુત્રો નિહન્તા તે ગર્ભં વૈ શરદાં શતમ્ યદિ ધારયસે શૌચતત્પરા વ્રતમ્ આસ્થિતા
તારો પુત્ર ઈન્દ્રને મારે એવી શક્તિ ધરાવશે, જો તું એકસો વર્ષ સુધી શુદ્ધિ અને વ્રતનું પાલન કરીને ગર્ભ ધારણ કરશે.
તથેત્ય્ અભિહિતો ભર્તા તયા દેવ્યા મહાતપાઃ ધારયામ્ આસ ગર્ભં તુ શુચિઃ સા મુનિસત્તમાઃ
દેવી દિતીએ મહાન તપસ્વી પતિને આ રીતે કહ્યું, અને તેણે સંમત થઈને, દિતીએ શુદ્ધતાથી ગર્ભ ધારણ કરવાનું શરૂ કર્યું.
તતો ઽભ્યુપાગમદ્ દિત્યાં ગર્ભમ્ આધાય કશ્યપઃ રોધયન્ વૈ ગણં શ્રેષ્ઠં દેવાનામ્ અમિતૌજસમ્
પછી કશ્યપે દિતીમાં ગર્ભ સ્થાપ્યો અને દેવોના શ્રેષ્ઠ અને શક્તિશાળી ગણને રોકી, ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો.
તેજઃ સંહૃત્ય દુર્ધર્ષમ્ અવધ્યમ્ અમરૈર્ અપિ જગામ પર્વતાયૈવ તપસે સંશિતવ્રતા
કશ્યપે પોતાનું અપરાજેય તેજ પાછું ખેંચી લીધું, જે અમર દેવો પણ સહન કરી શકતા નહોતાં, અને પછી પર્વત પર કઠોર તપ કરવા ગયો.
તસ્યાશ્ ચૈવાન્તરપ્રેપ્સુર્ અભવત્ પાકશાસનઃ જાતે વર્ષશતે ચાસ્યા દદર્શાન્તરમ્ અચ્યુતઃ
પાકશાસન ઈન્દ્ર દિતીમાં કોઈ ખોટ શોધવાની ઈચ્છા રાખતો હતો; જ્યારે એકસો વર્ષ પૂરા થયા, ત્યારે અચ્યૂત ઈન્દ્રે તકો જોઈ.
અકૃત્વા પાદયોઃ શૌચં દિતિઃ શયનમ્ આવિશત્ નિદ્રાં ચાહારયામ્ આસ તસ્યાં કુક્ષિં પ્રવિશ્ય સઃ
દિતીએ પગ ધોઈ વિના શયન પર ગઈ અને ઊંઘવા લાગી; ત્યારે ઈન્દ્ર તેના ગર્ભમાં પ્રવેશ્યો.
વજ્રપાણિસ્ તતો ગર્ભં સપ્તધા તં ન્યકૃન્તયત્ સ પાટ્યમાનો ગર્ભો ઽથ વજ્રેણ પ્રરુરોદ હ
પછી વજ્રપાણી ઈન્દ્રે ગર્ભને સાત ભાગમાં કાપી નાખ્યો; જ્યારે વજ્રથી કાપવામાં આવતો હતો, ત્યારે ગર્ભ રડવા લાગ્યો.
મા રોદીર્ ઇતિ તં શક્રઃ પુનઃ પુનર્ અથાબ્રવીત્ સો ઽભવત્ સપ્તધા ગર્ભસ્ તમ્ ઇન્દ્રો રુષિતઃ પુનઃ
ઈન્દ્ર વારંવાર તેને કહ્યું: 'રડશો નહીં.' એ રીતે ગર્ભ સાત ભાગમાં વહેંચાઈ ગયો; પછી ઈન્દ્ર ગુસ્સે ફરીથી કાર્ય કર્યું.
એકૈકં સપ્તધા ચક્રે વજ્રેણૈવારિકર્ષણઃ મરુતો નામ તે દેવા બભૂવુર્ દ્વિજસત્તમાઃ
શત્રુઓના શત્રુ ઈન્દ્રે પોતાના વજ્રથી દરેક સાત ભાગને ફરી સાત ભાગમાં વિભાજિત કર્યા; એ દેવો હવે મારુત તરીકે ઓળખાય છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
યથોક્તં વૈ મઘવતા તથૈવ મરુતો ઽભવન્ દેવાશ્ ચૈકોનપઞ્ચાશત્ સહાયા વજ્રપાણિનઃ
મઘવનએ જેમ કહ્યું હતું, એ પ્રમાણે મારુતો થયા અને એકાવન દેવો વજ્રધારીના સાથી બન્યા.
તેષામ્ એવં પ્રવૃત્તાનાં ભૂતાનાં દ્વિજસત્તમાઃ રોચયન્ વૈ ગણશ્રેષ્ઠાન્ દેવાનામ્ અમિતૌજસામ્
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, જ્યારે એ બધા ભૂતોએ એ રીતે વર્તન કર્યું, ત્યારે તેમણે અમાપ શક્તિ ધરાવતાં દેવોના શ્રેષ્ઠ ગણા પસંદ કર્યા.
નિકાયેષુ નિકાયેષુ હરિઃ પ્રાદાત્ પ્રજાપતીન્ ક્રમશસ્ તાનિ રાજ્યાનિ પૃથુપૂર્વાણિ ભો દ્વિજાઃ
હરિએ દરેક સમૂહમાં ક્રમશઃ પ્રજાપતિઓને રાજ્યો આપ્યા, હે દ્વિજો, એ પ્રાચીન અને વિશાળ રાજ્યોએ તેમને સોંપ્યા.
સ હરિઃ પુરુષો વીરઃ કૃષ્ણો જિષ્ણુઃ પ્રજાપતિઃ પર્જન્યસ્ તપનો ઽનન્તસ્ તસ્ય સર્વમ્ ઇદં જગત્
એ હરિ, એ પુરુષ, એ વીર, કૃષ્ણ, વિજયી, પ્રજાપતિ, પર્જન્ય, તપન, અનંત—આ બધું જગત એજ છે.
ભૂતસર્ગમ્ ઇમં સમ્યગ્ જાનતો દ્વિજસત્તમાઃ નાવૃત્તિભયમ્ અસ્તીહ પરલોકભયં કુતઃ
જેને આ ભૂતસૃષ્ટિ સાચી રીતે જાણી છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, તેને અહીં પુનર્જન્મનો ડર નથી; તો પરલોકનો ડર તો ક્યાંથી આવે?
અભિષિચ્યાધિરાજેન્દ્રં પૃથું વૈણ્યં પિતામહઃ તતઃ ક્રમેણ રાજ્યાનિ વ્યાદેષ્ટુમ્ ઉપચક્રમે
પિતામહે પૃથુ વૈણ્યને રાજાધિરાજ બનાવીને પછી ક્રમશઃ રાજ્યો વહેંચવાનું શરૂ કર્યું.
દ્વિજાનાં વીરુધાં ચૈવ નક્ષત્રગ્રહયોસ્ તથા યજ્ઞાનાં તપસાં ચૈવ સોમં રાજ્યે ઽભ્યષેચયત્
તેમણે બ્રાહ્મણો, વનસ્પતિઓ, નક્ષત્રો, ગ્રહો, યજ્ઞો અને તપ માટે સોમને રાજા બનાવ્યો.
અપાં તુ વરુણં રાજ્યે રાજ્ઞાં વૈશ્રવણં પતિમ્ આદિત્યાનાં તથા વિષ્ણું વસૂનામ્ અથ પાવકમ્
પાણીઓ માટે વર્ણને, રાજાઓમાં વૈશ્વરવણને, આદિત્યોમાં વિષ્ણુને અને વસુઓમાં પાવકને રાજા બનાવ્યા.
પ્રજાપતીનાં દક્ષં તુ મરુતામ્ અથ વાસવમ્ દૈત્યાનાં દાનવાનાં વૈ પ્રહ્રાદમ્ અમિતૌજસમ્
પ્રજાપતિઓમાં દક્ષને, મારુતોમાં વાસવને અને દૈત્ય-દાનવોમાં અમાપ શક્તિ ધરાવતાં પ્રહલાદને રાજા બનાવ્યા.
વૈવસ્વતં પિતૄણાં ચ યમં રાજ્યે ઽભ્યષેચયત્ યક્ષાણાં રાક્ષસાનાં ચ પાર્થિવાનાં તથૈવ ચ
પિતૃઓમાં વૈવસ્વત યમને, અને એ જ રીતે યક્ષો, રાક્ષસો અને ભૂપતિઓમાં પણ યમને રાજા બનાવ્યા.
સર્વભૂતપિશાચાનાં ગિરીશં શૂલપાણિનમ્ શૈલાનાં હિમવન્તં ચ નદીનામ્ અથ સાગરમ્
સર્વ ભૂતો અને પિશાચો માટે શૂળધારી ગિરિશને, પર્વતોમાં હિમવંતને અને નદીઓ માટે સાગરને રાજા બનાવ્યા.
ગન્ધર્વાણામ્ અધિપતિં ચક્રે ચિત્રરથં પ્રભુમ્ નાગાનાં વાસુકિં ચક્રે સર્પાણામ્ અથ તક્ષકમ્
ગંધર્વોમાં ચિત્રરથને, નાગોમાં વાસુકીને અને સાપોમાં તક્ષકને મુખ્ય બનાવ્યા.
વારણાનાં તુ રાજાનમ્ ઐરાવતમ્ અથાદિશત્ ઉચ્ચૈઃશ્રવસમ્ અશ્વાનાં ગરુડં ચૈવ પક્ષિણામ્
હાથીઓમાં એરાવતને, ઘોડાઓમાં ઉચ્છૈઃશ્રવસને અને પક્ષીઓમાં ગરુડને રાજા બનાવ્યા.
મૃગાણામ્ અથ શાર્દૂલં ગોવૃષં તુ ગવાં પતિમ્ વનસ્પતીનાં રાજાનં પ્લક્ષમ્ એવાભ્યષેચયત્
મૃગોમાં વાઘને, ગાયો માટે વૃષભને અને વૃક્ષોમાં પલ્ક્ષને રાજા બનાવ્યા.
એવં વિભજ્ય રાજ્યાનિ ક્રમેણૈવ પિતામહઃ દિશાં પાલાન્ અથ તતઃ સ્થાપયામ્ આસ સ પ્રભુઃ
આ રીતે પિતામહે ક્રમશઃ રાજ્યો વહેંચ્યા અને પછી દિશાઓના રક્ષકોને નિમણૂક કરી.
પૂર્વસ્યાં દિશિ પુત્રં તુ વૈરાજસ્ય પ્રજાપતેઃ દિશઃ પાલં સુધન્વાનં રાજાનં સો ઽભ્યષેચયત્
પૂર્વ દિશામાં વૈરાજ પ્રજાપતિના પુત્ર સુધન્વનને દિશાનો રક્ષક અને રાજા બનાવ્યો.