કિં મારયસિ ગર્ભાણ્ડમ્ ઇતિ નિત્યોપવાસિની સા ચ તં પ્રાહ ગર્ભાણ્ડમ્ એતત્ પશ્યેતિ કોપના ન મારિતં વિપક્ષાણાં મૃત્યુર્ એવ ભવિષ્યતિ
એ સમયે હંમેશા ઉપવાસ કરતી અદિતિ ગુસ્સે થઈને કહ્યું: 'તું આ અંડાને કેમ મરેલું કહે છે? આ અંડું તો અહીં છે, મરેલું નથી. દુશ્મનોનો વિનાશ જ થશે.'
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તં તદા ગર્ભમ્ ઉત્સસર્જ સુરારણિઃ જાજ્વલ્યમાનં તેજોભિઃ પત્યુર્ વચનકોપિતા
આ રીતે કહ્યા પછી, પતિના વચનથી રોષી થયેલી દેવીએ તે તેજથી પ્રગટ થતા ગર્ભને બહાર કાઢ્યો.
તં દૃષ્ટ્વા કશ્યપો ગર્ભમ્ ઉદ્યદ્ભાસ્કરવર્ચસમ્ તુષ્ટાવ પ્રણતો ભૂત્વા વાગ્ભિર્ આદ્યાભિર્ આદરાત્
તે ગર્ભને ઉગતા સૂર્ય જેવી કાંતિથી ચમકતો જોઈ, કશ્યપ મુનિ ભક્તિપૂર્વક નમન કરીને પ્રાચીન સ્તુતિઓથી તેની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા.
સંસ્તૂયમાનઃ સ તદા ગર્ભાણ્ડાત્ પ્રકટો ઽભવત્ પદ્મપત્ત્રસવર્ણાભસ્ તેજસા વ્યાપ્તદિઙ્મુખઃ
પ્રશંસા થતી વખતે તે ગર્ભમાંથી પ્રગટ થયો, કમળની પાંદડી જેવો તેજ ધરાવતો અને તેની કાંતિથી દિશાઓ ઉજળી ઉઠી.
અથાન્તરિક્ષાદ્ આભાષ્ય કશ્યપં મુનિસત્તમમ્ સતોયમેઘગમ્ભીરા વાગ્ ઉવાચાશરીરિણી
પછી આકાશમાંથી વરસાદી વાદળ જેવી ગૂંજીલ અવાજે, શરીર વિના, મહાન મુનિ કશ્યપને સંબોધન કર્યું.
મારિતંતેપતઃ પ્રોક્તમ્ એતદ્ અણ્ડં ત્વયાદિતેઃ તસ્માન્ મુને સુતસ્ તે ઽયં માર્તણ્ડાખ્યો ભવિષ્યતિ
'મુનિ, અદિતિના આ અંડાને તું મરેલું કહ્યું છે, તેથી તારો આ પુત્ર મર્તંડ નામે ઓળખાશે.'
હનિષ્યત્ય્ અસુરાંશ્ ચાયં યજ્ઞભાગહરાન્ અરીન્ દેવા નિશમ્યેતિ વચો ગગનાત્ સમુપાગતમ્
'આ પુત્ર યજ્ઞના ભાગ હરણારા દુશ્મન અસુરોને મારે છે.' આકાશમાંથી આવતી આ વાણી દેવતાઓએ સાંભળી.
પ્રહર્ષમ્ અતુલં યાતા દાનવાશ્ ચ હતૌજસઃ તતો યુદ્ધાય દૈતેયાન્ આજુહાવ શતક્રતુઃ
દૈત્યોની શક્તિ નષ્ટ થઈ ગઈ, તેઓ અત્યંત ભયભીત થયા; પછી ઇન્દ્રે દૈત્યોને યુદ્ધ માટે બોલાવ્યા.
સહ દેવૈર્ મુદા યુક્તો દાનવાશ્ ચ તમ્ અભ્યયુઃ તેષાં યુદ્ધમ્ અભૂદ્ ઘોરં દેવાનામ્ અસુરૈઃ સહ
દેવતાઓ આનંદથી ભરાયા અને દાનવો પણ આવી પહોંચ્યા; દેવો અને અસુરો વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ શરૂ થયું.
શસ્ત્રાસ્ત્રવૃષ્ટિસંદીપ્તસમસ્તભુવનાન્તરમ્ તસ્મિન્ યુદ્ધે ભગવતા માર્તણ્ડેન નિરીક્ષિતાઃ
તે યુદ્ધમાં શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોની વરસાદથી આખું જગત દહેલી ઉઠ્યું, અને ભગવંત મર્તંડે તે સૌ જોયું.
તેજસા દહ્યમાનાસ્ તે ભસ્મીભૂતા મહાસુરાઃ તતઃ પ્રહર્ષમ્ અતુલં પ્રાપ્તાઃ સર્વે દિવૌકસઃ
મર્તંડના તેજથી મહાન અસુરો બળી ભસ્મ થઈ ગયા; પછી બધા સ્વર્ગવાસીઓને અપૂર્વ આનંદ મળ્યો.
તુષ્ટુવુસ્ તેજસાં યોનિં માર્તણ્ડમ્ અદિતિં તથા સ્વાધિકારાંસ્ તતઃ પ્રાપ્તા યજ્ઞભાગાંશ્ ચ પૂર્વવત્
તેઓએ તેજના સ્ત્રોત એવા મર્તંડ અને અદિતિની સ્તુતિ કરી; અને પહેલાં જેવાં પોતાના હક્કના સ્થાન અને યજ્ઞના ભાગો પાછા મેળવ્યા.
ભગવાન્ અપિ માર્તણ્ડઃ સ્વાધિકારમ્ અથાકરોત્ કદમ્બપુષ્પવદ્ ભાસ્વાન્ અધશ્ ચોર્ધ્વં ચ રશ્મિભિઃ વૃતો ઽગ્નિપિણ્ડસદૃશો દધ્રે નાતિસ્ફુટં વપુઃ
ભગવાન મર્તંડે પણ પોતાનું રાજ્ય સંભાળ્યું; ઉપર અને નીચે કદંબના ફૂલો જેવા કિરણોથી ઘેરાયેલા, અગ્નિ સમાન તેજ ધરાવતા, તેમનું સ્વરૂપ હજી સ્પષ્ટ નહોતું.
કથં કાન્તતરં પશ્ચાદ્ રૂપં સંલબ્ધવાન્ રવિઃ કદમ્બગોલકાકારં તન્ મે બ્રૂહિ જગત્પતે
'પછી સૂર્યે કઈ રીતે વધુ સુંદર, કદંબના ગોળાની જેમ આકૃતિ પામી? હે જગતના સ્વામી, મને એ કહો.'
ત્વષ્ટા તસ્મૈ દદૌ કન્યાં સંજ્ઞાં નામ વિવસ્વતે પ્રસાદ્ય પ્રણતો ભૂત્વા વિશ્વકર્મા પ્રજાપતિઃ
તવષ્ટ્રે પોતાની પુત્રી સંજ્ઞાને વિવસ્વાનને આપી, pleased કરીને અને નમન કરીને, હે પ્રજાપતિ.
ત્રીણ્ય્ અપત્યાન્ય્ અસૌ તસ્યાં જનયામ્ આસ ગોપતિઃ દ્વૌ પુત્રૌ સુમહાભાગૌ કન્યાં ચ યમુનાં તથા
ગૌપતિએ સંજ્ઞામાં ત્રણ સંતાનો ઉત્પન્ન કર્યા: બે મહાન તેજસ્વી પુત્રો અને એક પુત્રી, યમુના.
યત્ તેજો ઽભ્યધિકં તસ્ય માર્તણ્ડસ્ય વિવસ્વતઃ તેનાતિતાપયામ્ આસ ત્રીંલ્ લોકાન્ સચરાચરાન્
મર્તંડ વિવસ્વાનનું તેજ એટલું પ્રખર હતું કે તેણે ત્રણે લોક અને સર્વ ચરાચર જીવોને દહાવી નાખ્યા.
તદ્ રૂપં ગોલકાકારં દૃષ્ટ્વા સંજ્ઞા વિવસ્વતઃ અસહન્તી મહત્ તેજઃ સ્વાં છાયાં વાક્યમ્ અબ્રવીત્
વિવસ્વાનનું ગોળાકાર રૂપ જોઈ, સંજ્ઞા તેનું મહાન તેજ સહન ન કરી શકી અને પોતાની છાયાને કહ્યું.
અહં યાસ્યામિ ભદ્રં તે સ્વમ્ એવ ભવનં પિતુઃ નિર્વિકારં ત્વયાત્રૈવ સ્થેયં મચ્છાસનાચ્ છુભે
હું હવે મારા પિતાજીના ઘરે જઈશ, તને શુભકામનાઓ. પણ તું અહીં મારા આજ્ઞાથી અડગ રહીશ, એ જ તારો ધર્મ છે, શુભે.
ઇમૌ ચ બાલકૌ મહ્યં કન્યા ચ વરવર્ણિની સંભાવ્યા નૈવ ચાખ્યેયમ્ ઇદં ભગવતે ત્વયા
આ બે પુત્રો અને આ સુંદર પુત્રી મને જ ગણજે; તું આ વાત ભગવાનને ક્યારેય કહેવી નહીં.
આ કચગ્રહણાદ્ દેવિ આ શાપાન્ નૈવ કર્હિચિત્ આખ્યાસ્યામિ મતં તુભ્યં ગમ્યતાં યત્ર વાઞ્છિતમ્
દેવી, વાળ પકડી લીધા પછીથી શાપ મળ્યા સુધી, હું તને મારી ઈચ્છા ક્યારેય જણાવીશ નહીં; હવે તું જ્યાં ઈચ્છે ત્યાં જઈ શકે છે.
ઇત્ય્ ઉક્તા વ્રીડિતા સંજ્ઞા જગામ પિતૃમન્દિરમ્ વત્સરાણાં સહસ્રં તુ વસમાના પિતુર્ ગૃહે
આવી રીતે સંજ્ઞા લજ્જિત થઈ પિતાના ઘરે ગઈ અને હજારો વર્ષો સુધી પિતાના ઘરમાં રહી.
ભર્તુઃ સમીપં યાહીતિ પિત્રોક્તા સા પુનઃ પુનઃ આગચ્છદ્ વડવા ભૂત્વા કુરૂન્ અથોત્તરાંસ્ તતઃ
પિતાએ વારંવાર પતિ પાસે પાછી જવા કહ્યું, તો સંજ્ઞાએ ઘોડીની આકૃતિ ધારણ કરી અને ઉત્તર કુરુ દેશે ગઈ.
તત્ર તેપે તપઃ સાધ્વી નિરાહારા દ્વિજોત્તમાઃ પિતુઃ સમીપં યાતાયાં સંજ્ઞાયાં વાક્યતત્પરા
ત્યાં એ ધર્મપત્ની ભોજન વિના કઠોર તપ કરવા લાગી. સંજ્ઞા પિતાના ઘરે ગઈ ત્યારે છાયા એના શબ્દોનું પાલન કરતી રહી.
તદ્રૂપધારિણી છાયા ભાસ્કરં સમુપસ્થિતા તસ્યાં ચ ભગવાન્ સૂર્યઃ સંજ્ઞેયમ્ ઇતિ ચિન્તયન્
છાયાએ સંજ્ઞાનું રૂપ ધારણ કર્યું અને ભાસ્કર પાસે ગઈ; ભગવાન સૂર્યે તેને સંજ્ઞા જ માનીને એના સાથે રહ્યા.
તથૈવ જનયામ્ આસ દ્વૌ પુત્રૌ કન્યકાં તથા સંજ્ઞા તુ પાર્થિવી તેષામ્ આત્મજાનાં તથાકરોત્
એ જ રીતે, સૂર્યે છાયાથી બે પુત્રો અને એક પુત્રીને જન્મ આપ્યો; પણ સંજ્ઞાએ એ બાળકોને પૃથ્વી પર મોકલી દીધા.
સ્નેહં ન પૂર્વજાતાનાં તથા કૃતવતી તુ સા મનુસ્ તત્ ક્ષાન્તવાંસ્ તસ્યા યમસ્ તસ્યા ન ચક્ષમે
એ પછીના બાળકોને સંજ્ઞાએ પહેલાના બાળકો જેટલું સ્નેહ આપ્યું નહીં; મનુએ તો માફ કરી દીધું, પણ યમએ નહીં.
બહુધા પીડ્યમાનસ્ તુ પિતુઃ પત્યા સુદુઃખિતઃ સ વૈ કોપાચ્ ચ બાલ્યાચ્ ચ ભાવિનો ઽર્થસ્ય વૈ બલાત્ પદા સંતર્જયામ્ આસ ન તુ દેહે ન્યપાતયત્
માતા અને પિતાની ઘણી રીતે પીડાથી યમ ખૂબ દુઃખી થયો. ગુસ્સામાં અને બાળપણની અસમજથી, ભવિષ્યના પ્રભાવે, તેણે પગથી ધમકી આપી, પણ શરીરે માર્યો નહીં.
પદા તર્જયસે યસ્માત્ પિતુર્ ભાર્યાં ગરીયસીમ્ તસ્માત્ તવૈષ ચરણઃ પતિષ્યતિ ન સંશયઃ
તમે પિતાની પત્ની, જે સૌથી માનનીય છે, તેને પગથી ધમકાવ્યા, તેથી તમારો આ પગ જરૂર પડી જશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
યમસ્ તુ તેન શાપેન ભૃશં પીડિતમાનસઃ મનુના સહ ધર્માત્મા પિત્રે સર્વં ન્યવેદયત્
યમ, માતાના શાપથી ખૂબ દુઃખી થઈ, ધર્મનિષ્ઠ મનુ સાથે બધું પિતાને કહી દીધું.