ગ્રહીતુમ્ અષ્ટમાસેન કાલેનામ્બુમયં રસમ્ બિભ્રતસ્ તવ યદ્ રૂપમ્ અતિતીવ્રં નતાસ્મિ તત્
આઠ માસ સુધી જળમય રસ ગ્રહણ કરવા માટે તમે જે અત્યંત તીવ્ર રૂપ ધારણ કરો છો, તેને હું વંદન કરું છું.
સમેતમ્ અગ્નિસોમાભ્યાં નમસ્ તસ્મૈ ગુણાત્મને યદ્ રૂપમ્ ઋગ્યજુઃસામ્નામ્ ઐક્યેન તપતે તવ
અગ્નિ અને સોમ સાથે એકરૂપ થયેલા, ગુણવંત રૂપને હું વંદન કરું છું; ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદના એકત્વથી જે તમારું રૂપ તેજ પામે છે, તેને પણ વંદન કરું છું.
વિશ્વમ્ એતત્ ત્રયીસંજ્ઞં નમસ્ તસ્મૈ વિભાવસો યત્ તુ તસ્માત્ પરં રૂપમ્ ૐ ઇત્ય્ ઉક્ત્વાભિસંહિતમ્ અસ્થૂલં સ્થૂલમ્ અમલં નમસ્ તસ્મૈ સનાતન
આ ત્રણ પ્રકારના વેદોનું મૂળ, સર્વે રૂપોથી પરે, 'ૐ' ધ્વનિથી સ્મરણ કરવામાં આવતું, સૂક્ષ્મ, સ્થૂળ અને નિર્મળ એવા શાશ્વત તેજને હું વંદન કરું છું.
એવં સા નિયતા દેવી ચક્રે સ્તોત્રમ્ અહર્નિશમ્ નિરાહારા વિવસ્વન્તમ્ આરિરાધયિષુર્ દ્વિજાઃ
એવી નિશ્ચયવાળી દેવી દિવસ-રાત ઉપવાસ કરીને, વિવસ્વાનને પ્રસન્ન કરવા માટે સતત સ્તુતિઓ રચતી રહી.
તતઃ કાલેન મહતા ભગવાંસ્ તપનો દ્વિજાઃ પ્રત્યક્ષતામ્ અગાત્ તસ્યા દાક્ષાયણ્યા દ્વિજોત્તમાઃ
પછી લાંબા સમય પછી, એ દક્ષપુત્રી સામે તેજસ્વી અને મહિમાવાન સૂર્યદેવ પ્રગટ થયા.
સા દદર્શ મહાકૂટં તેજસો ઽમ્બરસંવૃતમ્ ભૂમૌ ચ સંસ્થિતં ભાસ્વજ્જ્વાલાભિર્ અતિદુર્દૃશમ્ તં દૃષ્ટ્વા ચ તતો દેવી સાધ્વસં પરમં ગતા
એ દેવીએ જમીન પર ઊભેલા, તેજથી ઢંકાયેલા, જ્વાળાઓથી તેજસ્વી અને જોવું અતિ કઠિન એવા એક મહાન પ્રકાશપુંજને જોયો; આ દૃશ્ય જોઈને એ દેવીને ભારે ભય લાગ્યો.
જગદાદ્ય પ્રસીદેતિ ન ત્વાં પશ્યામિ ગોપતે પ્રસાદં કુરુ પશ્યેયં યદ્ રૂપં તે દિવાકર ભક્તાનુકમ્પક વિભો ત્વદ્ભક્તાન્ પાહિ મે સુતાન્
હે ગોપાલ, જગતના આદિ, કૃપા કરો! હું તમને જોઈ શકતી નથી—મારે તમારી કૃપા મળે જેથી હું તમારું સ્વરૂપ જોઈ શકું, હે ભક્તવત્સલ સૂર્યદેવ, મારા પુત્રોનું રક્ષણ કરો.
તતઃ સ તેજસસ્ તસ્માદ્ આવિર્ભૂતો વિભાવસુઃ અદૃશ્યત તદાદિત્યસ્ તપ્તતામ્રોપમઃ પ્રભુઃ
પછી એ તેજમાંથી તેજસ્વી સૂર્યદેવ પ્રગટ થયા અને તપેલા તાંબાના જેવા તેજવાળા પ્રભુ દેખાયા.
તતસ્ તાં પ્રણતાં દેવીં તસ્યાસંદર્શને દ્વિજાઃ પ્રાહ ભાસ્વાન્ વૃણુષ્વૈકં વરં મત્તો યમ્ ઇચ્છસિ
પછી એ પ્રભાએ નમેલી અને તેમને જોઈ ન શકતી એ દેવીને કહ્યું: 'મારા પાસેથી એક ઈચ્છિત વરદાન માગો.'
પ્રણતા શિરસા સા તુ જાનુપીડિતમેદિની પ્રત્યુવાચ વિવસ્વન્તં વરદં સમુપસ્થિતમ્
એ દેવી માથું નમાવી, ઘૂંટણથી જમીન દબાવી, સામે આવેલા વરદાતા વિવસ્વાનને સંમાનપૂર્વક બોલી.
દેવ પ્રસીદ પુત્રાણાં હૃતં ત્રિભુવનં મમ યજ્ઞભાગાશ્ ચ દૈતેયૈર્ દાનવૈશ્ ચ બલાધિકૈઃ
હે દેવ, કૃપા કરો! મારા પુત્રોનું ત્રિલોક ગુમાયું છે અને યજ્ઞના ભાગ પણ દૈત્ય અને દાનવો, જે વધુ શક્તિશાળી છે, એમણે લઈ લીધા છે.
તન્નિમિત્તં પ્રસાદં ત્વં કુરુષ્વ મમ ગોપતે અંશેન તેષાં ભ્રાતૃત્વં ગત્વા તાન્ નાશયે રિપૂન્
આ માટે, હે ગોપાલ, કૃપા કરીને તમે તમારા અંશથી મારા પુત્રોના ભાઈ બનીને, તેમના દુશ્મનોનો નાશ કરો.
યથા મે તનયા ભૂયો યજ્ઞભાગભુજઃ પ્રભો ભવેયુર્ અધિપાશ્ ચૈવ ત્રૈલોક્યસ્ય દિવાકર
હે પ્રભુ, હે સૂર્યદેવ, મારા પુત્રો ફરીથી યજ્ઞના ભાગ ભોગવી શકે અને ત્રિલોકના અધિપતિ બની શકે એવી કૃપા કરો.
તથાનુકલ્પં પુત્રાણાં સુપ્રસન્નો રવે મમ કુરુ પ્રસન્નાર્તિહર કાર્યં કર્તા ત્વમ્ ઉચ્યતે
હે રવિ, મારા પુત્રોની ઈચ્છા પ્રમાણે તેમનું મનગમતું કાર્ય પૂર્ણ કરો; તમે દુઃખ દૂર કરનાર કહેવાય છો—મારે આ કાર્ય પૂરું કરો.
તતસ્ તામ્ આહ ભગવાન્ ભાસ્કરો વારિતસ્કરઃ પ્રણતામ્ અદિતિં વિપ્રાઃ પ્રસાદસુમુખો વિભુઃ
પછી અંધકારને દૂર કરનાર, કૃપાળુ ચહેરાવાળા ભગવંત સૂર્યદેવે નમેલી અદિતિને સંબોધી કહ્યું.
સહસ્રાંશેન તે ગર્ભઃ સંભૂયાહમ્ અશેષતઃ ત્વત્પુત્રશત્રૂન્ દક્ષો ઽહં નાશયામ્ય્ આશુ નિર્વૃતઃ
હું મારા હજારમા અંશથી સંપૂર્ણપણે તારા ગર્ભમાં આવીશ; તારા પુત્રોના શત્રુઓનો ઝડપથી નાશ કરીશ અને સંતોષ પામીશ.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ભગવાન્ ભાસ્વાન્ અન્તર્ધાનમ્ ઉપાગતઃ નિવૃત્તા સાપિ તપસઃ સંપ્રાપ્તાખિલવાઞ્છિતા
આ રીતે કહીને તેજસ્વી પ્રભુ અદૃશ્ય થઈ ગયા; અને એ દેવીએ સર્વ ઈચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરીને તપશ્ચર્યાનો અંત કર્યો.
તતો રશ્મિસહસ્રાત્ તુ સુષુમ્નાખ્યો રવેઃ કરઃ તતઃ સંવત્સરસ્યાન્તે તત્કામપૂરણાય સઃ
પછી સૂર્યના હજાર કિરણોમાંથી સુષુમ્ના નામનો કિરણ એમાં પ્રવેશ્યો અને વર્ષના અંતે એણે એ દેવીની ઈચ્છા પૂર્ણ કરી.
નિવાસં સવિતા ચક્રે દેવમાતુસ્ તદોદરે કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદીંશ્ ચ સા ચક્રે સુસમાહિતા
સૂર્યદેવે દેવમાતાના ગર્ભમાં નિવાસ કર્યો અને એ દેવીએ કઠિન વ્રત, કૃચ્છ્ર અને ચાંદ્રાયણ વગેરે એકાગ્રતાથી કર્યા.
શુચિના ધારયામ્ય્ એનં દિવ્યં ગર્ભમ્ ઇતિ દ્વિજાઃ તતસ્ તાં કશ્યપઃ પ્રાહ કિંચિત્કોપપ્લુતાક્ષરમ્
પવિત્રતાથી એ દેવી એ દિવ્ય ગર્ભને ધારણ કરતી કહેતી, 'હું આ દિવ્ય સંતાનને ધારણ કરું છું.' ત્યારબાદ કશ્યપે થોડી રોષભરી વાણીમાં એને કહ્યું.
કિં મારયસિ ગર્ભાણ્ડમ્ ઇતિ નિત્યોપવાસિની સા ચ તં પ્રાહ ગર્ભાણ્ડમ્ એતત્ પશ્યેતિ કોપના ન મારિતં વિપક્ષાણાં મૃત્યુર્ એવ ભવિષ્યતિ
એ સમયે હંમેશા ઉપવાસ કરતી અદિતિ ગુસ્સે થઈને કહ્યું: 'તું આ અંડાને કેમ મરેલું કહે છે? આ અંડું તો અહીં છે, મરેલું નથી. દુશ્મનોનો વિનાશ જ થશે.'
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તં તદા ગર્ભમ્ ઉત્સસર્જ સુરારણિઃ જાજ્વલ્યમાનં તેજોભિઃ પત્યુર્ વચનકોપિતા
આ રીતે કહ્યા પછી, પતિના વચનથી રોષી થયેલી દેવીએ તે તેજથી પ્રગટ થતા ગર્ભને બહાર કાઢ્યો.
તં દૃષ્ટ્વા કશ્યપો ગર્ભમ્ ઉદ્યદ્ભાસ્કરવર્ચસમ્ તુષ્ટાવ પ્રણતો ભૂત્વા વાગ્ભિર્ આદ્યાભિર્ આદરાત્
તે ગર્ભને ઉગતા સૂર્ય જેવી કાંતિથી ચમકતો જોઈ, કશ્યપ મુનિ ભક્તિપૂર્વક નમન કરીને પ્રાચીન સ્તુતિઓથી તેની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા.
સંસ્તૂયમાનઃ સ તદા ગર્ભાણ્ડાત્ પ્રકટો ઽભવત્ પદ્મપત્ત્રસવર્ણાભસ્ તેજસા વ્યાપ્તદિઙ્મુખઃ
પ્રશંસા થતી વખતે તે ગર્ભમાંથી પ્રગટ થયો, કમળની પાંદડી જેવો તેજ ધરાવતો અને તેની કાંતિથી દિશાઓ ઉજળી ઉઠી.
અથાન્તરિક્ષાદ્ આભાષ્ય કશ્યપં મુનિસત્તમમ્ સતોયમેઘગમ્ભીરા વાગ્ ઉવાચાશરીરિણી
પછી આકાશમાંથી વરસાદી વાદળ જેવી ગૂંજીલ અવાજે, શરીર વિના, મહાન મુનિ કશ્યપને સંબોધન કર્યું.
મારિતંતેપતઃ પ્રોક્તમ્ એતદ્ અણ્ડં ત્વયાદિતેઃ તસ્માન્ મુને સુતસ્ તે ઽયં માર્તણ્ડાખ્યો ભવિષ્યતિ
'મુનિ, અદિતિના આ અંડાને તું મરેલું કહ્યું છે, તેથી તારો આ પુત્ર મર્તંડ નામે ઓળખાશે.'
હનિષ્યત્ય્ અસુરાંશ્ ચાયં યજ્ઞભાગહરાન્ અરીન્ દેવા નિશમ્યેતિ વચો ગગનાત્ સમુપાગતમ્
'આ પુત્ર યજ્ઞના ભાગ હરણારા દુશ્મન અસુરોને મારે છે.' આકાશમાંથી આવતી આ વાણી દેવતાઓએ સાંભળી.
પ્રહર્ષમ્ અતુલં યાતા દાનવાશ્ ચ હતૌજસઃ તતો યુદ્ધાય દૈતેયાન્ આજુહાવ શતક્રતુઃ
દૈત્યોની શક્તિ નષ્ટ થઈ ગઈ, તેઓ અત્યંત ભયભીત થયા; પછી ઇન્દ્રે દૈત્યોને યુદ્ધ માટે બોલાવ્યા.
સહ દેવૈર્ મુદા યુક્તો દાનવાશ્ ચ તમ્ અભ્યયુઃ તેષાં યુદ્ધમ્ અભૂદ્ ઘોરં દેવાનામ્ અસુરૈઃ સહ
દેવતાઓ આનંદથી ભરાયા અને દાનવો પણ આવી પહોંચ્યા; દેવો અને અસુરો વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ શરૂ થયું.
શસ્ત્રાસ્ત્રવૃષ્ટિસંદીપ્તસમસ્તભુવનાન્તરમ્ તસ્મિન્ યુદ્ધે ભગવતા માર્તણ્ડેન નિરીક્ષિતાઃ
તે યુદ્ધમાં શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોની વરસાદથી આખું જગત દહેલી ઉઠ્યું, અને ભગવંત મર્તંડે તે સૌ જોયું.