ગભસ્તિહસ્તો બ્રહ્મા ચ સર્વદેવનમસ્કૃતઃ એકવિંશતિ ઇત્ય્ એષ સ્તવ ઇષ્ટઃ સદા રવેઃ
કિરણો હાથરૂપ ધરાવનાર, બ્રહ્મા, સર્વ દેવો દ્વારા પૂજિત—આ એકવીસ નામો રવિની પ્રિય સ્તુતિ છે.
શરીરારોગ્યદશ્ ચૈવ ધનવૃદ્ધિયશસ્કરઃ સ્તવરાજ ઇતિ ખ્યાતસ્ ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતઃ
શરીરનું આરોગ્ય આપનાર, ધન અને યશ વધારનાર, ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ અને સ્તવરાજ તરીકે ઓળખાતા.
ય એતેન દ્વિજશ્રેષ્ઠા દ્વિસંધ્યે ઽસ્તમનોદયે સ્તૌતિ સૂર્યં શુચિર્ ભૂત્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, જે શુદ્ધ થઈ સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્તે, બંને સંધ્યાએ, સૂર્યની સ્તુતિ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
માનસં વાચિકં વાપિ દેહજં કર્મજં તથા એકજપ્યેન તત્ સર્વં નશ્યત્ય્ અર્કસ્ય સંનિધૌ
માનસિક, વાચિક, શરીરથી કે કર્મથી થયેલા બધા દોષો, સૂર્યની હાજરીમાં એક જ વાર પઠનથી નાશ પામે છે.
એકજપ્યશ્ ચ હોમશ્ ચ સંધ્યોપાસનમ્ એવ ચ ધૂપમન્ત્રાર્ઘ્યમન્ત્રશ્ ચ બલિમન્ત્રસ્ તથૈવ ચ
એક જાપ્ય, હોમ, સંધ્યા સમયે ઉપાસના, ધૂપના મંત્ર, અર્ઘ્યના મંત્ર અને બલિ માટેના મંત્ર — આ બધાં પણ આવાં જ છે.
અન્નપ્રદાને દાને ચ પ્રણિપાતે પ્રદક્ષિણે પૂજિતો ઽયં મહામન્ત્રઃ સર્વપાપહરઃ શુભઃ
અન્નદાન, દાન, પ્રણામ અને પ્રદક્ષિણામાં પણ આ મહામંત્રનું પૂજન થાય છે; એ સર્વ પાપો દૂર કરે છે અને શુભ છે.
તસ્માદ્ યૂયં પ્રયત્નેન સ્તવેનાનેન વૈ દ્વિજાઃ સ્તુવીધ્વં વરદં દેવં સર્વકામફલપ્રદમ્
આથી, હે દ્વિજો, તમે શ્રદ્ધાપૂર્વક આ સ્તોત્રથી સર્વ કામના ફળ આપનાર, વરદાન આપનાર દેવની સ્તુતિ કરો.
નિર્ગુણઃ શાશ્વતો દેવસ્ ત્વયા પ્રોક્તો દિવાકરઃ પુનર્ દ્વાદશધા જાતઃ શ્રુતો ઽસ્માભિસ્ ત્વયોદિતઃ
જે ગુણરહિત અને શાશ્વત દેવને તમે સુર્યરૂપે વર્ણવ્યા, એ દેવ ફરીથી બાર રૂપે જન્મ્યા છે — એવું અમે તમારા વચનોથી સાંભળ્યું છે.
સ કથં તેજસો રશ્મિઃ સ્ત્રિયા ગર્ભે મહાદ્યુતિઃ સંભૂતો ભાસ્કરો જાતસ્ તત્ર નઃ સંશયો મહાન્
સૂર્યના તેજ, કિરણો અને મહાન પ્રકાશ સ્ત્રીના ગર્ભમાં કેવી રીતે પ્રગટ થયો? એ વિષયમાં અમને મોટો સંશય છે.
દક્ષસ્ય હિ સુતાઃ શ્રેષ્ઠા બભૂવુઃ ષષ્ટિઃ શોભનાઃ અદિતિર્ દિતિર્ દનુશ્ ચૈવ વિનતાદ્યાસ્ તથૈવ ચ
દક્ષની સાઠ ઉત્તમ પુત્રીઓ હતી; તેમાં અદિતિ, દિતિ, દનુ, વિનતા અને અન્ય પણ હતી.
દક્ષસ્ તાઃ પ્રદદૌ કન્યાઃ કશ્યપાય ત્રયોદશ અદિતિર્ જનયામ્ આસ દેવાંસ્ ત્રિભુવનેશ્વરાન્
દક્ષે એ પુત્રીઓમાંથી તેર કન્યાઓ કશ્યપને આપી; અદિતીએ ત્રિલોકના સ્વામી દેવતાઓને જન્મ આપ્યો.
દૈત્યાન્ દિતિર્ દનુશ્ ચોગ્રાન્ દાનવાન્ બલદર્પિતાન્ વિનતાદ્યાસ્ તથા ચાન્યાઃ સુષુવુઃ સ્થાનુજઙ્ગમાન્
દિતિ અને દનુએ ભયાનક અને શક્તિશાળી દૈત્યોને જન્મ આપ્યા; વિનતા અને અન્યોએ સ્થાવર-જંગમ વિવિધ પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન કર્યા.
તસ્યાથ પુત્રદૌહિત્રૈઃ પૌત્રદૌહિત્રકાદિભિઃ વ્યાપ્તમ્ એતજ્ જગત્ સર્વં તેષાં તાસાં ચ વૈ મુને
હે મુનિ, એમના પુત્રો, પૌત્રો અને અન્ય વંશજોથી આ આખું જગત ભરાઈ ગયું.
તેષાં કશ્યપપુત્રાણાં પ્રધાના દેવતાગણાઃ સાત્ત્વિકા રાજસાશ્ ચાન્યે તામસાશ્ ચ ગણાઃ સ્મૃતાઃ
કશ્યપના પુત્રોમાં મુખ્ય દેવતાઓ સાત્ત્વિક ગણાય છે; કેટલાક રાજસિક અને કેટલાક તામસિક ગણાય છે.
દેવાન્ યજ્ઞભુજશ્ ચક્રે તથા ત્રિભુવનેશ્વરાન્ સ્રષ્ટા બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠઃ પરમેષ્ઠી પ્રજાપતિઃ
પ્રજાપતિ, સર્વોત્તમ બ્રહ્મજ્ઞાની સર્જકએ દેવતાઓ, યજ્ઞફળ ભોગવનાર અને ત્રિલોકના શાસકોની રચના કરી.
તાન્ અબાધન્ત સહિતાઃ સાપત્ન્યાદ્ દૈત્યદાનવાઃ તતો નિરાકૃતાન્ પુત્રાન્ દૈતેયૈર્ દાનવૈસ્ તથા
દૈત્ય અને દાનવો તથા તેમની સહપત્નીઓએ મળીને તેમને વિઘ્ન પહોંચાડ્યો; પછી દૈત્ય-દાનવો દ્વારા તેમના પુત્રોને દૂર કરી દેવામાં આવ્યા.
હતં ત્રિભુવનં દૃષ્ટ્વા અદિતિર્ મુનિસત્તમાઃ આચ્છિનદ્ યજ્ઞભાગાંશ્ ચ ક્ષુધા સંપીડિતાન્ ભૃશમ્
ત્રિલોકનો વિનાશ જોઈને, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, અદિતીએ યજ્ઞના ભાગો કાપી લીધા અને અત્યંત ભૂખથી પીડાઈ.
આરાધનાય સવિતુઃ પરં યત્નં પ્રચક્રમે એકાગ્રા નિયતાહારા પરં નિયમમ્ આસ્થિતા તુષ્ટાવ તેજસાં રાશિં ગગનસ્થં દિવાકરમ્
સવિતાનું આરાધન કરવા અદિતીએ એકાગ્ર ચિત્ત, નિયમિત આહાર અને કડક નિયમો અપનાવી, પરમ પ્રયત્ન કર્યો અને આકાશમાં વસતા તેજના સમૂહ, દિવાકરની સ્તુતિ કરી.
નમસ્ તુભ્યં પરં સૂક્ષ્મં સુપુણ્યં બિભ્રતે ઽતુલમ્ ધામ ધામવતામ્ ઈશં ધામાધારં ચ શાશ્વતમ્
હું તમને વંદન કરું છું, જે પરમ, સૂક્ષ્મ, ઉત્તમ પુણ્યવાળું, અનુપમ તેજ ધરાવનાર, તેજવંતોનો ઈશ્વર અને તેજનો શાશ્વત આધાર છે.
જગતામ્ ઉપકારાય ત્વામ્ અહં સ્તૌમિ ગોપતે આદદાનસ્ય યદ્ રૂપં તીવ્રં તસ્મૈ નમામ્ય્ અહમ્
જગતના કલ્યાણ માટે, હે ગોપાલક, હું તમારી સ્તુતિ કરું છું; તમે જે તીવ્ર રૂપ ધારણ કરો છો, તેને હું વંદન કરું છું.
ગ્રહીતુમ્ અષ્ટમાસેન કાલેનામ્બુમયં રસમ્ બિભ્રતસ્ તવ યદ્ રૂપમ્ અતિતીવ્રં નતાસ્મિ તત્
આઠ માસ સુધી જળમય રસ ગ્રહણ કરવા માટે તમે જે અત્યંત તીવ્ર રૂપ ધારણ કરો છો, તેને હું વંદન કરું છું.
સમેતમ્ અગ્નિસોમાભ્યાં નમસ્ તસ્મૈ ગુણાત્મને યદ્ રૂપમ્ ઋગ્યજુઃસામ્નામ્ ઐક્યેન તપતે તવ
અગ્નિ અને સોમ સાથે એકરૂપ થયેલા, ગુણવંત રૂપને હું વંદન કરું છું; ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદના એકત્વથી જે તમારું રૂપ તેજ પામે છે, તેને પણ વંદન કરું છું.
વિશ્વમ્ એતત્ ત્રયીસંજ્ઞં નમસ્ તસ્મૈ વિભાવસો યત્ તુ તસ્માત્ પરં રૂપમ્ ૐ ઇત્ય્ ઉક્ત્વાભિસંહિતમ્ અસ્થૂલં સ્થૂલમ્ અમલં નમસ્ તસ્મૈ સનાતન
આ ત્રણ પ્રકારના વેદોનું મૂળ, સર્વે રૂપોથી પરે, 'ૐ' ધ્વનિથી સ્મરણ કરવામાં આવતું, સૂક્ષ્મ, સ્થૂળ અને નિર્મળ એવા શાશ્વત તેજને હું વંદન કરું છું.
એવં સા નિયતા દેવી ચક્રે સ્તોત્રમ્ અહર્નિશમ્ નિરાહારા વિવસ્વન્તમ્ આરિરાધયિષુર્ દ્વિજાઃ
એવી નિશ્ચયવાળી દેવી દિવસ-રાત ઉપવાસ કરીને, વિવસ્વાનને પ્રસન્ન કરવા માટે સતત સ્તુતિઓ રચતી રહી.
તતઃ કાલેન મહતા ભગવાંસ્ તપનો દ્વિજાઃ પ્રત્યક્ષતામ્ અગાત્ તસ્યા દાક્ષાયણ્યા દ્વિજોત્તમાઃ
પછી લાંબા સમય પછી, એ દક્ષપુત્રી સામે તેજસ્વી અને મહિમાવાન સૂર્યદેવ પ્રગટ થયા.
સા દદર્શ મહાકૂટં તેજસો ઽમ્બરસંવૃતમ્ ભૂમૌ ચ સંસ્થિતં ભાસ્વજ્જ્વાલાભિર્ અતિદુર્દૃશમ્ તં દૃષ્ટ્વા ચ તતો દેવી સાધ્વસં પરમં ગતા
એ દેવીએ જમીન પર ઊભેલા, તેજથી ઢંકાયેલા, જ્વાળાઓથી તેજસ્વી અને જોવું અતિ કઠિન એવા એક મહાન પ્રકાશપુંજને જોયો; આ દૃશ્ય જોઈને એ દેવીને ભારે ભય લાગ્યો.
જગદાદ્ય પ્રસીદેતિ ન ત્વાં પશ્યામિ ગોપતે પ્રસાદં કુરુ પશ્યેયં યદ્ રૂપં તે દિવાકર ભક્તાનુકમ્પક વિભો ત્વદ્ભક્તાન્ પાહિ મે સુતાન્
હે ગોપાલ, જગતના આદિ, કૃપા કરો! હું તમને જોઈ શકતી નથી—મારે તમારી કૃપા મળે જેથી હું તમારું સ્વરૂપ જોઈ શકું, હે ભક્તવત્સલ સૂર્યદેવ, મારા પુત્રોનું રક્ષણ કરો.
તતઃ સ તેજસસ્ તસ્માદ્ આવિર્ભૂતો વિભાવસુઃ અદૃશ્યત તદાદિત્યસ્ તપ્તતામ્રોપમઃ પ્રભુઃ
પછી એ તેજમાંથી તેજસ્વી સૂર્યદેવ પ્રગટ થયા અને તપેલા તાંબાના જેવા તેજવાળા પ્રભુ દેખાયા.
તતસ્ તાં પ્રણતાં દેવીં તસ્યાસંદર્શને દ્વિજાઃ પ્રાહ ભાસ્વાન્ વૃણુષ્વૈકં વરં મત્તો યમ્ ઇચ્છસિ
પછી એ પ્રભાએ નમેલી અને તેમને જોઈ ન શકતી એ દેવીને કહ્યું: 'મારા પાસેથી એક ઈચ્છિત વરદાન માગો.'
પ્રણતા શિરસા સા તુ જાનુપીડિતમેદિની પ્રત્યુવાચ વિવસ્વન્તં વરદં સમુપસ્થિતમ્
એ દેવી માથું નમાવી, ઘૂંટણથી જમીન દબાવી, સામે આવેલા વરદાતા વિવસ્વાનને સંમાનપૂર્વક બોલી.