હેમન્તે તામ્રવર્ણાભઃ શિશિરે લોહિતો રવિઃ ઇતિ વર્ણાઃ સમાખ્યાતાઃ સૂર્યસ્ય ઋતુસંભવાઃ
હેમંત ઋતુમાં સૂર્ય તાંબાના રંગનો લાગે છે અને શિશિરમાં લાલ દેખાય છે; આ રીતે ઋતુઓથી સૂર્યના વિવિધ રંગો જણાય છે.
ઋતુસ્વભાવવર્ણૈશ્ ચ સૂર્યઃ ક્ષેમસુભિક્ષકૃત્ અથાદિત્યસ્ય નામાનિ સામાન્યાનિ દ્વિજોત્તમાઃ
ઋતુઓના સ્વભાવ અને રંગથી સૂર્ય સુખ-સમૃદ્ધિ આપે છે; હવે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, હું સૂર્યના સામાન્ય નામો કહું છું.
દ્વાદશૈવ પૃથક્ત્વેન તાનિ વક્ષ્યામ્ય્ અશેષતઃ આદિત્યઃ સવિતા સૂર્યો મિહિરો ઽર્કઃ પ્રભાકરઃ
આ બાર નામો અલગ-અલગ છે, જે હું સંપૂર્ણ રીતે કહું છું: આદિત્ય, સવિતા, સૂર્ય, મિહિર, અર્ક અને પ્રભાકર.
માર્તણ્ડો ભાસ્કરો ભાનુશ્ ચિત્રભાનુર્ દિવાકરઃ રવિર્ દ્વાદશભિસ્ તેષાં જ્ઞેયઃ સામાન્યનામભિઃ
માર્તંડ, ભાસ્કર, ભાનુ, ચિત્રભાનુ, દિવાકર અને રવિ – આ બાર નામો જાણીતા છે.
વિષ્ણુર્ ધાતા ભગઃ પૂષા મિત્રેન્દ્રૌ વરુણો ઽર્યમા વિવસ્વાન્ અંશુમાંસ્ ત્વષ્ટા પર્જન્યો દ્વાદશઃ સ્મૃતઃ
વિષ્ણુ, ધાતા, ભાગ, પૂષા, મિત્ર, ઇન્દ્ર, વરુણ, અર્યમા, વિવસ્વાન, અંશુમાન, ત્વષ્ટા અને પર્જન્ય – આ બાર ગણાય છે.
ઇત્ય્ એતે દ્વાદશાદિત્યાઃ પૃથક્ત્વેન વ્યવસ્થિતાઃ ઉત્તિષ્ઠન્તિ સદા હ્ય્ એતે માસૈર્ દ્વાદશભિઃ ક્રમાત્
આ રીતે આ બાર આદિત્યો અલગ-અલગ સ્થિર છે; તેઓ હંમેશાં બાર મહિનામાં ક્રમશઃ ઉગે છે.
વિષ્ણુસ્ તપતિ ચૈત્રે તુ વૈશાખે ચાર્યમા તથા વિવસ્વાઞ્ જ્યેષ્ઠમાસે તુ આષાઢે ચાંશુમાન્ સ્મૃતઃ
ચૈત્ર માસે વિષ્ણુ તેજ આપે છે, વૈશાખમાં આર્યમા, જ્યેષ્ઠમાં વિવસ્વાન અને આષાઢમાં અંશુમાનનું સ્મરણ થાય છે.
પર્જન્યઃ શ્રાવણે માસિ વરુણઃ પ્રૌષ્ઠસંજ્ઞકે ઇન્દ્ર આશ્વયુજે માસિ ધાતા તપતિ કાર્ત્તિકે
શ્રાવણમાં પર્જન્ય તેજ આપે છે, પ્રૌષ્ઠપદમાં વરુણ, આશ્વયુજમાં ઇન્દ્ર અને કાર્તિકમાં ધાતા પ્રકાશે છે.
માર્ગશીર્ષે તથા મિત્રઃ પૌષે પૂષા દિવાકરઃ માઘે ભગસ્ તુ વિજ્ઞેયસ્ ત્વષ્ટા તપતિ ફાલ્ગુને
માર્ગશીર્ષમાં મિત્ર તેજ આપે છે, પૌષમાં પૂષણ પ્રકાશે છે, માઘમાં ભાગા ઓળખાય છે અને ફાગણમાં ત્વષ્ટા તેજ આપે છે.
શતૈર્ દ્વાદશભિર્ વિષ્ણૂ રશ્મિભિર્ દીપ્યતે સદા દીપ્યતે ગોસહસ્રેણ શતૈશ્ ચ ત્રિભિર્ અર્યમા
વિષ્ણુ હંમેશાં બારસો કિરણોથી તેજ આપે છે; આર્યમા હજાર અને ત્રણસો કિરણોથી પ્રકાશે છે.
દ્વિઃસપ્તકૈર્ વિવસ્વાંસ્ તુ અંશુમાન્ પઞ્ચભિસ્ ત્રિભિઃ વિવસ્વાન્ ઇવ પર્જન્યો વરુણશ્ ચાર્યમા તથા
વિવસ્વાન ચૌદ કિરણોથી તેજ આપે છે; અંશુમાન આઠ અને પાંચ કિરણોથી પ્રકાશે છે; પર્જન્ય, વરુણ અને આર્યમા પણ વિવસ્વાન જેવી જ રીતે તેજ આપે છે.
મિત્રવદ્ ભગવાંસ્ ત્વષ્ટા સહસ્રેણ શતેન ચ ઇન્દ્રસ્ તુ દ્વિગુણૈઃ ષડ્ભિર્ ધાતૈકાદશભિઃ શતૈઃ
મિત્રની જેમ ત્વષ્ટા પણ હજાર અને એકસો કિરણોથી તેજ આપે છે; ઇન્દ્ર બાર અને ધાતા અગિયારસો કિરણોથી પ્રકાશે છે.
સહસ્રેણ તુ મિત્રો વૈ પૂષા તુ નવભિઃ શતૈઃ ઉત્તરોપક્રમે ઽર્કસ્ય વર્ધન્તે રશ્મયસ્ તથા
મિત્ર હજાર કિરણોથી તેજ આપે છે, પૂષણ નવસો કિરણોથી પ્રકાશે છે; જ્યારે સૂર્ય ઉત્તરાયણમાં જાય છે ત્યારે તેની કિરણો વધે છે.
દક્ષિણોપક્રમે ભૂયો હ્રસન્તે સૂર્યરશ્મયઃ એવં રશ્મિસહસ્રં તુ સૂર્યલોકાદ્ અનુગ્રહમ્
દક્ષિણાયણમાં ફરીથી સૂર્યની કિરણો ઘટે છે; આ રીતે સૂર્યલોકમાંથી હજારો કિરણો કૃપા આપે છે.
એવં નામ્નાં ચતુર્વિંશદ્ એક એષાં પ્રકીર્તિતઃ વિસ્તરેણ સહસ્રં તુ પુનર્ અન્યત્ પ્રકીર્તિતમ્
આ રીતે ચોવીસ નામો વિગતે જણાવાયા છે; અને એક હજાર નામો પણ વધુ જણાવવામાં આવ્યા છે.
યે તન્નામસહસ્રેણ સ્તુવન્ત્ય્ અર્કં પ્રજાપતે તેષાં ભવતિ કિં પુણ્યં ગતિશ્ ચ પરમેશ્વર
હે જગતના સ્વામી, જે લોકો એ હજાર નામોથી સૂર્યની સ્તુતિ કરે છે, તેમને શું પુણ્ય અને શ્રેષ્ઠ માર્ગ મળે છે?
શૃણુધ્વં મુનિશાર્દૂલાઃ સારભૂતં સનાતનમ્ અલં નામસહસ્રેણ પઠન્ન્ એવં સ્તવં શુભમ્
હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, આ સનાતન સાર સાંભળો: માત્ર આ પવિત્ર હજાર નામોનું પઠન જ પૂરતું છે.
યાનિ નામાનિ ગુહ્યાનિ પવિત્રાણિ શુભાનિ ચ તાનિ વઃ કીર્તયિષ્યામિ શૃણુધ્વં ભાસ્કરસ્ય વૈ
જે નામો ગુપ્ત, પવિત્ર અને શુભ છે, તે હું તમને કહું છું; ભાસ્કરનાં એ નામો સાંભળો.
વિકર્તનો વિવસ્વાંશ્ ચ માર્તણ્ડો ભાસ્કરો રવિઃ લોકપ્રકાશકઃ શ્રીમાંલ્ લોકચક્ષુર્ મહેશ્વરઃ
વિકર્તન, વિવસ્વાન, માર્તંડ, ભાસ્કર, રવિ, જગતને પ્રકાશ આપનાર, તેજસ્વી, જગતની આંખ, મહેશ્વર.
લોકસાક્ષી ત્રિલોકેશઃ કર્તા હર્તા તમિસ્રહા તપનસ્ તાપનશ્ ચૈવ શુચિઃ સપ્તાશ્વવાહનઃ
જગતના સાક્ષી, ત્રણેય લોકના સ્વામી, સર્જનહાર, સંહારક, અંધકાર હટાવનાર, તપન, તાપ આપનાર, શુદ્ધ, સાત ઘોડા વાળું રથ ધરાવનાર.
ગભસ્તિહસ્તો બ્રહ્મા ચ સર્વદેવનમસ્કૃતઃ એકવિંશતિ ઇત્ય્ એષ સ્તવ ઇષ્ટઃ સદા રવેઃ
કિરણો હાથરૂપ ધરાવનાર, બ્રહ્મા, સર્વ દેવો દ્વારા પૂજિત—આ એકવીસ નામો રવિની પ્રિય સ્તુતિ છે.
શરીરારોગ્યદશ્ ચૈવ ધનવૃદ્ધિયશસ્કરઃ સ્તવરાજ ઇતિ ખ્યાતસ્ ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતઃ
શરીરનું આરોગ્ય આપનાર, ધન અને યશ વધારનાર, ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ અને સ્તવરાજ તરીકે ઓળખાતા.
ય એતેન દ્વિજશ્રેષ્ઠા દ્વિસંધ્યે ઽસ્તમનોદયે સ્તૌતિ સૂર્યં શુચિર્ ભૂત્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, જે શુદ્ધ થઈ સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્તે, બંને સંધ્યાએ, સૂર્યની સ્તુતિ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
માનસં વાચિકં વાપિ દેહજં કર્મજં તથા એકજપ્યેન તત્ સર્વં નશ્યત્ય્ અર્કસ્ય સંનિધૌ
માનસિક, વાચિક, શરીરથી કે કર્મથી થયેલા બધા દોષો, સૂર્યની હાજરીમાં એક જ વાર પઠનથી નાશ પામે છે.
એકજપ્યશ્ ચ હોમશ્ ચ સંધ્યોપાસનમ્ એવ ચ ધૂપમન્ત્રાર્ઘ્યમન્ત્રશ્ ચ બલિમન્ત્રસ્ તથૈવ ચ
એક જાપ્ય, હોમ, સંધ્યા સમયે ઉપાસના, ધૂપના મંત્ર, અર્ઘ્યના મંત્ર અને બલિ માટેના મંત્ર — આ બધાં પણ આવાં જ છે.
અન્નપ્રદાને દાને ચ પ્રણિપાતે પ્રદક્ષિણે પૂજિતો ઽયં મહામન્ત્રઃ સર્વપાપહરઃ શુભઃ
અન્નદાન, દાન, પ્રણામ અને પ્રદક્ષિણામાં પણ આ મહામંત્રનું પૂજન થાય છે; એ સર્વ પાપો દૂર કરે છે અને શુભ છે.
તસ્માદ્ યૂયં પ્રયત્નેન સ્તવેનાનેન વૈ દ્વિજાઃ સ્તુવીધ્વં વરદં દેવં સર્વકામફલપ્રદમ્
આથી, હે દ્વિજો, તમે શ્રદ્ધાપૂર્વક આ સ્તોત્રથી સર્વ કામના ફળ આપનાર, વરદાન આપનાર દેવની સ્તુતિ કરો.
નિર્ગુણઃ શાશ્વતો દેવસ્ ત્વયા પ્રોક્તો દિવાકરઃ પુનર્ દ્વાદશધા જાતઃ શ્રુતો ઽસ્માભિસ્ ત્વયોદિતઃ
જે ગુણરહિત અને શાશ્વત દેવને તમે સુર્યરૂપે વર્ણવ્યા, એ દેવ ફરીથી બાર રૂપે જન્મ્યા છે — એવું અમે તમારા વચનોથી સાંભળ્યું છે.
સ કથં તેજસો રશ્મિઃ સ્ત્રિયા ગર્ભે મહાદ્યુતિઃ સંભૂતો ભાસ્કરો જાતસ્ તત્ર નઃ સંશયો મહાન્
સૂર્યના તેજ, કિરણો અને મહાન પ્રકાશ સ્ત્રીના ગર્ભમાં કેવી રીતે પ્રગટ થયો? એ વિષયમાં અમને મોટો સંશય છે.
દક્ષસ્ય હિ સુતાઃ શ્રેષ્ઠા બભૂવુઃ ષષ્ટિઃ શોભનાઃ અદિતિર્ દિતિર્ દનુશ્ ચૈવ વિનતાદ્યાસ્ તથૈવ ચ
દક્ષની સાઠ ઉત્તમ પુત્રીઓ હતી; તેમાં અદિતિ, દિતિ, દનુ, વિનતા અને અન્ય પણ હતી.