દેવાનાં ચાત્ર કો દેવઃ પિતૄણાં ચૈવ કઃ પિતા યસ્માત્ પરતરં નાસ્તિ તન્ મે બ્રૂહિ સુરેશ્વર
દેવતાઓમાં સર્વોચ્ચ દેવ કોણ છે? પિતૃઓમાં સર્વોચ્ચ પિતા કોણ છે? હે દેવોના સ્વામી, જેનાથી ઉપર કંઈ નથી, એ મને કહો.
કુતઃ સૃષ્ટમ્ ઇદં વિશ્વં સર્વં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ પ્રલયે ચ કમ્ અભ્યેતિ તદ્ ભવાન્ વક્તુમ્ અર્હતિ
આ આખું જગત, સ્થાવર અને જંગમ – બધું ક્યાંથી સર્જાયું? અને પ્રલય સમયે બધું કોને જઈ મળે છે? હે મહાન, આપ એ જણાવવા યોગ્ય છો.
ઉદ્યન્ન્ એવૈષ કુરુતે જગદ્ વિતિમિરં કરૈઃ નાતઃ પરતરો દેવઃ કશ્ચિદ્ અન્યો દ્વિજોત્તમાઃ
જ્યારે એ ઉગે છે ત્યારે પોતાની કિરણોથી જગતનું અંધકાર દૂર કરે છે; એથી ઉપર બીજો કોઈ દેવ નથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.
અનાદિનિધનો હ્ય્ એષ પુરુષઃ શાશ્વતો ઽવ્યયઃ તાપયત્ય્ એષ ત્રીંલ્ લોકાન્ ભવન્ રશ્મિભિર્ ઉલ્બણઃ
એ અનાદિ, અનંત, શાશ્વત અને અવિનાશી છે; પોતાની પ્રખર કિરણોથી ત્રણેય લોકને તપાવે છે.
સર્વદેવમયો હ્ય્ એષ તપતાં તપનો વરઃ સર્વસ્ય જગતો નાથઃ સર્વસાક્ષી જગત્પતિઃ
એ સર્વ દેવમય છે, તેજસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; એ આખા જગતનો સ્વામી, સર્વનો સાક્ષી અને જગતપતિ છે.
સંક્ષિપત્ય્ એષ ભૂતાનિ તથા વિસૃજતે પુનઃ એષ ભાતિ તપત્ય્ એષ વર્ષત્ય્ એષ ગભસ્તિભિઃ
એ સર્વ જીવોને સંકોચે છે અને ફરીથી સર્જે છે; એ જ પ્રકાશ આપે છે, તપાવે છે અને પોતાની કિરણોથી વરસાદ પણ વરસાવે છે.
એષ ધાતા વિધાતા ચ ભૂતાદિર્ ભૂતભાવનઃ ન હ્ય્ એષ ક્ષયમ્ આયાતિ નિત્યમ્ અક્ષયમણ્ડલઃ
એ સર્જનહાર અને નિયમનહાર છે, સર્વ જીવનો આરંભ અને પોષક છે; એ કદી નાશ પામતો નથી, એની મંડળ સદા અખૂટ છે.
પિતૄણાં ચ પિતા હ્ય્ એષ દેવતાનાં હિ દેવતા ધ્રુવં સ્થાનં સ્મૃતં હ્ય્ એતદ્ યસ્માન્ ન ચ્યવતે પુનઃ
એ પિતૃઓનો પણ પિતા છે, દેવતાઓનો પણ દેવ છે; એ સ્થિર સ્થાન છે, જ્યાંથી ફરી પાછા આવવું પડતું નથી.
સર્ગકાલે જગત્ કૃત્સ્નમ્ આદિત્યાત્ સંપ્રસૂયતે પ્રલયે ચ તમ્ અભ્યેતિ ભાસ્કરં દીપ્તતેજસમ્
સર્જન સમયે આખું જગત આદિત્યમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને પ્રલય સમયે એ તેજસ્વી ભાસ્કર પાસે પાછું જાય છે.
યોગિનશ્ ચાપ્ય્ અસંખ્યાતાસ્ ત્યક્ત્વા ગૃહકલેવરમ્ વાયુર્ ભૂત્વા વિશન્ત્ય્ અસ્મિંસ્ તેજોરાશૌ દિવાકરે
અનંત યોગીઓ, ગૃહશરીર ત્યાગી, વાયુરૂપ બનીને આ તેજપુંજ, એટલે કે સૂર્યમાં પ્રવેશ કરે છે.
અસ્ય રશ્મિસહસ્રાણિ શાખા ઇવ વિહંગમાઃ વસન્ત્ય્ આશ્રિત્ય મુનયઃ સંસિદ્ધા દૈવતૈઃ સહ
એના હજારો કિરણો ડાળીઓ અને પક્ષીઓ જેવાં છે; ત્યાં સિદ્ધ મુનિઓ દેવતાઓ સાથે નિવાસ કરે છે.
ગૃહસ્થા જનકાદ્યાશ્ ચ રાજાનો યોગધર્મિણઃ વાલખિલ્યાદયશ્ ચૈવ ઋષયો બ્રહ્મવાદિનઃ
જનક જેવા ગૃહસ્થો, યોગમાં સ્થિત રાજાઓ અને વાલખિલ્યાદિ બ્રહ્મવેદી ઋષિઓ –
વાનપ્રસ્થાશ્ ચ યે ચાન્યે વ્યાસાદ્યા ભિક્ષવસ્ તથા યોગમ્ આસ્થાય સર્વે તે પ્રવિષ્ટાઃ સૂર્યમણ્ડલમ્
વાનપ્રસ્થો, વ્યાસ જેવા અન્ય ભિક્ષુકો – બધાએ યોગનો આશ્રય લઈને સૂર્યમંડળમાં પ્રવેશ કર્યો છે.
શુકો વ્યાસસુતઃ શ્રીમાન્ યોગધર્મમ્ અવાપ્ય સઃ આદિત્યકિરણાન્ ગત્વા હ્ય્ અપુનર્ભાવમ્ આસ્થિતઃ
વ્યાસપુત્ર શ્રીમંત શુકદેવજી યોગમાર્ગ પ્રાપ્ત કરીને આદિત્યની કિરણોમાં પહોંચી, અને ફરી જન્મમરણમાં ન આવવાનો સ્થાન પામ્યો.
શબ્દમાત્રશ્રુતિમુખા બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ પ્રત્યક્ષો ઽયં પરો દેવઃ સૂર્યસ્ તિમિરનાશનઃ
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ વગેરે માત્ર શબ્દ અને સાંભળેલી વાતો દ્વારા જ જાણીતા છે; પણ આ પરમ દેવ, અંધકારનાશક સૂર્ય, સૌને સ્પષ્ટ દેખાય છે.
તસ્માદ્ અન્યત્ર ભક્તિર્ હિ ન કાર્યા શુભમ્ ઇચ્છતા યસ્માદ્ દૃષ્ટેર્ અગમ્યાસ્ તે દેવા વિષ્ણુપુરોગમાઃ
માટે, શુભતા ઈચ્છનારએ ભક્તિ બીજે ક્યાંય કરવી નહીં, કારણ કે વિષ્ણુઆદિ દેવતાઓ દૃષ્ટિથી અપ્રાપ્ય છે.
અતો ભવદ્ભિઃ સતતમ્ અભ્યર્ચ્યો ભગવાન્ રવિઃ સ હિ માતા પિતા ચૈવ કૃત્સ્નસ્ય જગતો ગુરુઃ
આથી, તમારે હંમેશા ભગવાન સૂર્યની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ, કારણ કે એ જ આખા જગતના માતા, પિતા અને ગુરુ છે.
અનાદ્યો લોકનાથો ઽસૌ રશ્મિમાલી જગત્પતિઃ મિત્રત્વે ચ સ્થિતો યસ્માત્ તપસ્ તેપે દ્વિજોત્તમાઃ
સૂર્યદેવ, જે અનાદિ છે, જગતના સ્વામી છે, તેજસ્વી કિરણોથી શોભાયમાન છે અને આખા વિશ્વના માલિક છે; અને કારણ કે એ મિત્રરૂપે સ્થિત છે, એણે કઠિન તપ પણ કર્યું છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.
અનાદિનિધનો બ્રહ્મા નિત્યશ્ ચાક્ષય એવ ચ સૃષ્ટ્વા સસાગરાન્ દ્વીપાન્ ભુવનાનિ ચતુર્દશ
બ્રહ્મા અનાદિ અને અનંત છે, સદા અવિનાશી અને શાશ્વત છે; એણે સાગરોવાળા દ્વીપો અને ચૌદ લોકોની રચના કરી છે.
લોકાનાં સ હિતાર્થાય સ્થિતશ્ ચન્દ્રસરિત્તટે સૃષ્ટ્વા પ્રજાપતીન્ સર્વાન્ સૃષ્ટ્વા ચ વિવિધાઃ પ્રજાઃ
લોકોના કલ્યાણ માટે, એ ચંદ્રનદીના કિનારે નિવાસ કરે છે, અને એણે બધા પ્રજાપતિઓ તથા અનેક પ્રકારની પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું છે.
તતઃ શતસહસ્રાંશુર્ અવ્યક્તશ્ ચ પુનઃ સ્વયમ્ કૃત્વા દ્વાદશધાત્માનમ્ આદિત્યમ્ ઉપપદ્યતે
પછી, હજારો કિરણો ધરાવનાર અને સ્વયં અજ્ઞાત રહેનાર એ પરમાત્માએ પોતાને બાર ભાગે વિભાજિત કરીને સૂર્યરૂપે પ્રગટ થાય છે.
ઇન્દ્રો ધાતાથ પર્જન્યસ્ ત્વષ્ટા પૂષાર્યમા ભગઃ વિવસ્વાન્ વિષ્ણુર્ અંશશ્ ચ વરુણો મિત્ર એવ ચ
ઇન્દ્ર, ધાતા, પર્જન્ય, ત્વષ્ટા, પૂષા, આર્યમા, ભાગ, વિવસ્વાન, વિષ્ણુ, અંશ, વરુણ અને મિત્ર—
આભિર્ દ્વાદશભિસ્ તેન સૂર્યેણ પરમાત્મના કૃત્સ્નં જગદ્ ઇદં વ્યાપ્તં મૂર્તિભિશ્ ચ દ્વિજોત્તમાઃ
આ બારેય રૂપોથી એ પરમાત્મા સૂર્ય આખા જગતને પોતાની વિવિધ મુર્તિઓથી વ્યાપી જાય છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.
તસ્ય યા પ્રથમા મૂર્તિર્ આદિત્યસ્યેન્દ્રસંજ્ઞિતા સ્થિતા સા દેવરાજત્વે દેવાનાં રિપુનાશિની
સૂર્યની પ્રથમ મુર્તિ, જેને ઇન્દ્ર કહે છે, એ દેવતાઓના રાજા તરીકે સ્થિર છે અને દેવોના શત્રુઓને નાશ કરે છે.
દ્વિતીયા તસ્ય યા મૂર્તિર્ નામ્ના ધાતેતિ કીર્તિતા સ્થિતા પ્રજાપતિત્વેન વિવિધાઃ સૃજતે પ્રજાઃ
એની બીજી મુર્તિ, જેને ધાતા કહે છે, એ પ્રજાપતિ તરીકે સ્થિત છે અને અનેક પ્રકારની પ્રજાઓનું સર્જન કરે છે.
તૃતીયાર્કસ્ય યા મૂર્તિઃ પર્જન્ય ઇતિ વિશ્રુતા મેઘેષ્વ્ એવ સ્થિતા સા તુ વર્ષતે ચ ગભસ્તિભિઃ
સૂર્યની ત્રીજી મુર્તિ, જેને પર્જન્ય કહે છે, એ મેઘોમાં વસે છે અને પોતાની કિરણોથી વરસાદ વરસાવે છે.
ચતુર્થી તસ્ય યા મૂર્તિર્ નામ્ના ત્વષ્ટેતિ વિશ્રુતા સ્થિતા વનસ્પતૌ સા તુ ઓષધીષુ ચ સર્વતઃ
એની ચોથી મુર્તિ, જેને ત્વષ્ટા કહે છે, એ વૃક્ષોમાં અને સર્વત્ર ઔષધિઓમાં નિવાસ કરે છે.
પઞ્ચમી તસ્ય યા મૂર્તિર્ નામ્ના પૂષેતિ વિશ્રુતા અન્ને વ્યવસ્થિતા સા તુ પ્રજાં પુષ્ણાતિ નિત્યશઃ
પાંચમી મુર્તિ, જેને પૂષા કહે છે, એ અન્નમાં સ્થિત છે અને હંમેશા પ્રજાઓને પોષણ આપે છે.
મૂર્તિઃ ષષ્ઠી રવેર્ યા તુ અર્યમા ઇતિ વિશ્રુતા વાયોઃ સંસરણા સા તુ દેવેષ્વ્ એવ સમાશ્રિતા
સૂર્યની છઠ્ઠી મુર્તિ, જેને આર્યમા કહે છે, એ પવનના પ્રવાહમાં છે અને દેવોમાં વસે છે.
ભાનોર્ યા સપ્તમી મૂર્તિર્ નામ્ના ભગેતિ વિશ્રુતા ભૂયિષ્વ્ અવસ્થિતા સા તુ શરીરેષુ ચ દેહિનામ્
સૂર્યની સાતમી મુર્તિ, જેને ભાગ કહે છે, એ સમૃદ્ધિમાં અને જીવધારીઓના શરીરમાં વસે છે.