તતઃ સ્વર્ગશ્ ચ મોક્ષશ્ ચ મધ્યમં તચ્ ચ ગમ્યતે ન ખલ્વ્ અન્યત્ર મર્ત્યાનાં ભૂમૌ કર્મ વિધીયતે
આથી, સ્વર્ગ અને મુક્તિ એ મધ્યમ ભૂમિ દ્વારા જ પ્રાપ્ત થાય છે; પૃથ્વી પર અન્ય ક્યાંય મનુષ્યો માટે કર્મો નિર્ધારિત નથી.
તસ્માદ્ વિસ્તરતો બ્રહ્મન્ન્ અસ્માકં ભારતં વદ યદિ તે ઽસ્તિ દયાસ્માસુ યથાવસ્થિતિર્ એવ ચ
એથી, હે બ્રાહ્મણ, જો તને અમ પર દયા હોય તો અમારા ભારત દેશનું સાચું વર્ણન વિગતે કર.
તસ્માદ્ વર્ષમ્ ઇદં નાથ યે વાસ્મિન્ વર્ષપર્વતાઃ ભેદાશ્ ચ તસ્ય વર્ષસ્ય બ્રૂહિ સર્વાન્ અશેષતઃ
એથી, હે નાથ, આ દેશ, અહીંના પર્વતો અને આ પ્રદેશના બધા વિભાગોનું તું સંપૂર્ણ વર્ણન કર.
શૃણુધ્વં ભારતં વર્ષં નવભેદેન ભો દ્વિજાઃ સમુદ્રાન્તરિતા જ્ઞેયાસ્ તે સમાશ્ ચ પરસ્પરમ્
હવે, હે દ્વિજો, ભારત ખંડના નવ ભાગો સાંભળો, જે દરિયાઓથી અલગ પડેલા છે અને એકબીજાથી જોડાયેલા છે.
ઇન્દ્રદ્વીપઃ કશેરુશ્ ચ તામ્રવર્ણો ગભસ્તિમાન્ નાગદ્વીપસ્ તથા સૌમ્યો ગાન્ધર્વો વારુણસ્ તથા
ઇન્દ્રદ્વીપ, કશેરુ, તામ્રવર્ણ, ગભસ્તિમાન, નાગદ્વીપ, સૌમ્ય, ગાંધર્વ અને વારુણ—આ બધા નામ છે.
અયં તુ નવમસ્ તેષાં દ્વીપઃ સાગરસંવૃતઃ યોજનાનાં સહસ્રં વૈ દ્વીપો ઽયં દક્ષિણોત્તરઃ
આ નવમ દ્વીપ છે, જે દરિયાથી ઘેરાયેલો છે અને દક્ષિણથી ઉત્તર સુધી હજાર યોજન જેટલો વિસ્તૃત છે.
પૂર્વે કિરાતા યસ્યાસન્ પશ્ચિમે યવનાસ્ તથા બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ ચાન્તે સ્થિતા દ્વિજાઃ
આના પૂર્વે કિરાતો અને પશ્ચિમે યવનો વસતા હતા; અંતે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્રો વસે છે, હે દ્વિજો.
ઇજ્યાયુદ્ધવણિજ્યાદ્યૈઃ કર્મભિઃ કૃતપાવનાઃ તેષાં સંવ્યવહારશ્ ચ એભિઃ કર્મભિર્ ઇષ્યતે
યજ્ઞ, યુદ્ધ અને વેપાર જેવા કર્મોથી તેઓ પવિત્ર બને છે અને તેમના પરસ્પર વ્યવહાર પણ આવા કર્મોથી જ ચાલે છે.
સ્વર્ગાપવર્ગહેતુશ્ ચ પુણ્યં પાપં ચ વૈ તથા મહેન્દ્રો મલયઃ સહ્યઃ શુક્તિમાન્ ઋક્ષપર્વતઃ
સ્વર્ગ અને મુક્તિ પુણ્ય અને પાપથી મળે છે; મહેન્દ્ર, મલય, સહ્ય, શુક્તિમાન અને ઋક્ષ પર્વતો છે.
વિન્ધ્યશ્ ચ પારિયાત્રશ્ ચ સપ્તૈવાત્ર કુલાચલાઃ તેષાં સહસ્રશશ્ ચાન્યે ભૂધરા યે સમીપગાઃ
વિંધ્ય અને પારિયાત્ર પણ અહીંના મુખ્ય સાત પર્વતો છે; અને તેમના આસપાસ હજારો અન્ય પર્વતો છે.
વિસ્તારોચ્છ્રયિણો રમ્યા વિપુલાશ્ ચિત્રસાનવઃ કોલાહલઃ સ વૈભ્રાજો મન્દરો દર્દલાચલઃ
આ પર્વતો વિશાળ, ઊંચા, સુંદર અને વિવિધ શિખરોવાળા છે: કોલાહલ, વૈભ્રાજ, મન્દર અને દર્ધલાચલ.
વાતંધયો વૈદ્યુતશ્ ચ મૈનાકઃ સુરસસ્ તથા તુઙ્ગપ્રસ્થો નાગગિરિર્ ગોધનઃ પાણ્ડરાચલઃ
વાતાંધય, વૈદ્યુત, મેણાક, સુરસ, તુંગપ્રસ્થ, નાગગિરિ, ગોધન અને પાંડરાચલ.
પુષ્પગિરિર્ વૈજયન્તો રૈવતો ઽર્બુદ એવ ચ ઋષ્યમૂકઃ સ ગોમન્થઃ કૃતશૈલઃ કૃતાચલઃ
પુષ્પગિરિ, વૈજયંત, રૈવત, અર્બુદ, ઋષ્યમૂક, ગોમંથ, કૃતશૈલ અને કૃતાચલ.
શ્રીપાર્વતશ્ ચકોરશ્ ચ શતશો ઽન્યે ચ પર્વતાઃ તૈર્ વિમિશ્રા જનપદા મ્લેચ્છાદ્યાશ્ ચૈવ ભાગશઃ
શ્રીપર્વત, ચકોર અને અનેક અન્ય પર્વતો છે; એમાં વિવિધ જાતિઓ અને મ્લેચ્છો જેવા જુદા જુદા લોકો વસે છે.
તૈઃ પીયન્તે સરિચ્છ્રેષ્ઠાસ્ તા બુધ્યધ્વં દ્વિજોત્તમાઃ ગઙ્ગા સરસ્વતી સિન્ધુશ્ ચન્દ્રભાગા તથાપરા
આ પર્વતોમાંથી શ્રેષ્ઠ નદીઓ વહે છે—એને જાણો, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો: ગંગા, સરસ્વતી, સિંધુ અને ચંદ્રભાગા.
યમુના શતદ્રુર્ વિપાશા વિતસ્તૈરાવતી કુહૂઃ ગોમતી ધૂતપાપા ચ બાહુદા ચ દૃષદ્વતી
યમુના, શતદ્રુ, વિપાશા, વિતસ્થા, ઇરાવતી, કુહૂ, ગોમતી, ધૂતપાપા, બાહુદા અને દૃષદ્વતી.
વિપાશા દેવિકા ચક્ષુર્ નિષ્ઠીવા ગણ્ડકી તથા કૌશિકી ચાપગા ચૈવ હિમવત્પાદનિઃસૃતાઃ
વિપાશા, દેવિકા, ચક્ષુ, નિષ્ઠીવ, ગંડકી, કૌશિકી અને આપગા—આ બધું હિમવતના પાદેથી નીકળે છે.
દેવસ્મૃતિર્ દેવવતી વાતઘ્ની સિન્ધુર્ એવ ચ વેણ્યા તુ ચન્દના ચૈવ સદાનીરા મહી તથા
દેવસ્મૃતિ, દેવવતી, વાતઘ્ની, સિંધુ, વેણ્યા, ચંદના, સદાનીરા અને મહી પણ છે.
ચર્મણ્વતી વૃષી ચૈવ વિદિશા વેદવત્ય્ અપિ સિપ્રા હ્ય્ અવન્તી ચ તથા પારિયાત્રાનુગાઃ સ્મૃતાઃ
ચર્મણ્વતી, વૃષી, વિદિશા, વેદવતી, શિપ્રા, અવંતી અને પારીયાત્ર પર્વતો પાસે વહેતી નદીઓનું સ્મરણ થાય છે.
શોણા મહાનદી ચૈવ નર્મદા સુરથા ક્રિયા મન્દાકિની દશાર્ણા ચ ચિત્રકૂટા તથાપરા
શોણા, મહાનદી, નર્મદા, સુરથા, ક્રિયા, મન્દાકિની, દશારણા અને ચિત્રકૂટા પણ અન્ય નદીઓ છે.
ચિત્રોત્પલા વેત્રવતી કરમોદા પિશાચિકા તથાન્યાતિલઘુશ્રોણી વિપાપ્મા શૈવલા નદી
ચિત્રોત્પલા, વેત્રવતી, કરમોદા, પિશાચિકા, અન્યાતિલઘુશ્રોણી, વિપાપ્મા અને શૈવલા પણ નદીઓ છે.
સધેરુજા શક્તિમતી શકુની ત્રિદિવા ક્રમુઃ ઋક્ષપાદપ્રસૂતા વૈ તથાન્યા વેગવાહિની
સધેરુજા, શક્તિમતી, શકુની, ત્રિદિવા, ક્રમુહ અને ઋક્ષ વૃક્ષોના મૂળમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી તથા અન્ય ઝડપી વહેતી નદીઓ પણ છે.
સિપ્રા પયોષ્ણી નિર્વિન્ધ્યા તાપી ચૈવ સરિદ્વરા વેણા વૈતરણી ચૈવ સિનીવાલી કુમુદ્વતી
શિપ્રા, પયોષ્ણી, નિર્વિંધ્યા, તાપી, વેણા, વૈતરણી, સિનિવાલી અને કુમુદવતી ઉત્તમ નદીઓ છે.
તોયા ચૈવ મહાગૌરી દુર્ગા ચાન્તઃશિલા તથા વિન્ધ્યપાદપ્રસૂતાસ્ તા નદ્યઃ પુણ્યજલાઃ શુભાઃ
તોયા, મહાગૌરી, દુર્ગા, અંતઃશિલા અને વિંધ્ય પર્વતોના મૂળમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી નદીઓ, બધી પવિત્ર અને શુભ જળ ધરાવતી છે.
ગોદાવરી ભીમરથી કૃષ્ણવેણા તથાપગા તુઙ્ગભદ્રા સુપ્રયોગા તથાન્યા પાપનાશિની
ગોદાવરી, ભીમરથી, કૃષ્ણવેણા, તુંગભદ્રા, સુપ્રયોગા અને પાપનાશિની સહિત અન્ય નદીઓનું પણ સ્મરણ થાય છે.
સહ્યપાદવિનિષ્ક્રાન્તા ઇત્ય્ એતાઃ સરિતાં વરાઃ કૃતમાલા તામ્રપર્ણી પુષ્યજા પ્રત્યલાવતી
સહ્યાદ્રિ પર્વતોના પાદમાંથી નીકળતી કૃતમાળા, તામ્રપર્ણી, પુષ્યજા અને પ્રતિયલાવતી જેવી નદીઓ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
મલયાદ્રિસમુદ્ભૂતાઃ પુણ્યાઃ શીતજલાસ્ ત્વ્ ઇમાઃ પિતૃસોમર્ષિકુલ્યા ચ વઞ્જુલા ત્રિદિવા ચ યા
મલય પર્વતોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી પવિત્ર અને ઠંડા જળવાળી નદીઓ છે: પિતૃસોમર્ષિકુલ્યા, વંજુલા અને ત્રિદિવા.
લાઙ્ગુલિની વંશકરા મહેન્દ્રપ્રભવાઃ સ્મૃતાઃ સુવિકાલા કુમારી ચ મનૂગા મન્દગામિની
લાંગુલીની, વંશકરા, મહેન્દ્ર પર્વતમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી, સુવિકલાં, કુમારી, મનૂગા અને મંદગામિનીનું પણ સ્મરણ થાય છે.
ક્ષયાપલાસિની ચૈવ શુક્તિમત્પ્રભવાઃ સ્મૃતાઃ સર્વાઃ પુણ્યાઃ સરસ્વત્યઃ સર્વા ગઙ્ગાઃ સમુદ્રગાઃ
ક્ષયાપલાસિની અને શુક્તિમત પર્વતમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી બધી નદીઓ પવિત્ર સરસ્વતી છે, બધી ગંગાઓ સમુદ્રમાં જવા વહી જાય છે.
વિશ્વસ્ય માતરઃ સર્વાઃ સર્વાઃ પાપહરાઃ સ્મૃતાઃ અન્યાઃ સહસ્રશઃ પ્રોક્તાઃ ક્ષુદ્રનદ્યો દ્વિજોત્તમાઃ
આ બધી નદીઓ જગતની માતા છે, બધી પાપને નાશ કરતી ગણાય છે; અને અનેક હજારોથી વધુ નાની નદીઓ પણ કહેવાય છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.