મેરુપૃષ્ઠે તુ વિસ્તીર્ણે નાનારત્નવિભૂષિતે નાનાદ્રુમલતાકીર્ણે નાનાપુષ્પોપશોભિતે
મેરુ પર્વતની વિશાળ ચોટી પર, જ્યાં અનેક રત્નોથી શોભાયમાન, અનેક વૃક્ષો અને વેલો થી ઢંકાયેલ અને વિવિધ ફૂલો થી સુશોભિત હતી,
નાનાપક્ષિરુતે રમ્યે નાનાપ્રસવનાકુલે નાનાસત્ત્વસમાકીર્ણે નાનાશ્ચર્યસમન્વિતે
જ્યાં અનેક પક્ષીઓના મધુર સ્વર ગૂંજતા, અનેક ફૂલો ખીલેલા, અનેક પ્રાણીઓથી ભરેલું અને અનેક અદ્ભુતોથી યુક્ત એ સ્થાન અતિ રમણિય હતું.
નાનાવર્ણશિલાકીર્ણે નાનાધાતુવિભૂષિતે નાનામુનિજનાકીર્ણે નાનાશ્રમસમન્વિતે
અહીં વિવિધ રંગની શિલાઓથી શોભાયમાન, અનેક પ્રકારની ધાતુઓથી સજ્જ, અનેક મુનિઓની ભીડથી ભરેલું અને અનેક આશ્રમોથી યુક્ત એવું સ્થળ હતું.
તત્રાસીનં જગન્નાથં જગદ્યોનિં ચતુર્મુખમ્ જગત્પતિં જગદ્વન્દ્યં જગદાધારમ્ ઈશ્વરમ્
ત્યાં સર્વજગતના સ્વામી, સર્વ સૃષ્ટિના મૂળ, ચારે મુખવાળો, જગતનો અધિપતિ, સર્વેના પૂજ્ય, સમગ્ર જગતને આધાર આપનાર અને સર્વેશ્વર બેઠેલા હતા.
દેવદાનવગન્ધર્વૈર્ યક્ષવિદ્યાધરોરગૈઃ મુનિસિદ્ધાપ્સરોભિશ્ ચ વૃતમ્ અન્યૈર્ દિવાલયૈઃ
તેઓ દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, યક્ષો, વિદ્યા ધરાવનારા, સાપો, મુનિઓ, સિદ્ધો, અપ્સરાઓ અને અન્ય સ્વર્ગવાસીઓથી ઘેરાયેલા હતા.
કેચિત્ સ્તુવન્તિ તં દેવં કેચિદ્ ગાયન્તિ ચાગ્રતઃ કેચિદ્ વાદ્યાનિ વાદ્યન્તે કેચિન્ નૃત્યન્તિ ચાપરે
કેટલાંક એ દેવની સ્તુતિ કરતા, કેટલાંક સામે બેઠા ગીત ગાતા, કેટલાંક વાદ્યો વગાડતા અને બીજા કેટલાક નૃત્ય કરતા.
એવં પ્રમુદિતે કાલે સર્વભૂતસમાગમે નાનાકુસુમગન્ધાઢ્યે દક્ષિણાનિલસેવિતે
આ રીતે, સર્વ ભૂતોના મેળામાં, આનંદમય સમય હતો અને દક્ષિણ પવન અનેક ફૂલોની સુગંધ વહાવતો હતો.
ભૃગ્વાદ્યાસ્ તં તદા દેવં પ્રણિપત્ય પિતામહમ્ ઇમમ્ અર્થમ્ ઋષિવરાઃ પપ્રચ્છુઃ પિતરં દ્વિજાઃ
ત્યારે ભૃગુ અને અન્ય મહર્ષિઓ એ દેવ પિતામહને વંદન કરી, પોતાના પિતાને આ પ્રશ્ન વિનમ્રતાપૂર્વક પૂછ્યો.
ભગવઞ્ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામઃ કર્મભૂમિં મહીતલે વક્તુમ્ અર્હસિ દેવેશ મોક્ષક્ષેત્રં ચ દુર્લભમ્
હે ભગવાન, અમને ધરા પરની કર્મભૂમિ વિશે સાંભળવાની ઇચ્છા છે; હે દેવેશ, દુર્લભ એવા મોક્ષક્ષેત્ર વિશે પણ તમે કહો.
તેષાં વચનમ્ આકર્ણ્ય પ્રાહ બ્રહ્મા સુરેશ્વરઃ પપ્રચ્છુસ્ તે યથા પ્રશ્નં તત્ સર્વં મુનિસત્તમાઃ
મુનિઓએ જે રીતે પ્રશ્ન કર્યો તે સાંભળી, દેવોના સ્વામી બ્રહ્માજીએ ઉત્તર આપ્યો; મહાન મુનિઓએ યોગ્ય રીતે બધું પૂછ્યું હતું.
શૃણુધ્વં મુનયઃ સર્વે યદ્ વો વક્ષ્યામિ સાંપ્રતમ્ પુરાણં વેદસંબદ્ધં ભુક્તિમુક્તિપ્રદં શુભમ્
હે સર્વ મુનિઓ, હવે હું જે કહું છું તે સાંભળો: આ પ્રાચીન અને વેદસંબંધિત કથા શુભ છે, ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે.
પૃથિવ્યાં ભારતં વર્ષં કર્મભૂમિર્ ઉદાહૃતા કર્મણઃ ફલભૂમિશ્ ચ સ્વર્ગં ચ નરકં તથા
પૃથ્વી પર ભારતવર્ષને કર્મભૂમિ કહેવાય છે; અહીં કર્મોનું ફળ મળે છે, સ્વર્ગ અને નરક પણ અહીં જ છે.
તસ્મિન્ વર્ષે નરઃ પાપં કૃત્વા ધર્મં ચ ભો દ્વિજાઃ અવશ્યં ફલમ્ આપ્નોતિ અશુભસ્ય શુભસ્ય ચ
હે દ્વિજગણ, એ દેશમાં મનુષ્ય પાપ કે પુણ્ય જે કંઈ કરે છે, તેનું ફળ અવશ્ય મેળવે છે.
બ્રાહ્મણાદ્યાઃ સ્વકં કર્મ કૃત્વા સમ્યક્ સુસંયતાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ પરાં સિદ્ધિં તસ્મિન્ વર્ષે ન સંશયઃ
બ્રાહ્મણ અને અન્ય વર્ગના લોકો, યોગ્ય રીતે પોતાનું કર્મ કરીને અને સંયમ રાખીને, એ દેશમાં શ્રેષ્ઠ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
ધર્મં ચાર્થં ચ કામં ચ મોક્ષં ચ દ્વિજસત્તમાઃ પ્રાપ્નોતિ પુરુષઃ સર્વં તસ્મિન્ વર્ષે સુસંયતઃ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણ, એ દેશમાં સંયમિત મનુષ્ય ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—આ બધું પ્રાપ્ત કરે છે.
ઇન્દ્રાદ્યાશ્ ચ સુરાઃ સર્વે તસ્મિન્ વર્ષે દ્વિજોત્તમાઃ કૃત્વા સુશોભનં કર્મ દેવત્વં પ્રતિપેદિરે
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણ, એ દેશમાં ઇન્દ્ર અને અન્ય બધા દેવોએ પણ ઉત્તમ કર્મો કરીને દેવત્વ પ્રાપ્ત કર્યું હતું.
અન્યે ઽપિ લેભિરે મોક્ષં પુરુષાઃ સંયતેન્દ્રિયાઃ તસ્મિન્ વર્ષે બુધાઃ શાન્તા વીતરાગા વિમત્સરાઃ
બીજા જ્ઞાની પુરુષોએ પણ, શાંત, રાગરહિત અને ઈર્ષ્યાવિહિન રહી, ઇન્દ્રિય સંયમથી એ દેશમાં મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો હતો.
યે ચાપિ સ્વર્ગે તિષ્ઠન્તિ વિમાનેન ગતજ્વરાઃ તે ઽપિ કૃત્વા શુભં કર્મ તસ્મિન્ વર્ષે દિવં ગતાઃ
જે લોકો સ્વર્ગમાં રહે છે, દુઃખથી મુક્ત છે અને વિમાનમાં વિહરે છે, તેઓએ પણ એ દેશમાં પુણ્યકર્મો કરીને સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો હતો.
નિવાસં ભારતે વર્ષ આકાઙ્ક્ષન્તિ સદા સુરાઃ સ્વર્ગાપવર્ગફલદે તત્ પશ્યામઃ કદા વયમ્
દેવતાઓ હંમેશા ભારતવર્ષમાં નિવાસ કરવાની ઇચ્છા રાખે છે, કારણ કે અહીં સ્વર્ગ અને મોક્ષનું ફળ મળે છે; 'અમે ક્યારે એ દેશને જોશું?' એમ તેઓ કહે છે.
યદ્ એતદ્ ભવતા પ્રોક્તં કર્મ નાન્યત્ર પુણ્યદમ્ પાપાય વા સુરશ્રેષ્ઠ વર્જયિત્વા ચ ભારતમ્
હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, તમે જે કર્મો વિશે કહ્યું તે પુણ્ય કે પાપ ફળ બીજે ક્યાંય નથી મળતું—માત્ર ભારતમાં જ મળે છે.
તતઃ સ્વર્ગશ્ ચ મોક્ષશ્ ચ મધ્યમં તચ્ ચ ગમ્યતે ન ખલ્વ્ અન્યત્ર મર્ત્યાનાં ભૂમૌ કર્મ વિધીયતે
આથી, સ્વર્ગ અને મુક્તિ એ મધ્યમ ભૂમિ દ્વારા જ પ્રાપ્ત થાય છે; પૃથ્વી પર અન્ય ક્યાંય મનુષ્યો માટે કર્મો નિર્ધારિત નથી.
તસ્માદ્ વિસ્તરતો બ્રહ્મન્ન્ અસ્માકં ભારતં વદ યદિ તે ઽસ્તિ દયાસ્માસુ યથાવસ્થિતિર્ એવ ચ
એથી, હે બ્રાહ્મણ, જો તને અમ પર દયા હોય તો અમારા ભારત દેશનું સાચું વર્ણન વિગતે કર.
તસ્માદ્ વર્ષમ્ ઇદં નાથ યે વાસ્મિન્ વર્ષપર્વતાઃ ભેદાશ્ ચ તસ્ય વર્ષસ્ય બ્રૂહિ સર્વાન્ અશેષતઃ
એથી, હે નાથ, આ દેશ, અહીંના પર્વતો અને આ પ્રદેશના બધા વિભાગોનું તું સંપૂર્ણ વર્ણન કર.
શૃણુધ્વં ભારતં વર્ષં નવભેદેન ભો દ્વિજાઃ સમુદ્રાન્તરિતા જ્ઞેયાસ્ તે સમાશ્ ચ પરસ્પરમ્
હવે, હે દ્વિજો, ભારત ખંડના નવ ભાગો સાંભળો, જે દરિયાઓથી અલગ પડેલા છે અને એકબીજાથી જોડાયેલા છે.
ઇન્દ્રદ્વીપઃ કશેરુશ્ ચ તામ્રવર્ણો ગભસ્તિમાન્ નાગદ્વીપસ્ તથા સૌમ્યો ગાન્ધર્વો વારુણસ્ તથા
ઇન્દ્રદ્વીપ, કશેરુ, તામ્રવર્ણ, ગભસ્તિમાન, નાગદ્વીપ, સૌમ્ય, ગાંધર્વ અને વારુણ—આ બધા નામ છે.
અયં તુ નવમસ્ તેષાં દ્વીપઃ સાગરસંવૃતઃ યોજનાનાં સહસ્રં વૈ દ્વીપો ઽયં દક્ષિણોત્તરઃ
આ નવમ દ્વીપ છે, જે દરિયાથી ઘેરાયેલો છે અને દક્ષિણથી ઉત્તર સુધી હજાર યોજન જેટલો વિસ્તૃત છે.
પૂર્વે કિરાતા યસ્યાસન્ પશ્ચિમે યવનાસ્ તથા બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ ચાન્તે સ્થિતા દ્વિજાઃ
આના પૂર્વે કિરાતો અને પશ્ચિમે યવનો વસતા હતા; અંતે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્રો વસે છે, હે દ્વિજો.
ઇજ્યાયુદ્ધવણિજ્યાદ્યૈઃ કર્મભિઃ કૃતપાવનાઃ તેષાં સંવ્યવહારશ્ ચ એભિઃ કર્મભિર્ ઇષ્યતે
યજ્ઞ, યુદ્ધ અને વેપાર જેવા કર્મોથી તેઓ પવિત્ર બને છે અને તેમના પરસ્પર વ્યવહાર પણ આવા કર્મોથી જ ચાલે છે.
સ્વર્ગાપવર્ગહેતુશ્ ચ પુણ્યં પાપં ચ વૈ તથા મહેન્દ્રો મલયઃ સહ્યઃ શુક્તિમાન્ ઋક્ષપર્વતઃ
સ્વર્ગ અને મુક્તિ પુણ્ય અને પાપથી મળે છે; મહેન્દ્ર, મલય, સહ્ય, શુક્તિમાન અને ઋક્ષ પર્વતો છે.
વિન્ધ્યશ્ ચ પારિયાત્રશ્ ચ સપ્તૈવાત્ર કુલાચલાઃ તેષાં સહસ્રશશ્ ચાન્યે ભૂધરા યે સમીપગાઃ
વિંધ્ય અને પારિયાત્ર પણ અહીંના મુખ્ય સાત પર્વતો છે; અને તેમના આસપાસ હજારો અન્ય પર્વતો છે.