ચિત્તમ્ અન્તર્ગતં દુષ્ટં તીર્થસ્નાનૈર્ ન શુધ્યતિ શતશો ઽપિ જલૈર્ ધૌતં સુરાભાણ્ડમ્ ઇવાશુચિ
જેનું મન અંદરથી દુષ્ટ છે, એ તીર્થસ્નાનથી—even if washed hundreds of times with water—પવિત્ર થતું નથી, એ તો દારૂના ભાંડે જેવું અશુદ્ધ જ રહે છે.
ન તીર્થાનિ ન દાનાનિ ન વ્રતાનિ ન ચાશ્રમાઃ દુષ્ટાશયં દમ્ભરુચિં પુનન્તિ વ્યુત્થિતેન્દ્રિયમ્
તીર્થો, દાન, વ્રત કે આશ્રમ પણ એ માણસને પવિત્ર કરી શકતા નથી, જેના મનમાં દુષ્ટતા છે, જે દંભી છે અને જેના ઇન્દ્રિયો અણઘડ છે.
ઇન્દ્રિયાણિ વશે કૃત્વા યત્ર યત્ર વસેન્ નરઃ તત્ર તત્ર કુરુક્ષેત્રં પ્રયાગં પુષ્કરં તથા
જે મનુષ્ય પોતાના ઇન્દ્રિયો પર સંયમ રાખે છે, એ જ્યાં રહે છે ત્યાં જ કુરુક્ષેત્ર, પ્રયાગ અને પુષ્કર છે.
તસ્માચ્ છૃણુધ્વં વક્ષ્યામિ તીર્થાન્ય્ આયતનાનિ ચ સંક્ષેપેણ મુનિશ્રેષ્ઠાઃ પૃથિવ્યાં યાનિ કાનિ વૈ
એથી, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, હવે હું પૃથ્વી પર આવેલા તીર્થો અને પવિત્ર સ્થળો સંક્ષિપ્તમાં કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.
વિસ્તરેણ ન શક્યન્તે વક્તું વર્ષશતૈર્ અપિ પ્રથમં પુષ્કરં તીર્થં નૈમિષારણ્યમ્ એવ ચ
પૂષ્કર અને નૈમિષારણ્ય જેવા પવિત્ર તીર્થોનું વિગતવાર વર્ણન તો સો વર્ષમાં પણ શક્ય નથી.
પ્રયાગં ચ પ્રવક્ષ્યામિ ધર્મારણ્યં દ્વિજોત્તમાઃ ધેનુકં ચમ્પકારણ્યં સૈન્ધવારણ્યમ્ એવ ચ
હવે હું પ્રયાગ, ધર્મારણ્ય, ધેનુક, ચંપકારણ્ય અને સૈંધવારણ્ય વિશે પણ કહું છું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.
પુણ્યં ચ મગધારણ્યં દણ્ડકારણ્યમ્ એવ ચ ગયા પ્રભાસં શ્રીતીર્થં દિવ્યં કનખલં તથા
મગધારણ્ય અને દંડકારણ્ય જેવા પવિત્ર તીર્થો, ગયા, પ્રભાસ અને દિવ્ય કનખલ પણ છે.
ભૃગુતુઙ્ગં હિરણ્યાક્ષં ભીમારણ્યં કુશસ્થલીમ્ લોહાકુલં સકેદારં મન્દરારણ્યમ્ એવ ચ
ભૃગુતુંગ, હિરણ્યાક્ષ, ભીમારણ્ય, કુશસ્થળી, લોહાકુલ, સકેદાર અને મંદારારણ્ય પણ છે.
મહાબલં કોટિતીર્થં સર્વપાપહરં તથા રૂપતીર્થં શૂકરવં ચક્રતીર્થં મહાફલમ્
મહાબલ, સર્વ પાપ હરણાર કોટે તીર્થ, રૂપતીર્થ, શૂકરવ અને મહાફળદાયક ચક્રતીર્થ પણ છે.
યોગતીર્થં સોમતીર્થં તીર્થં સાહોટકં તથા તીર્થં કોકામુખં પુણ્યં બદરીશૈલમ્ એવ ચ
યોગતીર્થ, સોમતીર્થ, પવિત્ર સાહોટક, પુણ્ય કોકામુખ અને બદરીશૈલ પણ છે.
સોમતીર્થં તુઙ્ગકૂટં તીર્થં સ્કન્દાશ્રમં તથા કોટિતીર્થં ચાગ્નિપદં તીર્થં પઞ્ચશિખં તથા
સોમતીર્થ, તુંગકૂટ, પવિત્ર સ્કંદાશ્રમ, કોટે તીર્થ, અગ્નિપદ અને પંચશિખ પણ છે.
ધર્મોદ્ભવં કોટિતીર્થં તીર્થં બાધપ્રમોચનમ્ ગઙ્ગાદ્વારં પઞ્ચકૂટં મધ્યકેસરમ્ એવ ચ
ધર્મોદભવ, કોટે તીર્થ, બાધા પ્રમોચન તીર્થ, ગંગાદ્વાર, પંચકૂટ અને મધ્યકેસર પણ છે.
ચક્રપ્રભં મતઙ્ગં ચ ક્રુશદણ્ડં ચ વિશ્રુતમ્ દંષ્ટ્રાકુણ્ડં વિષ્ણુતીર્થં સાર્વકામિકમ્ એવ ચ
ચક્રપ્રભા, મતંગ, પ્રસિદ્ધ ક્રુશદંડ, દંષ્ટ્રાકુંડ, વિષ્ણુતીર્થ અને સર્વકામિક પણ છે.
તીર્થં મત્સ્યતિલં ચૈવ બદરી સુપ્રભં તથા બ્રહ્મકુણ્ડં વહ્નિકુણ્ડં તીર્થં સત્યપદં તથા
મત્સ્યતિલ તીર્થ, સુંદર બદરી, બ્રહ્મકુંડ, અગ્નિકુંડ અને સત્યપદ પણ છે.
ચતુઃસ્રોતશ્ ચતુઃશૃઙ્ગં શૈલં દ્વાદશધારકમ્ માનસં સ્થૂલશૃઙ્ગં ચ સ્થૂલદણ્ડં તથોર્વશી
ચતુઃસ્રોત, ચતુઃશૃંગ પર્વત, દ્વાદશધારા, માનસ, સ્થૂલશૃંગ, સ્થૂલદંડ અને ઉર્વશી પણ છે.
લોકપાલં મનુવરં સોમાહ્વશૈલમ્ એવ ચ સદાપ્રભં મેરુકુણ્ડં તીર્થં સોમાભિષેચનમ્
લોકપાલ, મનુવર, સોમાહ્વ પર્વત, સદા પ્રભા, મેરુકુંડ અને સોમાભિષેકન તીર્થ પણ છે.
મહાસ્રોતં કોટરકં પઞ્ચધારં ત્રિધારકમ્ સપ્તધારૈકધારં ચ તીર્થં ચામરકણ્ટકમ્
મહાસ્રોત, કોટેરક, પંચધારા, ત્રિધારક, સપ્તધારા, એકધારા અને ચામરકંટક તીર્થ પણ છે.
શાલગ્રામં ચક્રતીર્થં કોટિદ્રુમમ્ અનુત્તમમ્ બિલ્વપ્રભં દેવહ્રદં તીર્થં વિષ્ણુહ્રદં તથા
શાલગ્રામ, ચક્રતીર્થ, શ્રેષ્ઠ કોટેદ્રુમ, બિલ્વપ્રભા, દેવહ્રદ અને વિષ્ણુહ્રદ પણ છે.
શઙ્ખપ્રભં દેવકુણ્ડં તીર્થં વજ્રાયુધં તથા અગ્નિપ્રભં ચ પુંનાગં દેવપ્રભમ્ અનુત્તમમ્
શંખપ્રભા, દેવકુંડ, પવિત્ર વજ્રાયુધ, અગ્નિપ્રભા, પુન્નાગ અને શ્રેષ્ઠ દેવપ્રભા પણ છે.
વિદ્યાધરં સગાન્ધર્વં શ્રીતીર્થં બ્રહ્મણો હ્રદમ્ સાતીર્થં લોકપાલાખ્યં મણિપુરગિરિં તથા
વિધ્યાધર, ગાંધર્વો સાથે, પવિત્ર તીર્થ, બ્રહ્માહ્રદ, સાતીર્થ, લોકપાલ નામે સ્થાન અને મણિપુરગિરિ પણ છે.
તીર્થં પઞ્ચહ્રદં ચૈવ પુણ્યં પિણ્ડારકં તથા મલવ્યં ગોપ્રભાવં ચ ગોવરં વટમૂલકમ્
પંચહ્રદ તીર્થ, પુણ્ય પિંડારક, મલવ્ય, ગોપ્રભાવ, ગોવર અને વટમૂલક પણ છે.
સ્નાનદણ્ડં પ્રયાગં ચ ગુહ્યં વિષ્ણુપદં તથા કન્યાશ્રમં વાયુકુણ્ડં જમ્બૂમાર્ગં તથોત્તમમ્
સ્નાનદંડ, પ્રયાગ, ગુપ્ત વિષ્ણુપદ, કન્યાશ્રમ, વાયુકુંડ અને શ્રેષ્ઠ જાંબુમાર્ગ પણ છે.
ગભસ્તિતીર્થં ચ તથા યયાતિપતનં શુચિ કોટિતીર્થં ભદ્રવટં મહાકાલવનં તથા
ગભસ્તિ તીર્થ, યયાતિ પતન, શુચિ, કરોડ તીર્થ, ભદ્રવટ અને મહાકાળનું અરણ્ય — આ બધાં સ્થાનોએ મહિમા છે.
નર્મદાતીર્થમ્ અપરં તીર્થવજ્રં તથાર્બુદમ્ પિઙ્ગુતીર્થં સવાસિષ્ઠં તીર્થં ચ પૃથસંગમમ્
બીજું નર્મદા તીર્થ, તીર્થવજ્ર, અર્બુદ, પિંગુ તીર્થ, સવાશિષ્ઠ અને પૃથસંગમ નામનું તીર્થ પણ પ્રસિદ્ધ છે.
તીર્થં દૌર્વાસિકં નામ તથા પિઞ્જરકં શુભમ્ ઋષિતીર્થં બ્રહ્મતુઙ્ગં વસુતીર્થં કુમારિકમ્
દૌર્વાસિક તીર્થ, શુભ પિંજરક, ઋષિ તીર્થ, બ્રહ્મતુંગ, વસુ તીર્થ અને કુમારિકા — આ તીર્થો પણ પવિત્ર ગણાય છે.
શક્રતીર્થં પઞ્ચનદં રેણુકાતીર્થમ્ એવ ચ પૈતામહં ચ વિમલં રુદ્રપાદં તથોત્તમમ્
શક્ર તીર્થ, પંચનદ, રેણુકા તીર્થ, પિતામહનું નિર્મળ તીર્થ અને શ્રેષ્ઠ રુદ્રપાદ પણ મહાત્મ્ય ધરાવે છે.
મણિમત્તં ચ કામાખ્યં કૃષ્ણતીર્થં કુશાવિલમ્ યજનં યાજનં ચૈવ તથૈવ બ્રહ્મવાલુકમ્
મણિમત્ત, કામાખ્યા, કૃષ્ણ તીર્થ, કુશાવિલ, યજન, યાજન અને બ્રહ્મવાલુક — આ સ્થળો પણ મહત્વ ધરાવે છે.
પુષ્પન્યાસં પુણ્ડરીકં મણિપૂરં તથોત્તરમ્ દીર્ઘસત્ત્રં હયપદં તીર્થં ચાનશનં તથા
પુષ્પન્યાસ, પુંડરીક, મણિપુર, ઉત્તર પ્રદેશ, દીર્ઘસત્ર, હયપદ અને અનશન નામનું તીર્થ પણ પ્રસિદ્ધ છે.
ગઙ્ગોદ્ભેદં શિવોદ્ભેદં નર્મદોદ્ભેદમ્ એવ ચ વસ્ત્રાપદં દારુવલં છાયારોહણમ્ એવ ચ
ગંગોદ્ભેદ, શિવોદ્ભેદ, નર્મદોદ્ભેદ, વસ્ત્રાપદ, દારુવલ અને છાયારોહણ — આ તીર્થોનું પણ મહત્વ છે.
સિદ્ધેશ્વરં મિત્રવલં કાલિકાશ્રમમ્ એવ ચ વટાવટં ભદ્રવટં કૌશામ્બી ચ દિવાકરમ્
સિદ્ધેશ્વર, મિત્રવલ, કાલિકા આશ્રમ, વટાવટ, ભદ્રવટ, કૌશાંબી અને દિવાકર — આ તીર્થો પણ પ્રસિદ્ધ છે.