યાવત્પ્રમાણા પૃથિવી વિસ્તારપરિમણ્ડલા નભસ્ તાવત્પ્રમાણં હિ વિસ્તારપરિમણ્ડલમ્
પૃથ્વી જેટલી પહોળાઈ અને પરિધિ ધરાવે છે, એટલી જ આકાશની પણ પહોળાઈ અને પરિધિ છે.
ભૂમેર્ યોજનલક્ષે તુ સૌરં વિપ્રાસ્ તુ મણ્ડલમ્ લક્ષે દિવાકરાચ્ ચાપિ મણ્ડલં શશિનઃ સ્થિતમ્
હે બ્રાહ્મણો, પૃથ્વીથી સૂર્યમંડળ સુધી એક લાખ યોજન છે અને એ જ અંતરે સૂર્યથી ચંદ્રમંડળ પણ સ્થિત છે.
પૂર્ણે શતસહસ્રે તુ યોજનાનાં નિશાકરાત્ નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્નમ્ ઉપરિષ્ટાત્ પ્રકાશતે
ચાંદ્રમંડળથી એક લાખ યોજન ઊપર આખું નક્ષત્રમંડળ તેજથી ઝળહળતું દેખાય છે.
દ્વિલક્ષે ચોત્તરે વિપ્રા બુધો નક્ષત્રમણ્ડલાત્ તાવત્પ્રમાણભાગે તુ બુધસ્યાપ્ય્ ઉશના સ્થિતઃ
હે વિદ્વાનોએ, નક્ષત્રમંડળથી બે લાખ યોજન ઊપર, એટલાં જ અંતરમાં, બુધ ગ્રહ સ્થિત છે; અને બુધથી ઉપર શુક્ર ગ્રહ છે.
અઙ્ગારકો ઽપિ શુક્રસ્ય તત્પ્રમાણે વ્યવસ્થિતઃ લક્ષદ્વયેન ભૌમસ્ય સ્થિતો દેવપુરોહિતઃ
શુક્રથી એટલાં જ અંતરે મંગળ ગ્રહ સ્થિત છે; અને મંગળથી બે લાખ યોજન ઉપર દેવોના પુરોહિત સ્થિત છે.
સૌરિર્ બૃહસ્પતેર્ ઊર્ધ્વં દ્વિલક્ષે સમવસ્થિતઃ સપ્તર્ષિમણ્ડલં તસ્માલ્ લક્ષમ્ એકં દ્વિજોત્તમાઃ
બૃહસ્પતિથી બે લાખ યોજન ઉપર શનિ ગ્રહ છે; હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, તેમાંથી એક લાખ યોજન ઉપર સાત ઋષિઓનું મંડળ છે.
ઋષિભ્યસ્ તુ સહસ્રાણાં શતાદ્ ઊર્ધ્વં વ્યવસ્થિતઃ મેઢીભૂતઃ સમસ્તસ્ય જ્યોતિશ્ ચક્રસ્ય વૈ ધ્રુવઃ
ઋષિઓથી એક લાખ હજાર યોજન ઉપર ધ્રુવ સ્થિર છે, જે સમગ્ર પ્રકાશના ચક્રનો ધૂરી છે.
ત્રૈલોક્યમ્ એતત્ કથિતં સંક્ષેપેણ દ્વિજોત્તમાઃ ઇજ્યાફલસ્ય ભૂર્ એષા ઇજ્યા ચાત્ર પ્રતિષ્ઠિતા
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, ત્રણેય લોકનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન તમને કર્યું છે; આ ભૂમિ યજ્ઞનું ફળ છે અને યજ્ઞ અહીં સ્થિત છે.
ધ્રુવાદ્ ઊર્ધ્વં મહર્લોકો યત્ર તે કલ્પવાસિનઃ એકયોજનકોટી તુ મહર્લોકો વિધીયતે
ધ્રુવથી ઉપર મહારલોક છે, જ્યાં કલ્પ સુધી નિવાસ કરતા લોકો રહે છે; મહારલોક દસ મિલિયન યોજન જેટલો વિશાળ છે.
દ્વે કોટ્યૌ તુ જનો લોકો યત્ર તે બ્રહ્મણઃ સુતાઃ સનન્દનાદ્યાઃ કથિતા વિપ્રાશ્ ચામલચેતસઃ
તેના ઉપર, વીસ મિલિયન યોજન દૂર જનલોક છે, જ્યાં બ્રહ્માના પુત્રો જેમ કે સનંદન અને શુદ્ધ મનવાળા ઋષિઓ રહે છે.
ચતુર્ગુણોત્તરં ચોર્ધ્વં જનલોકાત્ તપઃ સ્મૃતમ્ વૈરાજા યત્ર તે દેવાઃ સ્થિતા દેહવિવર્જિતાઃ
જનલોકથી ચાર ગણા ઉપર તપલોક છે, જ્યાં તેજસ્વી દેવતાઓ, શરીરથી મુક્ત, સ્થિત છે.
ષડ્ગુણેન તપોલોકાત્ સત્યલોકો વિરાજતે અપુનર્મારકં યત્ર સિદ્ધાદિમુનિસેવિતમ્
તપલોકથી છ ગણા ઉપર સત્યલોક ઝળહળે છે, જ્યાં પુન:મૃત્યુ નથી અને સિદ્ધો તથા શ્રેષ્ઠ મુનિઓ સેવન કરે છે.
પાદગમ્યં તુ યત્ કિંચિદ્ વસ્ત્વ્ અસ્તિ પૃથિવીમયમ્ સ ભૂર્લોકઃ સમાખ્યાતો વિસ્તારો ઽસ્ય મયોદિતઃ
પગે પહોંચી શકાય એવું અને પૃથ્વીથી બનેલું જે કંઈ છે, તે ભૂલોક કહેવાય છે; તેનો વિસ્તાર મેં વર્ણન કર્યો છે.
ભૂમિસૂર્યાન્તરં યત્ તુ સિદ્ધાદિમુનિસેવિતમ્ ભુવર્લોકસ્ તુ સો ઽપ્ય્ ઉક્તો દ્વિતીયો મુનિસત્તમાઃ
પૃથ્વી અને સૂર્ય વચ્ચે જે પ્રદેશ છે, જ્યાં સિદ્ધો અને શ્રેષ્ઠ મુનિઓ રહે છે, તે ભૂવર્લોક કહેવાય છે; હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, આ બીજું લોક છે.
ધ્રુવસૂર્યાન્તરં યત્ તુ નિયુતાનિ ચતુર્દશ સ્વર્લોકઃ સો ઽપિ કથિતો લોકસંસ્થાનચિન્તકૈઃ
ધ્રુવ અને સૂર્ય વચ્ચે, ચૌદ લાખ યોજન જેટલો વિસ્તાર, લોકની રચના પર વિચાર કરતા લોકો તેને સ્વર્લોક કહે છે.
ત્રૈલોક્યમ્ એતત્ કૃતકં વિપ્રૈશ્ ચ પરિપઠ્યતે જનસ્ તપસ્ તથા સત્યમ્ ઇતિ ચાકૃતકં ત્રયમ્
આ ત્રણેય લોક વિદ્વાનોએ રચાયેલ માનવામાં આવે છે, જ્યારે જનલોક, તપલોક અને સત્યલોક અપ્રકૃત માનવામાં આવે છે.
કૃતકાકૃતકો મધ્યે મહર્લોક ઇતિ સ્મૃતઃ શૂન્યો ભવતિ કલ્પાન્તે યો ઽન્તં ન ચ વિનશ્યતિ
મહારલોક રચિત અને અપ્રકૃત વચ્ચેનું માનવામાં આવે છે; કલ્પના અંતે તે ખાલી થાય છે, પણ નાશ પામતો નથી.
એતે સપ્ત મહાલોકા મયા વઃ કથિતા દ્વિજાઃ પાતાલાનિ ચ સપ્તૈવ બ્રહ્માણ્ડસ્યૈષ વિસ્તરઃ
હે બ્રાહ્મણો, આ સાત મહાલોકો અને સાત પાતાળો મેં તમને સમજાવ્યા છે; આ બ્રહ્માંડનો વિસ્તાર છે.
એતદ્ અણ્ડકટાહેન તિર્યગ્ ઊર્ધ્વમ્ અધસ્ તથા કપિત્થસ્ય યથા બીજં સર્વતો વૈ સમાવૃતમ્
આ બધું બ્રહ્માંડના કવચથી ઉપર, નીચે અને ચારે બાજુથી આવરાયેલ છે, જેમ કે કાપિત્થના બીજને સર્વત્ર આવરી લે છે.
દશોત્તરેણ પયસા દ્વિજાશ્ ચાણ્ડં ચ તદ્ વૃતમ્ સ ચામ્બુપરિવારો ઽસૌ વહ્નિના વેષ્ટિતો બહિઃ
હે બ્રાહ્મણો, બ્રહ્માંડ દસ યોજન જેટલા પાણીથી આવરાયેલ છે; એ પાણીનો આવરણ બહાર અગ્નિથી ઘેરાયેલ છે.
વહ્નિસ્ તુ વાયુના વાયુર્ વિપ્રાસ્ તુ નભસાવૃતઃ આકાશો ઽપિ મુનિશ્રેષ્ઠા મહતા પરિવેષ્ટિતઃ
અગ્નિ વાયુથી ઘેરાયેલો છે, વાયુ આકાશથી, અને હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, આકાશ પણ મહાન તત્વથી આવરાયેલું છે.
દશોત્તરાણ્ય્ અશેષાણિ વિપ્રાશ્ ચૈતાનિ સપ્ત વૈ મહાન્તં ચ સમાવૃત્ય પ્રધાનં સમવસ્થિતમ્
હે બ્રાહ્મણો, આ દસ ઉપરાંત એક અને બધી જ વસ્તુઓ, તથા આ સાતેય, મહાન તત્વને ઘેરીને પ્રધાનરૂપ મૂળ તત્વમાં સ્થિર છે.
અનન્તસ્ય ન તસ્યાન્તઃ સંખ્યાનં ચાપિ વિદ્યતે તદ્ અનન્તમ્ અસંખ્યાતં પ્રમાણેનાપિ વૈ યતઃ
અનંતનું કોઈ અંત નથી, તેનું ગણતરીથી પણ પાર પામી શકાય નહીં; કારણ કે તે અનંત, અગણ્ય અને કોઈ માપથી બહાર છે.
હેતુભૂતમ્ અશેષસ્ય પ્રકૃતિઃ સા પરા દ્વિજાઃ અણ્ડાનાં તુ સહસ્રાણાં સહસ્રાણ્ય્ અયુતાનિ ચ
હે દ્વિજગણ, એ પરમ પ્રકૃતિ સર્વનું કારણ છે; અને એવા બ્રહ્માંડોની હજારો ઉપર હજારો, અને લાખો સંખ્યામાં છે.
ઈદૃશાનાં તથા તત્ર કોટિકોટિશતાનિ ચ દારુણ્ય્ અગ્નિર્ યથા તૈલં તિલે તદ્વત્ પુમાન્ ઇહ
ત્યાં આવા બ્રહ્માંડોની કરોડો કરોડ સંખ્યામાં છે; જેમ તેલ તલના દાણામાં ભયાનક અગ્નિ છુપાયેલો હોય છે, તેમ અહીં આત્મા વસે છે.
પ્રધાને ઽવસ્થિતો વ્યાપી ચેતનાત્મનિવેદનઃ પ્રધાનં ચ પુમાંશ્ ચૈવ સર્વભૂતાનુભૂતયા
પ્રધાનમાં સ્થિત, સર્વત્ર વ્યાપક, ચેતન અને સ્વજ્ઞાનથી યુક્ત, પ્રધાન અને પુરુષ બંને સર્વ જીવોના અનુભવથી જાણે છે.
વિષ્ણુશક્ત્યા દ્વિજશ્રેષ્ઠા ધૃતૌ સંશ્રયધર્મિણૌ તયોઃ સૈવ પૃથગ્ભાવે કારણં સંશ્રયસ્ય ચ
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, વિષ્ણુની શક્તિથી બંને આધારરૂપ અને સ્થિર રહે છે; તેમનો ભેદ જ આધારનું કારણ બને છે.
ક્ષોભકારણભૂતા ચ સર્ગકાલે દ્વિજોત્તમાઃ યથા શૈત્યં જલે વાતો બિભર્તિ કણિકાગતમ્
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, સર્જન સમયે જે કાંઈ હલનચલનનું કારણ બને છે, તે હાજર રહે છે; જેમ પાણીમાં ઠંડક બિંદુમાં રહેલી હોય છે.
જગચ્ છક્તિસ્ તથા વિષ્ણોઃ પ્રધાનપુરુષાત્મકમ્ યથા ચ પાદપો મૂલસ્કન્ધશાખાદિસંયુતઃ
જેમ વૃક્ષ મૂળ, તણા, ડાળીઓ વગેરેથી બનેલું હોય છે, તેમ વિષ્ણુની શક્તિ પણ પ્રધાન અને પુરુષરૂપે સમગ્ર જગતમાં વ્યાપી છે.
આદ્યબીજાત્ પ્રભવતિ બીજાન્ય્ અન્યાનિ વૈ તતઃ પ્રભવન્તિ તતસ્ તેભ્યો ભવન્ત્ય્ અન્યે પરે દ્રુમાઃ
મૂળ બીજમાંથી બીજા બીજો ઉત્પન્ન થાય છે, અને તેમાંથી વધુ બીજો થાય છે; એમ તેમમાંથી બીજા વૃક્ષો પેદા થાય છે.