મનઃપ્રીતિકરઃ સ્વર્ગો નરકસ્ તદ્વિપર્યયઃ નરકસ્વર્ગસંજ્ઞે વૈ પાપપુણ્યે દ્વિજોત્તમાઃ
સ્વર્ગ મનને આનંદ આપે છે અને નરક એનું વિપરીત છે; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, 'નરક' અને 'સ્વર્ગ' એ પાપ અને પુણ્યના નામ છે.
વસ્ત્વ્ એકમ્ એવ દુઃખાય સુખાયેર્ષ્યોદયાય ચ કોપાય ચ યતસ્ તસ્માદ્ વસ્તુ દુઃખાત્મકં કુતઃ
એક જ વસ્તુથી ક્યારેક દુઃખ, ક્યારેક સુખ, ઈર્ષ્યા અને રોષ થાય છે; તો પછી એ વસ્તુ માત્ર દુઃખરૂપ કેવી રીતે ગણાય?
તદ્ એવ પ્રીતયે ભૂત્વા પુનર્ દુઃખાય જાયતે તદ્ એવ કોપાલયતઃ પ્રસાદાય ચ જાયતે
એ જ વસ્તુ પહેલાં આનંદ આપે છે, પછી દુઃખ આપે છે; એ જ વસ્તુ ક્યારેક રોષનું કારણ બને છે, તો ક્યારેક પ્રસન્નતાનું કારણ પણ બને છે.
તસ્માદ્ દુઃખાત્મકં નાસ્તિ ન ચ કિંચિત્ સુખાત્મકમ્ મનસઃ પરિણામો ઽયં સુખદુઃખાદિલક્ષણઃ
આથી, કંઈ પણ સ્વભાવથી દુઃખદાયી નથી અને કંઈ પણ સ્વભાવથી સુખદાયી નથી; સુખ-દુઃખ વગેરે તો મનના ફેરફાર છે.
જ્ઞાનમ્ એવ પરં બ્રહ્માજ્ઞાનં બન્ધાય ચેષ્યતે જ્ઞાનાત્મકમ્ ઇદં વિશ્વં ન જ્ઞાનાદ્ વિદ્યતે પરમ્
જ્ઞાન જ પરમ બ્રહ્મ છે; અજ્ઞાન બંધનરૂપ છે. આ આખું જગત જ્ઞાનમય છે; જ્ઞાનથી પર કંઈ નથી.
વિદ્યાવિદ્યે હિ ભો વિપ્રા જ્ઞાનમ્ એવાવધાર્યતામ્ એવમ્ એતદ્ મયાખ્યાતં ભવતાં મણ્ડલં ભુવઃ
હે વિદ્વાનો, જ્ઞાન જ વિદ્યા અને અવિદ્યા છે — એ જાણો. આમ, મેં તમને પૃથ્વીનો વિસ્તાર સમજાવ્યો છે.
પાતાલાનિ ચ સર્વાણિ તથૈવ નરકા દ્વિજાઃ સમુદ્રાઃ પર્વતાશ્ ચૈવ દ્વીપા વર્ષાણિ નિમ્નગાઃ સંક્ષેપાત્ સર્વમ્ આખ્યાતં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમ્ ઇચ્છથ
હે દ્વિજગણ, મેં સંક્ષિપ્તમાં બધા પાતાળ, નરક, સમુદ્ર, પર્વતો, દ્વીપ, પ્રદેશ અને નદીઓનું વર્ણન કર્યું છે. હવે તમે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?
કથિતં ભવતા સર્વમ્ અસ્માકં સકલં તથા ભુવર્લોકાદિકાંલ્ લોકાઞ્ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામહે વયમ્
તમે અમને બધું જ સાચું અને સંપૂર્ણ રીતે સમજાવ્યું છે. હવે અમે ભૂવર્લોકથી શરૂ થતા લોકોએ વિષે સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.
તથૈવ ગ્રહસંસ્થાનં પ્રમાણાનિ યથા તથા સમાચક્ષ્વ મહાભાગ યથાવલ્ લોમહર્ષણ
એ જ રીતે, ગ્રહોની રચના અને માપ પણ જેમ છે તેમ, હે ભાગ્યશાળી લોહિતર્ષણ, કૃપા કરીને અમને સમજાવો.
રવિચન્દ્રમસોર્ યાવન્ મયૂખૈર્ અવભાસ્યતે સસમુદ્રસરિચ્છૈલા તાવતી પૃથિવી સ્મૃતા
સૂર્ય અને ચંદ્રની કિરણો જેટલું પ્રકાશ ફેલાવે છે, એટલું જ પૃથ્વીનું વિસ્તરણ માનવામાં આવે છે, જેમાં સમુદ્રો, નદીઓ અને પર્વતો સામેલ છે.
યાવત્પ્રમાણા પૃથિવી વિસ્તારપરિમણ્ડલા નભસ્ તાવત્પ્રમાણં હિ વિસ્તારપરિમણ્ડલમ્
પૃથ્વી જેટલી પહોળાઈ અને પરિધિ ધરાવે છે, એટલી જ આકાશની પણ પહોળાઈ અને પરિધિ છે.
ભૂમેર્ યોજનલક્ષે તુ સૌરં વિપ્રાસ્ તુ મણ્ડલમ્ લક્ષે દિવાકરાચ્ ચાપિ મણ્ડલં શશિનઃ સ્થિતમ્
હે બ્રાહ્મણો, પૃથ્વીથી સૂર્યમંડળ સુધી એક લાખ યોજન છે અને એ જ અંતરે સૂર્યથી ચંદ્રમંડળ પણ સ્થિત છે.
પૂર્ણે શતસહસ્રે તુ યોજનાનાં નિશાકરાત્ નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્નમ્ ઉપરિષ્ટાત્ પ્રકાશતે
ચાંદ્રમંડળથી એક લાખ યોજન ઊપર આખું નક્ષત્રમંડળ તેજથી ઝળહળતું દેખાય છે.
દ્વિલક્ષે ચોત્તરે વિપ્રા બુધો નક્ષત્રમણ્ડલાત્ તાવત્પ્રમાણભાગે તુ બુધસ્યાપ્ય્ ઉશના સ્થિતઃ
હે વિદ્વાનોએ, નક્ષત્રમંડળથી બે લાખ યોજન ઊપર, એટલાં જ અંતરમાં, બુધ ગ્રહ સ્થિત છે; અને બુધથી ઉપર શુક્ર ગ્રહ છે.
અઙ્ગારકો ઽપિ શુક્રસ્ય તત્પ્રમાણે વ્યવસ્થિતઃ લક્ષદ્વયેન ભૌમસ્ય સ્થિતો દેવપુરોહિતઃ
શુક્રથી એટલાં જ અંતરે મંગળ ગ્રહ સ્થિત છે; અને મંગળથી બે લાખ યોજન ઉપર દેવોના પુરોહિત સ્થિત છે.
સૌરિર્ બૃહસ્પતેર્ ઊર્ધ્વં દ્વિલક્ષે સમવસ્થિતઃ સપ્તર્ષિમણ્ડલં તસ્માલ્ લક્ષમ્ એકં દ્વિજોત્તમાઃ
બૃહસ્પતિથી બે લાખ યોજન ઉપર શનિ ગ્રહ છે; હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, તેમાંથી એક લાખ યોજન ઉપર સાત ઋષિઓનું મંડળ છે.
ઋષિભ્યસ્ તુ સહસ્રાણાં શતાદ્ ઊર્ધ્વં વ્યવસ્થિતઃ મેઢીભૂતઃ સમસ્તસ્ય જ્યોતિશ્ ચક્રસ્ય વૈ ધ્રુવઃ
ઋષિઓથી એક લાખ હજાર યોજન ઉપર ધ્રુવ સ્થિર છે, જે સમગ્ર પ્રકાશના ચક્રનો ધૂરી છે.
ત્રૈલોક્યમ્ એતત્ કથિતં સંક્ષેપેણ દ્વિજોત્તમાઃ ઇજ્યાફલસ્ય ભૂર્ એષા ઇજ્યા ચાત્ર પ્રતિષ્ઠિતા
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, ત્રણેય લોકનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન તમને કર્યું છે; આ ભૂમિ યજ્ઞનું ફળ છે અને યજ્ઞ અહીં સ્થિત છે.
ધ્રુવાદ્ ઊર્ધ્વં મહર્લોકો યત્ર તે કલ્પવાસિનઃ એકયોજનકોટી તુ મહર્લોકો વિધીયતે
ધ્રુવથી ઉપર મહારલોક છે, જ્યાં કલ્પ સુધી નિવાસ કરતા લોકો રહે છે; મહારલોક દસ મિલિયન યોજન જેટલો વિશાળ છે.
દ્વે કોટ્યૌ તુ જનો લોકો યત્ર તે બ્રહ્મણઃ સુતાઃ સનન્દનાદ્યાઃ કથિતા વિપ્રાશ્ ચામલચેતસઃ
તેના ઉપર, વીસ મિલિયન યોજન દૂર જનલોક છે, જ્યાં બ્રહ્માના પુત્રો જેમ કે સનંદન અને શુદ્ધ મનવાળા ઋષિઓ રહે છે.
ચતુર્ગુણોત્તરં ચોર્ધ્વં જનલોકાત્ તપઃ સ્મૃતમ્ વૈરાજા યત્ર તે દેવાઃ સ્થિતા દેહવિવર્જિતાઃ
જનલોકથી ચાર ગણા ઉપર તપલોક છે, જ્યાં તેજસ્વી દેવતાઓ, શરીરથી મુક્ત, સ્થિત છે.
ષડ્ગુણેન તપોલોકાત્ સત્યલોકો વિરાજતે અપુનર્મારકં યત્ર સિદ્ધાદિમુનિસેવિતમ્
તપલોકથી છ ગણા ઉપર સત્યલોક ઝળહળે છે, જ્યાં પુન:મૃત્યુ નથી અને સિદ્ધો તથા શ્રેષ્ઠ મુનિઓ સેવન કરે છે.
પાદગમ્યં તુ યત્ કિંચિદ્ વસ્ત્વ્ અસ્તિ પૃથિવીમયમ્ સ ભૂર્લોકઃ સમાખ્યાતો વિસ્તારો ઽસ્ય મયોદિતઃ
પગે પહોંચી શકાય એવું અને પૃથ્વીથી બનેલું જે કંઈ છે, તે ભૂલોક કહેવાય છે; તેનો વિસ્તાર મેં વર્ણન કર્યો છે.
ભૂમિસૂર્યાન્તરં યત્ તુ સિદ્ધાદિમુનિસેવિતમ્ ભુવર્લોકસ્ તુ સો ઽપ્ય્ ઉક્તો દ્વિતીયો મુનિસત્તમાઃ
પૃથ્વી અને સૂર્ય વચ્ચે જે પ્રદેશ છે, જ્યાં સિદ્ધો અને શ્રેષ્ઠ મુનિઓ રહે છે, તે ભૂવર્લોક કહેવાય છે; હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, આ બીજું લોક છે.
ધ્રુવસૂર્યાન્તરં યત્ તુ નિયુતાનિ ચતુર્દશ સ્વર્લોકઃ સો ઽપિ કથિતો લોકસંસ્થાનચિન્તકૈઃ
ધ્રુવ અને સૂર્ય વચ્ચે, ચૌદ લાખ યોજન જેટલો વિસ્તાર, લોકની રચના પર વિચાર કરતા લોકો તેને સ્વર્લોક કહે છે.
ત્રૈલોક્યમ્ એતત્ કૃતકં વિપ્રૈશ્ ચ પરિપઠ્યતે જનસ્ તપસ્ તથા સત્યમ્ ઇતિ ચાકૃતકં ત્રયમ્
આ ત્રણેય લોક વિદ્વાનોએ રચાયેલ માનવામાં આવે છે, જ્યારે જનલોક, તપલોક અને સત્યલોક અપ્રકૃત માનવામાં આવે છે.
કૃતકાકૃતકો મધ્યે મહર્લોક ઇતિ સ્મૃતઃ શૂન્યો ભવતિ કલ્પાન્તે યો ઽન્તં ન ચ વિનશ્યતિ
મહારલોક રચિત અને અપ્રકૃત વચ્ચેનું માનવામાં આવે છે; કલ્પના અંતે તે ખાલી થાય છે, પણ નાશ પામતો નથી.
એતે સપ્ત મહાલોકા મયા વઃ કથિતા દ્વિજાઃ પાતાલાનિ ચ સપ્તૈવ બ્રહ્માણ્ડસ્યૈષ વિસ્તરઃ
હે બ્રાહ્મણો, આ સાત મહાલોકો અને સાત પાતાળો મેં તમને સમજાવ્યા છે; આ બ્રહ્માંડનો વિસ્તાર છે.
એતદ્ અણ્ડકટાહેન તિર્યગ્ ઊર્ધ્વમ્ અધસ્ તથા કપિત્થસ્ય યથા બીજં સર્વતો વૈ સમાવૃતમ્
આ બધું બ્રહ્માંડના કવચથી ઉપર, નીચે અને ચારે બાજુથી આવરાયેલ છે, જેમ કે કાપિત્થના બીજને સર્વત્ર આવરી લે છે.
દશોત્તરેણ પયસા દ્વિજાશ્ ચાણ્ડં ચ તદ્ વૃતમ્ સ ચામ્બુપરિવારો ઽસૌ વહ્નિના વેષ્ટિતો બહિઃ
હે બ્રાહ્મણો, બ્રહ્માંડ દસ યોજન જેટલા પાણીથી આવરાયેલ છે; એ પાણીનો આવરણ બહાર અગ્નિથી ઘેરાયેલ છે.