વિસ્તાર એષ કથિતઃ પૃથિવ્યા મુનિસત્તમાઃ સપ્તતિસ્ તુ સહસ્રાણિ તદુચ્છ્રાયો ઽપિ કથ્યતે
પૃથ્વીનું વિસ્તરણ આ રીતે વર્ણવાયું, હે મહાન ઋષિઓ; હવે એની ઊંચાઈ પણ કહું છું, જે સત્તર હજાર છે.
દશસાહસ્રમ્ એકૈકં પાતાલં મુનિસત્તમાઃ અતલં વિતલં ચૈવ નિતલં સુતલં તથા
દરેક પાતાળ લોક દસ હજાર જેટલો છે, હે મહાન ઋષિઓ; અતલ, વિતલ, નિતલ અને સુતલ પણ છે.
તલાતલં રસાતલં પાતાલં ચાપિ સપ્તમમ્ કૃષ્ણા શુક્લારુણા પીતા શર્કરા શૈલકાઞ્ચની
તલાતલ, રસાતલ અને સાતમું પાતાળ પણ છે; ત્યાંની જમીન કાળી, સફેદ, લાલ, પીળી, કંકરીયાળી, પથ્થરી અને સુવર્ણ છે.
ભૂમયો યત્ર વિપ્રેન્દ્રા વરપ્રાસાદશોભિતાઃ તેષુ દાનવદૈતેયજાતયઃ શતશઃ સ્થિતાઃ
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, ત્યાંની ભૂમિઓ સુંદર મહેલો વડે શોભાયમાન છે, અને તેમાં અનેક દાનવ અને દૈત્ય જાતિઓ વસે છે.
નાગાનાં ચ મહાઙ્ગાનાં જ્ઞાતયશ્ ચ દ્વિજોત્તમાઃ સ્વર્લોકાદ્ અપિ રમ્યાણિ પાતાલાનીતિ નારદઃ
મહાન શરીરવાળા નાગો અને તેમના સગાઓ પણ ત્યાં છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો; નારદ કહે છે કે પાતાળ લોક સ્વર્ગથી પણ વધુ રમણીય છે.
પ્રાહ સ્વર્ગસદોમધ્યે પાતાલેભ્યો ગતો દિવમ્ આહ્લાદકારિણઃ શુભ્રા મણયો યત્ર સુપ્રભાઃ
તેમણે સ્વર્ગવાસીઓ વચ્ચે કહ્યું: 'પાતાળમાંથી સ્વર્ગમાં જતાં ત્યાં તેજસ્વી અને આનંદદાયક રત્નો મળે છે.'
નાગાભરણભૂષાશ્ ચ પાતાલં કેન તત્સમમ્ દૈત્યદાનવકન્યાભિર્ ઇતશ્ ચેતશ્ ચ શોભિતે
નાગોના આભૂષણોથી પાતાળ શોભાયમાન છે; દૈત્ય અને દાનવ કન્યાઓથી અહીં-ત્યાં શોભાવતું એ લોક કોના સમાન હોઈ શકે?
પાતાલે કસ્ય ન પ્રીતિર્ વિમુક્તસ્યાપિ જાયતે દિવાર્કરશ્મયો યત્ર પ્રભાસ્ તન્વન્તિ નાતપમ્
પાતાળમાં, મુક્ત થયેલા માણસને પણ આનંદ ન થાય એવું કોણ છે? ત્યાં સૂર્ય અને ચંદ્રની કિરણો પ્રકાશ આપે છે પણ ગરમી આપતી નથી.
શશિનશ્ ચ ન શીતાય નિશિ દ્યોતાય કેવલમ્ ભક્ષ્યભોજ્યમહાપાનમદમત્તૈશ્ ચ ભોગિભિઃ
ચંદ્ર રાત્રે ઠંડક આપતો નથી, માત્ર પ્રકાશ આપે છે; અને ત્યાં નાગો વિશાળ ભોજન અને પીણાંમાં મસ્ત રહે છે.
યત્ર ન જ્ઞાયતે કાલો ગતો ઽપિ દનુજાદિભિઃ વનાનિ નદ્યો રમ્યાણિ સરાંસિ કમલાકરાઃ
ત્યાં દાનવ વગેરેને સમય પસાર થાય છે એ પણ ખબર પડતી નથી; ત્યાં સુંદર વન, નદીઓ, સરોવર અને કમળવાળા તળાવો છે.
પુંસ્કોકિલાદિલાપાશ્ ચ મનોજ્ઞાન્ય્ અમ્બરાણિ ચ ભૂષણાન્ય્ અતિરમ્યાણિ ગન્ધાદ્યં ચાનુલેપનમ્
પુરુષ કોયલ અને બીજા પક્ષીઓના મોહક અવાજો, ખૂબ જ આકર્ષક વસ્ત્રો અને આભૂષણો, અને સુગંધિત ચંદન વગેરે લિપન—all આ બધું ત્યાં છે.
વીણાવેણુમૃદઙ્ગાનાં નિઃસ્વનાશ્ ચ સદા દ્વિજાઃ એતાન્ય્ અન્યાનિ રમ્યાણિ ભાગ્યભોગ્યાનિ દાનવૈઃ
વિણા, વાંસળી અને મૃદંગના મીઠા અવાજો સતત વાગતા રહે છે, અને અનેક આનંદદાયક વસ્તુઓ પણ છે—આ બધું દાનવોમાં ભાગ્યશાળી લોકો માણે છે.
દૈત્યોરગૈશ્ ચ ભુજ્યન્તે પાતાલાન્તરગોચરૈઃ પાતાલાનામ્ અધશ્ ચાસ્તે વિષ્ણોર્ યા તામસી તનુઃ
આ બધું દૈત્ય અને સાપો, જે પાતાળના વિવિધ ભાગોમાં વસે છે, તેઓ માણે છે; અને પાતાળથી પણ નીચે ભગવાન વિષ્ણુની તામસ રૂપે નિવાસ કરે છે.
શેષાખ્યા યદ્ગુણાન્ વક્તું ન શક્તા દૈત્યદાનવાઃ યો ઽનન્તઃ પઠ્યતે સિદ્ધૈર્ દેવદેવર્ષિપૂજિતઃ
દૈત્ય અને દાનવો પણ જેનું નામ શેષ છે, એવા અનંત ભગવાનના ગુણો વર્ણવી શકતા નથી; જેમને સિદ્ધો, દેવતાઓ અને દેવઋષિઓ પૂજે છે.
સહસ્રશિરસા વ્યક્તઃ સ્વસ્તિકામલભૂષણઃ ફણામણિસહસ્રેણ યઃ સ વિદ્યોતયન્ દિશઃ
તેઓ હજાર માથા ધરાવે છે, શુભ સ્વસ્તિક અને કમળથી શોભાયમાન છે, અને ફણાં પરના હજારો મણિઓથી ચારેય દિશાઓ પ્રકાશિત થાય છે.
સર્વાન્ કરોતિ નિર્વીર્યાન્ હિતાય જગતો ઽસુરાન્ મદાઘૂર્ણિતનેત્રો ઽસૌ યઃ સદૈવૈકકુણ્ડલઃ
જગતના કલ્યાણ માટે તેઓ બધા અસુરોને નિર્વીર્ય કરી દે છે; તેમના નેત્ર મદથી લથથમ છે અને તેઓ હંમેશા એક કુંડળ પહેરે છે.
કિરીટી સ્રગ્ધરો ભાતિ સાગ્નિશ્વેત ઇવાચલઃ નીલવાસા મદોત્સિક્તઃ શ્વેતહારોપશોભિતઃ
તેઓ મોખરે મુગટ અને હાર પહેરીને, અગ્નિ જેવી ચમક સાથે સફેદ પર્વત જેવું તેજ ધરાવે છે; નીલા વસ્ત્રમાં, ગર્વથી ફૂલેલા અને સુંદર સફેદ ફણાથી શોભાયમાન છે.
સાભ્રગઙ્ગાપ્રપાતો ઽસૌ કૈલાસાદ્રિર્ ઇવોત્તમઃ લાઙ્ગલાસક્તહસ્તાગ્રો બિભ્રન્ મુશલમ્ ઉત્તમમ્
તેઓ મેઘ અને ઝરણાવાળા શ્રેષ્ઠ કૈલાસ પર્વત જેવા છે; તેમના હાથમાં હંમેશા હલ અને ઉત્તમ મુંશલ છે.
ઉપાસ્યતે સ્વયં કાન્ત્યા યો વારુણ્યા ચ મૂર્તયા કલ્પાન્તે યસ્ય વક્ત્રેભ્યો વિષાનલશિખોજ્જ્વલઃ
તેઓ પોતાની તેજ અને વારુણી રૂપે પૂજાય છે; યુગના અંતે તેમના મોઢામાંથી જ્વાળામય વિષની આગ નીકળે છે.
સંકર્ષણાત્મકો રુદ્રો નિષ્ક્રમ્યાત્તિ જગત્ત્રયમ્ સ બિભ્રચ્છિખરીભૂતમ્ અશેષં ક્ષિતિમણ્ડલમ્
સંકર્ષણ સ્વરૂપે રુદ્ર પ્રગટ થાય છે અને ત્રણેય લોકને ગ્રહણ કરે છે; તેઓ આખી પૃથ્વીને શિખર જેવું ઉંચકીને ધારણ કરે છે.
આસ્તે પાતાલમૂલસ્થઃ શેષો ઽશેષસુરાર્ચિતઃ તસ્ય વીર્યં પ્રભાવશ્ ચ સ્વરૂપં રૂપમ્ એવ ચ
શેષ પાતાળના મૂળમાં વસે છે અને બધા દેવતાઓ તેમને પૂજે છે; તેમનું બળ, પ્રભાવ, સાચું સ્વરૂપ અને રૂપ—
નહિ વર્ણયિતું શક્યં જ્ઞાતું વા ત્રિદશૈર્ અપિ યસ્યૈષા સકલા પૃથ્વી ફણામણિશિખારુણા
તેનું વર્ણન કે જાણવું—even દેવતાઓ માટે પણ અશક્ય છે; આખી પૃથ્વી તો તેમના ફણાં પરના મણિની લાલિમાથી રંગાઈ છે.
આસ્તે કુસુમમાલેવ કસ્ તદ્વીર્યં વદિષ્યતિ યદા વિજૃમ્ભતે ઽનન્તો મદાઘૂર્ણિતલોચનઃ
તેઓ ફૂલની માળા પહેર્યા હોય એમ શોભે છે—એવો શક્તિશાળી કોણ છે જે તેમના બળનું વર્ણન કરી શકે? જ્યારે અનંત મદથી લથથમ આંખો સાથે ફેલાય છે—
તદા ચલતિ ભૂર્ એષા સાદ્રિતોયાધિકાનના ગન્ધર્વાપ્સરસઃ સિદ્ધાઃ કિંનરોરગવારણાઃ
ત્યારે આ પૃથ્વી, તેના પર્વતો, નદીઓ અને વનો સાથે ધ્રૂજી ઉઠે છે; ગંધર્વ, અપ્સરા, સિદ્ધ, કિન્નર, સાપ અને હાથીઓ—all કંપે છે.
નાન્તં ગુણાનાં ગચ્છન્તિ તતો ઽનન્તો ઽયમ્ અવ્યયઃ યસ્ય નાગવધૂહસ્તૈર્ લાપિતં હરિચન્દનમ્
કોઈપણ તેમના ગુણોના અંત સુધી પહોંચી શકતો નથી; તેથી તેઓ અનંત અને અવિનાશી કહેવાય છે. નાગકન્યાઓના હાથથી લગાડેલું હરિચંદન—
મુહુઃ શ્વાસાનિલાયસ્તં યાતિ દિક્પટવાસતામ્ યમ્ આરાધ્ય પુરાણર્ષિર્ ગર્ગો જ્યોતીંષિ તત્ત્વતઃ
વારંવાર તેમના શ્વાસના પવનથી સૂકાઈ જાય છે અને ચારેય દિશામાં ફેલાઈ જાય છે. તેમને આરાધના કરીને પુરાતન ઋષિ ગર્ગે ખરા અર્થમાં તારાઓને જાણી લીધા.
જ્ઞાતવાન્ સકલં ચૈવ નિમિત્તપઠિતં ફલમ્ તેનેયં નાગવર્યેણ શિરસા વિધૃતા મહી બિભર્તિ સકલાંલ્ લોકાન્ સદેવાસુરમાનુષાન્
તેમણે સર્વ નિમિત્તોનું ફળ જાણ્યું; એ શ્રેષ્ઠ નાગ દ્વારા પૃથ્વી તેમના માથે ધારણ છે, અને તે બધા લોક—દેવ, અસુર અને માનવો—ને ધારણ કરે છે.
તતશ્ ચાનન્તરં વિપ્રા નરકા રૌરવાદયઃ પાપિનો યેષુ પાત્યન્તે તાઞ્ શૃણુધ્વં દ્વિજોત્તમાઃ
પછી, વિદ્વાનો, રૌરવ વગેરે નરકો આવે છે, જેમાં પાપી લોકો ફેંકાય છે; એ સર્વ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને, તમે આ નરકોનું વર્ણન સાંભળો.
રૌરવઃ શૌકરો રોધસ્ તાનો વિશસનસ્ તથા મહાજ્વાલસ્ તપ્તકુડ્યો મહાલોભો વિમોહનઃ
રૌરવ, શૂકર, રોધ, તાન, વિશાસન, મહાજ્વાલા, તપ્તકુડ્યા, મહાલોભ અને વિમોહન—આ બધા નરક છે.
રુધિરાન્ધો વસાતપ્તઃ કૃમીશઃ કૃમિભોજનઃ અસિપત્ત્રવનં કૃષ્ણો લાલાભક્ષશ્ ચ દારુણઃ
રુધિરાંધ, વસાતપ્ત, કૃમિશ, કૃમિભોજન, અસિપત્રવન, કૃષ્ણ, લાલાભક્ષ અને દારુણ—આ પણ નરક છે.