દ્વીપશ્ ચૈવ સમુદ્રશ્ ચ સમાનૌ દ્વિગુણૌ પરૌ પયાંસિ સર્વદા સર્વસમુદ્રેષુ સમાનિ વૈ
દરેક દ્વીપ અને મહાસાગર સરખા છે, અને પછીનો એના કરતાં બમણો છે; બધા મહાસાગરોમાં પાણી હંમેશા સરખું જ રહે છે.
ન્યૂનાતિરિક્તતા તેષાં કદાચિન્ નૈવ જાયતે સ્થાલીસ્થમ્ અગ્નિસંયોગાદ્ ઉદ્રેકિ સલિલં યથા
ક્યારેય તેમાં ઓછું કે વધારે થતું નથી, જેમ કે વાસણમાં અગ્નિથી પાણી ઉકળે તો પણ બહાર નથી નીકળતું.
તથેન્દુવૃદ્ધૌ સલિલમ્ અમ્ભોધૌ મુનિસત્તમાઃ અન્યૂનાનતિરિક્તાશ્ ચ વર્ધન્ત્ય્ આપો હ્રસન્તિ ચ
ચંદ્રના વધ-ઘટ સમયે, હે મહાન ઋષિઓ, દરિયાની અંદરનું પાણી વધે છે અને ઘટે છે, પણ ક્યારેય વધારે કે ઓછી થતું નથી.
ઉદયાસ્તમને ત્વ્ ઇન્દોઃ પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ દશોત્તરાણિ પઞ્ચૈવ અઙ્ગુલાનાં શતાનિ ચ
ચંદ્રના ઉગવા અને અસ્ત થવા સમયે, તેમજ શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષમાં, પાણીનો માપ એકસો પંદર અંગુલ જેટલો હોય છે.
અપાં વૃદ્ધિક્ષયૌ દૃષ્ટૌ સામુદ્રીણાં દ્વિજોત્તમાઃ ભોજનં પુષ્કરદ્વીપે તત્ર સ્વયમ્ ઉપસ્થિતમ્
દરિયાના પાણીનું વધવું અને ઘટવું સ્પષ્ટ દેખાય છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો; પુષ્કરદ્વીપમાં ત્યાં ભોજન આપોઆપ હાજર થાય છે.
ભુઞ્જન્તિ ષડ્રસં વિપ્રાઃ પ્રજાઃ સર્વાઃ સદૈવ હિ સ્વાદૂદકસ્ય પરિતો દૃશ્યતે લોકસંસ્થિતિઃ
ત્યાંના લોકો હંમેશા છ રસવાળું ભોજન કરે છે, હે બ્રાહ્મણો, અને મીઠા પાણીની આજુબાજુ સમગ્ર જગતની સ્થિતિ જોવા મળે છે.
દ્વિગુણા કાઞ્ચની ભૂમિઃ સર્વજન્તુવિવર્જિતા લોકાલોકસ્ તતઃ શૈલો યોજનાયુતવિસ્તૃતઃ
તે પછી બે ગણી પહોળી સુવર્ણભૂમિ છે, જ્યાં કોઈ જીવ નથી; ત્યારબાદ લોકાલોક પર્વત આવે છે, જે દસ હજાર યોજન જેટલો વિસ્તૃત છે.
ઉચ્છ્રયેણાપિ તાવન્તિ સહસ્રાણ્ય્ આવલોહિ સઃ તતસ્ તમઃ સમાવૃત્ય તં શૈલં સર્વતઃ સ્થિતમ્
તે પર્વતની ઊંચાઈ પણ એટલાં જ હજાર છે, અને પછી એ પર્વતને ચારેય બાજુથી અંધકાર ઘેરી લે છે.
તમશ્ ચાણ્ડકટાહેન સમન્તાત્ પરિવેષ્ટિતમ્ પઞ્ચાશત્કોટિવિસ્તારા સેયમ્ ઉર્વી દ્વિજોત્તમાઃ
આ અંધકાર સર્વત્ર બ્રહ્માંડના છોલથી ઘેરાયેલો છે; આ ધરતી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો, પચાસ કરોડ જેટલી પહોળી છે.
સહૈવાણ્ડકટાહેન સદ્વીપા સમહીધરા સેયં ધાત્રી વિધાત્રી ચ સર્વભૂતગુણાધિકા આધારભૂતા જગતાં સર્વેષાં સા દ્વિજોત્તમાઃ
બ્રહ્માંડના છોલ સાથે, દ્વીપો અને પર્વતો સહિત, આ ધરતી જ સર્વ જીવોના ગુણોથી યુક્ત, સર્વ જગતની આધાર અને સર્જનહાર છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો.
વિસ્તાર એષ કથિતઃ પૃથિવ્યા મુનિસત્તમાઃ સપ્તતિસ્ તુ સહસ્રાણિ તદુચ્છ્રાયો ઽપિ કથ્યતે
પૃથ્વીનું વિસ્તરણ આ રીતે વર્ણવાયું, હે મહાન ઋષિઓ; હવે એની ઊંચાઈ પણ કહું છું, જે સત્તર હજાર છે.
દશસાહસ્રમ્ એકૈકં પાતાલં મુનિસત્તમાઃ અતલં વિતલં ચૈવ નિતલં સુતલં તથા
દરેક પાતાળ લોક દસ હજાર જેટલો છે, હે મહાન ઋષિઓ; અતલ, વિતલ, નિતલ અને સુતલ પણ છે.
તલાતલં રસાતલં પાતાલં ચાપિ સપ્તમમ્ કૃષ્ણા શુક્લારુણા પીતા શર્કરા શૈલકાઞ્ચની
તલાતલ, રસાતલ અને સાતમું પાતાળ પણ છે; ત્યાંની જમીન કાળી, સફેદ, લાલ, પીળી, કંકરીયાળી, પથ્થરી અને સુવર્ણ છે.
ભૂમયો યત્ર વિપ્રેન્દ્રા વરપ્રાસાદશોભિતાઃ તેષુ દાનવદૈતેયજાતયઃ શતશઃ સ્થિતાઃ
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, ત્યાંની ભૂમિઓ સુંદર મહેલો વડે શોભાયમાન છે, અને તેમાં અનેક દાનવ અને દૈત્ય જાતિઓ વસે છે.
નાગાનાં ચ મહાઙ્ગાનાં જ્ઞાતયશ્ ચ દ્વિજોત્તમાઃ સ્વર્લોકાદ્ અપિ રમ્યાણિ પાતાલાનીતિ નારદઃ
મહાન શરીરવાળા નાગો અને તેમના સગાઓ પણ ત્યાં છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો; નારદ કહે છે કે પાતાળ લોક સ્વર્ગથી પણ વધુ રમણીય છે.
પ્રાહ સ્વર્ગસદોમધ્યે પાતાલેભ્યો ગતો દિવમ્ આહ્લાદકારિણઃ શુભ્રા મણયો યત્ર સુપ્રભાઃ
તેમણે સ્વર્ગવાસીઓ વચ્ચે કહ્યું: 'પાતાળમાંથી સ્વર્ગમાં જતાં ત્યાં તેજસ્વી અને આનંદદાયક રત્નો મળે છે.'
નાગાભરણભૂષાશ્ ચ પાતાલં કેન તત્સમમ્ દૈત્યદાનવકન્યાભિર્ ઇતશ્ ચેતશ્ ચ શોભિતે
નાગોના આભૂષણોથી પાતાળ શોભાયમાન છે; દૈત્ય અને દાનવ કન્યાઓથી અહીં-ત્યાં શોભાવતું એ લોક કોના સમાન હોઈ શકે?
પાતાલે કસ્ય ન પ્રીતિર્ વિમુક્તસ્યાપિ જાયતે દિવાર્કરશ્મયો યત્ર પ્રભાસ્ તન્વન્તિ નાતપમ્
પાતાળમાં, મુક્ત થયેલા માણસને પણ આનંદ ન થાય એવું કોણ છે? ત્યાં સૂર્ય અને ચંદ્રની કિરણો પ્રકાશ આપે છે પણ ગરમી આપતી નથી.
શશિનશ્ ચ ન શીતાય નિશિ દ્યોતાય કેવલમ્ ભક્ષ્યભોજ્યમહાપાનમદમત્તૈશ્ ચ ભોગિભિઃ
ચંદ્ર રાત્રે ઠંડક આપતો નથી, માત્ર પ્રકાશ આપે છે; અને ત્યાં નાગો વિશાળ ભોજન અને પીણાંમાં મસ્ત રહે છે.
યત્ર ન જ્ઞાયતે કાલો ગતો ઽપિ દનુજાદિભિઃ વનાનિ નદ્યો રમ્યાણિ સરાંસિ કમલાકરાઃ
ત્યાં દાનવ વગેરેને સમય પસાર થાય છે એ પણ ખબર પડતી નથી; ત્યાં સુંદર વન, નદીઓ, સરોવર અને કમળવાળા તળાવો છે.
પુંસ્કોકિલાદિલાપાશ્ ચ મનોજ્ઞાન્ય્ અમ્બરાણિ ચ ભૂષણાન્ય્ અતિરમ્યાણિ ગન્ધાદ્યં ચાનુલેપનમ્
પુરુષ કોયલ અને બીજા પક્ષીઓના મોહક અવાજો, ખૂબ જ આકર્ષક વસ્ત્રો અને આભૂષણો, અને સુગંધિત ચંદન વગેરે લિપન—all આ બધું ત્યાં છે.
વીણાવેણુમૃદઙ્ગાનાં નિઃસ્વનાશ્ ચ સદા દ્વિજાઃ એતાન્ય્ અન્યાનિ રમ્યાણિ ભાગ્યભોગ્યાનિ દાનવૈઃ
વિણા, વાંસળી અને મૃદંગના મીઠા અવાજો સતત વાગતા રહે છે, અને અનેક આનંદદાયક વસ્તુઓ પણ છે—આ બધું દાનવોમાં ભાગ્યશાળી લોકો માણે છે.
દૈત્યોરગૈશ્ ચ ભુજ્યન્તે પાતાલાન્તરગોચરૈઃ પાતાલાનામ્ અધશ્ ચાસ્તે વિષ્ણોર્ યા તામસી તનુઃ
આ બધું દૈત્ય અને સાપો, જે પાતાળના વિવિધ ભાગોમાં વસે છે, તેઓ માણે છે; અને પાતાળથી પણ નીચે ભગવાન વિષ્ણુની તામસ રૂપે નિવાસ કરે છે.
શેષાખ્યા યદ્ગુણાન્ વક્તું ન શક્તા દૈત્યદાનવાઃ યો ઽનન્તઃ પઠ્યતે સિદ્ધૈર્ દેવદેવર્ષિપૂજિતઃ
દૈત્ય અને દાનવો પણ જેનું નામ શેષ છે, એવા અનંત ભગવાનના ગુણો વર્ણવી શકતા નથી; જેમને સિદ્ધો, દેવતાઓ અને દેવઋષિઓ પૂજે છે.
સહસ્રશિરસા વ્યક્તઃ સ્વસ્તિકામલભૂષણઃ ફણામણિસહસ્રેણ યઃ સ વિદ્યોતયન્ દિશઃ
તેઓ હજાર માથા ધરાવે છે, શુભ સ્વસ્તિક અને કમળથી શોભાયમાન છે, અને ફણાં પરના હજારો મણિઓથી ચારેય દિશાઓ પ્રકાશિત થાય છે.
સર્વાન્ કરોતિ નિર્વીર્યાન્ હિતાય જગતો ઽસુરાન્ મદાઘૂર્ણિતનેત્રો ઽસૌ યઃ સદૈવૈકકુણ્ડલઃ
જગતના કલ્યાણ માટે તેઓ બધા અસુરોને નિર્વીર્ય કરી દે છે; તેમના નેત્ર મદથી લથથમ છે અને તેઓ હંમેશા એક કુંડળ પહેરે છે.
કિરીટી સ્રગ્ધરો ભાતિ સાગ્નિશ્વેત ઇવાચલઃ નીલવાસા મદોત્સિક્તઃ શ્વેતહારોપશોભિતઃ
તેઓ મોખરે મુગટ અને હાર પહેરીને, અગ્નિ જેવી ચમક સાથે સફેદ પર્વત જેવું તેજ ધરાવે છે; નીલા વસ્ત્રમાં, ગર્વથી ફૂલેલા અને સુંદર સફેદ ફણાથી શોભાયમાન છે.
સાભ્રગઙ્ગાપ્રપાતો ઽસૌ કૈલાસાદ્રિર્ ઇવોત્તમઃ લાઙ્ગલાસક્તહસ્તાગ્રો બિભ્રન્ મુશલમ્ ઉત્તમમ્
તેઓ મેઘ અને ઝરણાવાળા શ્રેષ્ઠ કૈલાસ પર્વત જેવા છે; તેમના હાથમાં હંમેશા હલ અને ઉત્તમ મુંશલ છે.
ઉપાસ્યતે સ્વયં કાન્ત્યા યો વારુણ્યા ચ મૂર્તયા કલ્પાન્તે યસ્ય વક્ત્રેભ્યો વિષાનલશિખોજ્જ્વલઃ
તેઓ પોતાની તેજ અને વારુણી રૂપે પૂજાય છે; યુગના અંતે તેમના મોઢામાંથી જ્વાળામય વિષની આગ નીકળે છે.
સંકર્ષણાત્મકો રુદ્રો નિષ્ક્રમ્યાત્તિ જગત્ત્રયમ્ સ બિભ્રચ્છિખરીભૂતમ્ અશેષં ક્ષિતિમણ્ડલમ્
સંકર્ષણ સ્વરૂપે રુદ્ર પ્રગટ થાય છે અને ત્રણેય લોકને ગ્રહણ કરે છે; તેઓ આખી પૃથ્વીને શિખર જેવું ઉંચકીને ધારણ કરે છે.