વલયાકારમ્ એકૈકં તયોર્ મધ્યે મહાગિરિઃ દશવર્ષસહસ્રાણિ તત્ર જીવન્તિ માનવાઃ
આ બે પ્રદેશ વચ્ચે એક જ મોટો વલયાકાર પર્વત છે, અને ત્યાં મનુષ્યો દસ હજાર વર્ષ સુધી જીવે છે.
નિરામયા વિશોકાશ્ ચ રાગદ્વેષવિવર્જિતાઃ અધમોત્તમૌ ન તેષ્વ્ આસ્તાંન વધ્યવધકૌ દ્વિજાઃ
ત્યાંના લોકો રોગ અને દુઃખથી મુક્ત છે, તેમને રાગ-દ્વેષ નથી; ત્યાં કોઈ નીચો કે ઉત્તમ નથી, અને કોઈ મારનાર કે મારવામાં આવનાર નથી, બ્રાહ્મણો.
નેર્ષ્યાસૂયા ભયં રોષો દોષો લોભાદિકં ન ચ મહાવીતં બહિર્ વર્ષં ધાતકીખણ્ડમ્ અન્તતઃ
ત્યાં ઈર્ષ્યા, ડાહ્ય, ભય, ક્રોધ, દોષ કે લોભ નથી; મહાવીત પ્રદેશ બહાર છે અને ધાતકીખંડ અંદર છે.
માનસોત્તરશૈલસ્ય દેવદૈત્યાદિસેવિતમ્ સત્યાનૃતે ન તત્રાસ્તાં દ્વીપે પુષ્કરસંજ્ઞિતે
માનસોત્તર પર્વત પર દેવો, દૈત્યો અને અન્ય લોકો સેવા કરે છે; પુષ્કરદ્વીપમાં સત્ય કે અસત્ય નથી.
ન તત્ર નદ્યઃ શૈલા વા દ્વીપે વર્ષદ્વયાન્વિતે તુલ્યવેષાસ્ તુ મનુજા દેવૈસ્ તત્રૈકરૂપિણઃ
એ દ્વીપમાં, જેમાં બે પ્રદેશ છે, ન તો નદીઓ છે, ન પર્વતો છે; ત્યાંના મનુષ્યો સૌ સમાન દેખાવ ધરાવે છે, દેવો જેવાં એકરૂપ છે.
વર્ણાશ્રમાચારહીનં ધર્માહરણવર્જિતમ્ ત્રયીવાર્ત્તાદણ્ડનીતિશુશ્રૂષારહિતં ચ તત્
ત્યાં વર્ણ, આશ્રમ કે આચાર નથી; ધર્મકર્મ, ત્રણેય વેદ, ખેતી, દંડ કે સેવા પણ નથી.
વર્ષદ્વયં તતો વિપ્રા ભૌમસ્વર્ગો ઽયમ્ ઉત્તમઃ સર્વસ્ય સુખદઃ કાલો જરારોગવિવર્જિતઃ
બ્રાહ્મણો, એ બે પ્રદેશો પૃથ્વી પરના શ્રેષ્ઠ સ્વર્ગ છે, જ્યાં બધાને સુખ મળે છે; ત્યાં સમય વૃદ્ધાવસ્થા અને રોગથી રહિત છે.
પુષ્કરે ધાતકીખણ્ડે મહાવીતે ચ વૈ દ્વિજાઃ ન્યગ્રોધઃ પુષ્કરદ્વીપે બ્રહ્મણઃ સ્થાનમ્ ઉત્તમમ્
પુષ્કર, ધાતકીખંડ અને મહાવીત પ્રદેશમાં, બ્રાહ્મણો, પુષ્કરદ્વીપમાં વડનું વૃક્ષ છે, જે બ્રહ્માનું શ્રેષ્ઠ નિવાસસ્થાન છે.
તસ્મિન્ નિવસતિ બ્રહ્મા પૂજ્યમાનઃ સુરાસુરૈઃ સ્વાદૂદકેનોદધિના પુષ્કરઃ પરિવેષ્ટિતઃ
ત્યાં બ્રહ્મા વસે છે, દેવો અને દૈત્યોએ પૂજવામાં આવે છે; પુષ્કર મીઠા પાણીના મહાસાગરથી ઘેરાયેલું છે.
સમેન પુષ્કરસ્યૈવ વિસ્તારાન્ મણ્ડલાત્ તથા એવં દ્વીપાઃ સમુદ્રૈસ્ તુ સપ્ત સપ્તભિર્ આવૃતાઃ
પુષ્કરનું વિસ્તાર અને ગોળાઈ સરખી છે; એ રીતે સાતેય દ્વીપો સાત મહાસાગરો વડે ઘેરાયેલા છે.
દ્વીપશ્ ચૈવ સમુદ્રશ્ ચ સમાનૌ દ્વિગુણૌ પરૌ પયાંસિ સર્વદા સર્વસમુદ્રેષુ સમાનિ વૈ
દરેક દ્વીપ અને મહાસાગર સરખા છે, અને પછીનો એના કરતાં બમણો છે; બધા મહાસાગરોમાં પાણી હંમેશા સરખું જ રહે છે.
ન્યૂનાતિરિક્તતા તેષાં કદાચિન્ નૈવ જાયતે સ્થાલીસ્થમ્ અગ્નિસંયોગાદ્ ઉદ્રેકિ સલિલં યથા
ક્યારેય તેમાં ઓછું કે વધારે થતું નથી, જેમ કે વાસણમાં અગ્નિથી પાણી ઉકળે તો પણ બહાર નથી નીકળતું.
તથેન્દુવૃદ્ધૌ સલિલમ્ અમ્ભોધૌ મુનિસત્તમાઃ અન્યૂનાનતિરિક્તાશ્ ચ વર્ધન્ત્ય્ આપો હ્રસન્તિ ચ
ચંદ્રના વધ-ઘટ સમયે, હે મહાન ઋષિઓ, દરિયાની અંદરનું પાણી વધે છે અને ઘટે છે, પણ ક્યારેય વધારે કે ઓછી થતું નથી.
ઉદયાસ્તમને ત્વ્ ઇન્દોઃ પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ દશોત્તરાણિ પઞ્ચૈવ અઙ્ગુલાનાં શતાનિ ચ
ચંદ્રના ઉગવા અને અસ્ત થવા સમયે, તેમજ શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષમાં, પાણીનો માપ એકસો પંદર અંગુલ જેટલો હોય છે.
અપાં વૃદ્ધિક્ષયૌ દૃષ્ટૌ સામુદ્રીણાં દ્વિજોત્તમાઃ ભોજનં પુષ્કરદ્વીપે તત્ર સ્વયમ્ ઉપસ્થિતમ્
દરિયાના પાણીનું વધવું અને ઘટવું સ્પષ્ટ દેખાય છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો; પુષ્કરદ્વીપમાં ત્યાં ભોજન આપોઆપ હાજર થાય છે.
ભુઞ્જન્તિ ષડ્રસં વિપ્રાઃ પ્રજાઃ સર્વાઃ સદૈવ હિ સ્વાદૂદકસ્ય પરિતો દૃશ્યતે લોકસંસ્થિતિઃ
ત્યાંના લોકો હંમેશા છ રસવાળું ભોજન કરે છે, હે બ્રાહ્મણો, અને મીઠા પાણીની આજુબાજુ સમગ્ર જગતની સ્થિતિ જોવા મળે છે.
દ્વિગુણા કાઞ્ચની ભૂમિઃ સર્વજન્તુવિવર્જિતા લોકાલોકસ્ તતઃ શૈલો યોજનાયુતવિસ્તૃતઃ
તે પછી બે ગણી પહોળી સુવર્ણભૂમિ છે, જ્યાં કોઈ જીવ નથી; ત્યારબાદ લોકાલોક પર્વત આવે છે, જે દસ હજાર યોજન જેટલો વિસ્તૃત છે.
ઉચ્છ્રયેણાપિ તાવન્તિ સહસ્રાણ્ય્ આવલોહિ સઃ તતસ્ તમઃ સમાવૃત્ય તં શૈલં સર્વતઃ સ્થિતમ્
તે પર્વતની ઊંચાઈ પણ એટલાં જ હજાર છે, અને પછી એ પર્વતને ચારેય બાજુથી અંધકાર ઘેરી લે છે.
તમશ્ ચાણ્ડકટાહેન સમન્તાત્ પરિવેષ્ટિતમ્ પઞ્ચાશત્કોટિવિસ્તારા સેયમ્ ઉર્વી દ્વિજોત્તમાઃ
આ અંધકાર સર્વત્ર બ્રહ્માંડના છોલથી ઘેરાયેલો છે; આ ધરતી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો, પચાસ કરોડ જેટલી પહોળી છે.
સહૈવાણ્ડકટાહેન સદ્વીપા સમહીધરા સેયં ધાત્રી વિધાત્રી ચ સર્વભૂતગુણાધિકા આધારભૂતા જગતાં સર્વેષાં સા દ્વિજોત્તમાઃ
બ્રહ્માંડના છોલ સાથે, દ્વીપો અને પર્વતો સહિત, આ ધરતી જ સર્વ જીવોના ગુણોથી યુક્ત, સર્વ જગતની આધાર અને સર્જનહાર છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો.
વિસ્તાર એષ કથિતઃ પૃથિવ્યા મુનિસત્તમાઃ સપ્તતિસ્ તુ સહસ્રાણિ તદુચ્છ્રાયો ઽપિ કથ્યતે
પૃથ્વીનું વિસ્તરણ આ રીતે વર્ણવાયું, હે મહાન ઋષિઓ; હવે એની ઊંચાઈ પણ કહું છું, જે સત્તર હજાર છે.
દશસાહસ્રમ્ એકૈકં પાતાલં મુનિસત્તમાઃ અતલં વિતલં ચૈવ નિતલં સુતલં તથા
દરેક પાતાળ લોક દસ હજાર જેટલો છે, હે મહાન ઋષિઓ; અતલ, વિતલ, નિતલ અને સુતલ પણ છે.
તલાતલં રસાતલં પાતાલં ચાપિ સપ્તમમ્ કૃષ્ણા શુક્લારુણા પીતા શર્કરા શૈલકાઞ્ચની
તલાતલ, રસાતલ અને સાતમું પાતાળ પણ છે; ત્યાંની જમીન કાળી, સફેદ, લાલ, પીળી, કંકરીયાળી, પથ્થરી અને સુવર્ણ છે.
ભૂમયો યત્ર વિપ્રેન્દ્રા વરપ્રાસાદશોભિતાઃ તેષુ દાનવદૈતેયજાતયઃ શતશઃ સ્થિતાઃ
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, ત્યાંની ભૂમિઓ સુંદર મહેલો વડે શોભાયમાન છે, અને તેમાં અનેક દાનવ અને દૈત્ય જાતિઓ વસે છે.
નાગાનાં ચ મહાઙ્ગાનાં જ્ઞાતયશ્ ચ દ્વિજોત્તમાઃ સ્વર્લોકાદ્ અપિ રમ્યાણિ પાતાલાનીતિ નારદઃ
મહાન શરીરવાળા નાગો અને તેમના સગાઓ પણ ત્યાં છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો; નારદ કહે છે કે પાતાળ લોક સ્વર્ગથી પણ વધુ રમણીય છે.
પ્રાહ સ્વર્ગસદોમધ્યે પાતાલેભ્યો ગતો દિવમ્ આહ્લાદકારિણઃ શુભ્રા મણયો યત્ર સુપ્રભાઃ
તેમણે સ્વર્ગવાસીઓ વચ્ચે કહ્યું: 'પાતાળમાંથી સ્વર્ગમાં જતાં ત્યાં તેજસ્વી અને આનંદદાયક રત્નો મળે છે.'
નાગાભરણભૂષાશ્ ચ પાતાલં કેન તત્સમમ્ દૈત્યદાનવકન્યાભિર્ ઇતશ્ ચેતશ્ ચ શોભિતે
નાગોના આભૂષણોથી પાતાળ શોભાયમાન છે; દૈત્ય અને દાનવ કન્યાઓથી અહીં-ત્યાં શોભાવતું એ લોક કોના સમાન હોઈ શકે?
પાતાલે કસ્ય ન પ્રીતિર્ વિમુક્તસ્યાપિ જાયતે દિવાર્કરશ્મયો યત્ર પ્રભાસ્ તન્વન્તિ નાતપમ્
પાતાળમાં, મુક્ત થયેલા માણસને પણ આનંદ ન થાય એવું કોણ છે? ત્યાં સૂર્ય અને ચંદ્રની કિરણો પ્રકાશ આપે છે પણ ગરમી આપતી નથી.
શશિનશ્ ચ ન શીતાય નિશિ દ્યોતાય કેવલમ્ ભક્ષ્યભોજ્યમહાપાનમદમત્તૈશ્ ચ ભોગિભિઃ
ચંદ્ર રાત્રે ઠંડક આપતો નથી, માત્ર પ્રકાશ આપે છે; અને ત્યાં નાગો વિશાળ ભોજન અને પીણાંમાં મસ્ત રહે છે.
યત્ર ન જ્ઞાયતે કાલો ગતો ઽપિ દનુજાદિભિઃ વનાનિ નદ્યો રમ્યાણિ સરાંસિ કમલાકરાઃ
ત્યાં દાનવ વગેરેને સમય પસાર થાય છે એ પણ ખબર પડતી નથી; ત્યાં સુંદર વન, નદીઓ, સરોવર અને કમળવાળા તળાવો છે.