વર્ષાચલા મુનિશ્રેષ્ઠાસ્ તેષાં નામાનિ ભો દ્વિજાઃ ક્રૌઞ્ચશ્ ચ વામનશ્ ચૈવ તૃતીયશ્ ચાન્ધકારકઃ
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, તેમના પર્વતોનાં નામ છે: કૌંચ, વામન અને ત્રીજો અંધકારક.
દેવવ્રતો ધમશ્ ચૈવ તથાન્યઃ પુણ્ડરીકવાન્ દુન્દુભિશ્ ચ મહાશૈલો દ્વિગુણાસ્ તે પરસ્પરમ્
દેવવ્રત, ધમ, પુંડરીકવન, દુન્દુભિ અને મહાશૈલ—આ બધા પર્વતો પરસ્પર બે ગણા મોટા છે.
દ્વીપાદ્ દ્વીપેષુ યે શૈલાસ્ તથા દ્વીપાનિ તે તથા વર્ષેષ્વ્ એતેષુ રમ્યેષુ વર્ષશૈલવરેષુ ચ
દરેક દ્વીપમાં જે પર્વતો છે, તેમજ દ્વીપો, અને આ સુંદર પ્રદેશોમાં તથા શ્રેષ્ઠ પર્વતોમાં પણ.
નિવસન્તિ નિરાતઙ્કાઃ સહ દેવગણૈઃ પ્રજાઃ પુષ્કલા પુષ્કરા ધન્યાસ્ તે ખ્યાતાશ્ ચ દ્વિજોત્તમાઃ
ત્યાંના લોકો દેવગણ સાથે નિરાંતે, સુખથી રહે છે; તેઓ સમૃદ્ધ, પુષ્કળ અને ધન્ય છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ ચાનુક્રમોદિતાઃ તત્ર નદ્યો મુનિશ્રેષ્ઠા યાઃ પિબન્તિ તુ તે સદા
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર એમ ક્રમશઃ વર્ણાવ્યા છે; ત્યાં, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, એવી નદીઓ છે, જેનું પાણી તેઓ હંમેશાં પીવે છે.
સપ્ત પ્રધાનાઃ શતશસ્ તથાન્યાઃ ક્ષુદ્રનિમ્નગાઃ ગૌરી કુમુદ્વતી ચૈવ સંધ્યા રાત્રિર્ મનોજવા
સાત મુખ્ય નદીઓ છે અને શેકડો નાની નદીઓ પણ છે: ગૌરી, કુમુદવતી, સંધ્યા, રાત્રિ અને મનોજવા.
ખ્યાતિશ્ ચ પુણ્ડરીકા ચ સપ્તૈતા વર્ષનિમ્નગાઃ તત્રાપિ વર્ણૈર્ ભગવાન્ પુષ્કરાદ્યૈર્ જનાર્દનઃ
ખ્યાતિ અને પુંડરીક – આવી સાત નદીઓ એ પ્રદેશોમાં વહે છે; ત્યાં પણ પુષ્કર વગેરે વિવિધ રૂપે ભગવાન જનાર્દનનું પૂજન થાય છે.
ધ્યાનયોગૈ રુદ્રરૂપ ઈજ્યતે યજ્ઞસંનિધૌ ક્રૌઞ્ચદ્વીપઃ સમુદ્રેણ દધિમણ્ડોદકેન તુ
ધ્યાન અને યોગના માર્ગે, યજ્ઞ સમયે રુદ્રનું પૂજન થાય છે; ક્રૌંચદ્વીપ દહીંના દરિયાથી ઘેરાયેલો છે.
આવૃતઃ સર્વતઃ ક્રૌઞ્ચદ્વીપતુલ્યેન માનતઃ દધિમણ્ડોદકશ્ ચાપિ શાકદ્વીપેન સંવૃતઃ
ક્રૌંચદ્વીપને ચારેય બાજુએ એ જટિલ દહીંના દરિયાએ ઘેરી લીધો છે, જે કદમાં દ્વીપ જેટલો જ છે; અને એ દરિયાને પણ શાકદ્વીપે ઘેરી રાખ્યો છે.
ક્રૌઞ્ચદ્વીપસ્ય વિસ્તારદ્વિગુણેન દ્વિજોત્તમાઃ શાકદ્વીપેશ્વરસ્યાપિ ભવ્યસ્ય સુમહાત્મનઃ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો, શાકદ્વીપનું વિસ્તાર ક્રૌંચદ્વીપ કરતાં બમણું છે; એના સ્વામી ભવ્ય, મહાન અને ઉત્તમ આત્માવાળા છે.
સપ્તૈવ તનયાસ્ તેષાં દદૌ વર્ષાણિ સપ્ત સઃ જલદશ્ ચ કુમારશ્ ચ સુકુમારો મનીરકઃ
એમણે સાત પુત્રો હતા, જેમને એમણે સાત પ્રદેશો આપ્યા: જલદ, કુમાર, સુકુમાર, મણિરક,
કુસમોદશ્ ચ મોદાકિઃ સપ્તમશ્ ચ મહાદ્રુમઃ તત્સંજ્ઞાન્ય્ એવ તત્રાપિ સપ્ત વર્ષાણ્ય્ અનુક્રમાત્
કુસમોદ, મોદકી અને સાતમો મહાદ્રુમ – આ એમના નામ છે; ત્યાં પણ એમના નામે સાત પ્રદેશો છે.
તત્રાપિ પર્વતાઃ સપ્ત વર્ષવિચ્છેદકારકાઃ પૂર્વસ્ તત્રોદયગિરિર્ જલધારસ્ તથાપરઃ
ત્યાં પણ સાત પર્વતો છે, જે પ્રદેશોને વહેંચે છે: સૌપ્રથમ ઉદયગિરિ, પછી જલધાર,
તથા રૈવતકઃ શ્યામસ્ તથૈવામ્ભોગિરિર્ દ્વિજાઃ આસ્તિકેયસ્ તથા રમ્યઃ કેસરી પર્વતોત્તમઃ
પછી રૈવતક, શ્યામ અને એમભોગિરિ, હે દ્વિજગણો; ત્યારબાદ આસ્તિકેય, રમ્ય અને શ્રેષ્ઠ પર્વત કેસરિ છે.
શાકશ્ ચાત્ર મહાવૃક્ષઃ સિદ્ધગન્ધર્વસેવિતઃ યત્પત્ત્રવાતસંસ્પર્શાદ્ આહ્લાદો જાયતે પરઃ
ત્યાં શાક નામનો મહાન વૃક્ષ છે, જ્યાં સિદ્ધો અને ગંધર્વો સેવા કરે છે; એની પાંદડીઓમાંથી વહેતા પવનના સ્પર્શથી અત્યંત આનંદ થાય છે.
તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ ચાતુર્વર્ણ્યસમન્વિતાઃ નિવસન્તિ મહાત્માનો નિરાતઙ્કા નિરામયાઃ
ત્યાં ચારે વર્ણના પવિત્ર લોકો વસે છે – મહાન આત્માઓ, જે નિર્ભય અને નિરોગી છે.
નદ્યશ્ ચાત્ર મહાપુણ્યાઃ સર્વપાપભયાપહાઃ સુકુમારી કુમારી ચ નલિની રેણુકા ચ યા
ત્યાં મહાપવિત્ર નદીઓ છે, જે સર્વ પાપ અને ભય દૂર કરે છે: સુકુમારી, કુમારી, નલિની અને રેણુકા.
ઇક્ષુશ્ ચ ધેનુકા ચૈવ ગભસ્તી સપ્તમી તથા અન્યાસ્ ત્વ્ અયુતશસ્ તત્ર ક્ષુદ્રનદ્યો દ્વિજોત્તમાઃ
ઇક્ષુ, ધેનુકા, ગભસ્તિ અને સપ્તમી પણ છે; અને, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો, ત્યાં દસ હજારોથી વધુ નાનાં નદીઓ પણ છે.
મહીધરાસ્ તથા સન્તિ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ તાઃ પિબન્તિ મુદા યુક્તા જલદાદિષુ યે સ્થિતાઃ
ત્યાં સૈંકડો અને હજારો મહાપર્વતો છે; જલધિ અને બીજા દ્વીપોમાં રહેતા લોકો આનંદથી એ પર્વતોનું પાણી પીવે છે.
વર્ષેષુ યે જનપદાશ્ ચતુર્થાર્થસમન્વિતાઃ નદ્યશ્ ચાત્ર મહાપુણ્યાઃ સ્વર્ગાદ્ અભ્યેત્ય મેદિનીમ્
એ પ્રદેશોમાં વસતા લોકો ચોથા ભાગના ધર્મથી યુક્ત છે; ત્યાં પણ મહાપવિત્ર નદીઓ છે, જે સ્વર્ગમાંથી પૃથ્વી પર આવે છે.
ધર્મહાનિર્ ન તેષ્વ્ અસ્તિ ન સંહર્ષો ન શુક્ તથા મર્યાદાવ્યુત્ક્રમશ્ ચાપિ તેષુ દેશેષુ સપ્તસુ
ત્યાં ધર્મનો હ્રાસ થતો નથી, ન તો અતિ આનંદ કે દુઃખ થાય છે; અને એ સાત દેશોમાં કોઈ પણ જાતની મર્યાદા ભંગ થતી નથી.
મગાશ્ ચ માગધાશ્ ચૈવ માનસા મન્દગાસ્ તથા મગા બ્રાહ્મણભૂયિષ્ઠા માગધાઃ ક્ષત્રિયાસ્ તુ તે
ત્યાં મગ, માગધ, માનસ અને મંદગ લોકો વસે છે; મગોમાં વધુ બ્રાહ્મણો છે અને માગધો ક્ષત્રિય છે.
વૈશ્યાસ્ તુ માનસાસ્ તેષાં શૂદ્રા જ્ઞેયાસ્ તુ મન્દગાઃ શાકદ્વીપે સ્થિતૈર્ વિષ્ણુઃ સૂર્યરૂપધરો હરિઃ
માનસ લોકો વૈશ્ય છે અને મંદગ લોકો શૂદ્ર તરીકે ઓળખાય છે; શાકદ્વીપમાં વિષ્ણુ, સૂર્યરૂપે હરિ તરીકે વિરાજે છે.
યથોક્તૈર્ ઇજ્યતે સમ્યક્ કર્મભિર્ નિયતાત્મભિઃ શાકદ્વીપસ્ તતો વિપ્રાઃ ક્ષીરોદેન સમન્તતઃ
ત્યાં, જેમ વર્ણવ્યું છે તેમ, નિયમિત મનવાળા લોકો યોગ્ય વિધિથી ભગવાનનું પૂજન કરે છે; શાકદ્વીપથી આગળ, હે બ્રાહ્મણો, ચારે બાજુ દૂધનું દરિયું છે.
શાકદ્વીપપ્રમાણેન વલયેનેવ વેષ્ટિતઃ ક્ષીરાબ્ધિઃ સર્વતો વિપ્રાઃ પુષ્કરાખ્યેન વેષ્ટિતઃ
શાકદ્વીપ જેટલી જ પહોળાઈ ધરાવતું એક વલય, બ્રાહ્મણો, દૂધના મહાસાગરને સર્વત્રથી ઘેરી લે છે, અને તેને પુષ્કર નામનું બીજું વલય ઘેરી રાખે છે.
દ્વીપેન શાકદ્વીપાત્ તુ દ્વિગુણેન સમન્તતઃ પુષ્કરે સવનસ્યાપિ મહાવીતો ઽભવત્ સુતઃ
પુષ્કરદ્વીપ, જે શાકદ્વીપથી બમણો વિશાળ છે, એ સર્વત્રથી સવનપુત્રનું મહાન પ્રદેશ બન્યું.
ધાતકિશ્ ચ તયોસ્ તદ્વદ્ દ્વે વર્ષે નામસંજ્ઞિતે મહાવીતં તથૈવાન્યદ્ ધાતકીખણ્ડસંજ્ઞિતમ્
ધાતકીના નામે પણ એમ જ બે પ્રદેશો હતા; એમાંથી એકને ધાતકીખંડ કહેવાય છે.
એકશ્ ચાત્ર મહાભાગાઃ પ્રખ્યાતો વર્ષપર્વતઃ માનસોત્તરસંજ્ઞો વૈ મધ્યતો વલયાકૃતિઃ
અહીં એક પ્રસિદ્ધ પર્વત છે, સૌભાગ્યશાળીઓ, જેનું નામ માનસોત્તર છે; તે વલયાકાર છે અને બચ્ચે સ્થિત છે.
યોજનાનાં સહસ્રાણિ ઊર્ધ્વં પઞ્ચાશદ્ ઉચ્છ્રિતઃ તાવદ્ એવ ચ વિસ્તીર્ણઃ સર્વતઃ પરિમણ્ડલઃ
આ પર્વત પચાસ હજાર યોજન ઊંચો છે અને એટલો જ પહોળો છે; સર્વત્રથી ગોળાકાર છે.
પુષ્કરદ્વીપવલયં મધ્યેન વિભજન્ન્ ઇવ સ્થિતો ઽસૌ તેન વિચ્છિન્નં જાતં વર્ષદ્વયં હિ તત્
આ પર્વત પુષ્કરદ્વીપના વલયને મધ્યમાં будто વહેંચી નાખે છે, તેથી એ બે પ્રદેશો અલગ પડી ગયા છે.