યથોક્તકર્મકર્તૃત્વાત્ સ્વાધિકારક્ષયાય તે તત્ર તે તુ કુશદ્વીપે બ્રહ્મરૂપં જનાર્દનમ્
જેવી રીતે કર્મો કહેવામાં આવ્યા છે, એ પ્રમાણે જ પોતપોતાના અધિકાર પૂરા થતાં, તેઓ કુશદ્વીપમાં બ્રહ્મારૂપી જનાર્દનનું પૂજન કરે છે.
યજન્તઃ ક્ષપયન્ત્ય્ ઉગ્રમ્ અધિકારફલપ્રદમ્ વિદ્રુમો હેમશૈલશ્ ચ દ્યુતિમાન્ પુષ્ટિમાંસ્ તથા
યજ્ઞ કરીને, તેઓ તીવ્ર અધિકારફળ આપનારા પાપોને દૂર કરે છે; વિદ્રુમ, હેમશૈલ, દ્યુતિમાન અને પુષ્ટિમાન એમ નામ ધરાવે છે.
કુશેશયો હરિશ્ ચૈવ સપ્તમો મન્દરાચલઃ વર્ષાચલાસ્ તુ સપ્તૈતે દ્વીપે તત્ર દ્વિજોત્તમાઃ
કુશેશય અને હરિ તથા સાતમો મંદરાચલ—આ સાતે પર્વતો ત્યાંના મુખ્ય પર્વતો છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
નદ્યશ્ ચ સપ્ત તાસાં તુ વક્ષ્યે નામાન્ય્ અનુક્રમાત્ ધૂતપાપા શિવા ચૈવ પવિત્રા સંમતિસ્ તથા
અને ત્યાં સાત નદીઓ છે; હું તેમનાં નામ ક્રમશઃ કહું છું: ધૂતપાપા, શિવા, પવિત્રા અને સમ્મતિ.
વિદ્યુદ્ અમ્ભો મહી ચાન્યા સર્વપાપહરાસ્ ત્વ્ ઇમાઃ અન્યાઃ સહસ્રશસ્ તત્ર ક્ષુદ્રનદ્યસ્ તથાચલાઃ
વિદ્યુત, અંબા અને મહી—આ બધી પાપ દૂર કરનારી નદીઓ છે; ઉપરાંત, ત્યાં હજારો નાનાં નદીઓ અને નાળાઓ પણ છે.
કુશદ્વીપે કુશસ્તમ્બઃ સંજ્ઞયા તસ્ય તત્ સ્મૃતમ્ તત્પ્રમાણેન સ દ્વીપો ઘૃતોદેન સમાવૃતઃ
કુશદ્વીપમાં કુશસ્તંભ એ નામથી ઓળખાય છે; તેની જ માપ પ્રમાણે એ દ્વીપ ઘીથી ભરેલા સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે.
ઘૃતોદશ્ ચ સમુદ્રો વૈ ક્રૌઞ્ચદ્વીપેન સંવૃતઃ ક્રૌઞ્ચદ્વીપો મુનિશ્રેષ્ઠાઃ શ્રૂયતાં ચાપરો મહાન્
અને ઘૃતોદ સમુદ્રને કૌંચદ્વીપ ઘેરી રાખે છે; હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, હવે તમે મહાન કૌંચદ્વીપ વિશે સાંભળો.
કુશદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણો યસ્ય વિસ્તરઃ ક્રૌઞ્ચદ્વીપે દ્યુતિમતઃ પુત્રાઃ સપ્ત મહાત્મનઃ
કુશદ્વીપ કરતાં કૌંચદ્વીપનું વિસ્તાર બે ગણી છે; કૌંચદ્વીપમાં મહાત્મા દ્યુતિમાનના સાત પુત્રો વસે છે.
તન્નામાનિ ચ વર્ષાણિ તેષાં ચક્રે મહામનાઃ કુશગો મન્દગશ્ ચોષ્ણઃ પીવરો ઽથાન્ધકારકઃ
મહાન મનવાળા એ પુત્રોના અને પ્રદેશોના નામ આપ્યા છે: કુશગ, મંદગ, ઉષ્ણ, પીવર અને અંધકારક.
મુનિશ્ ચ દુન્દુભિશ્ ચૈવ સપ્તૈતે તત્સુતા દ્વિજાઃ તત્રાપિ દેવગન્ધર્વસેવિતાઃ સુમનોરમાઃ
મુનિ અને દુન્દુભિ પણ તેમાં છે; આ સાતેય એના પુત્રો છે, હે દ્વિજ. ત્યાં પણ દેવો અને ગંધર્વો સેવા કરે છે અને પ્રદેશો સુમનોરમ છે.
વર્ષાચલા મુનિશ્રેષ્ઠાસ્ તેષાં નામાનિ ભો દ્વિજાઃ ક્રૌઞ્ચશ્ ચ વામનશ્ ચૈવ તૃતીયશ્ ચાન્ધકારકઃ
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, તેમના પર્વતોનાં નામ છે: કૌંચ, વામન અને ત્રીજો અંધકારક.
દેવવ્રતો ધમશ્ ચૈવ તથાન્યઃ પુણ્ડરીકવાન્ દુન્દુભિશ્ ચ મહાશૈલો દ્વિગુણાસ્ તે પરસ્પરમ્
દેવવ્રત, ધમ, પુંડરીકવન, દુન્દુભિ અને મહાશૈલ—આ બધા પર્વતો પરસ્પર બે ગણા મોટા છે.
દ્વીપાદ્ દ્વીપેષુ યે શૈલાસ્ તથા દ્વીપાનિ તે તથા વર્ષેષ્વ્ એતેષુ રમ્યેષુ વર્ષશૈલવરેષુ ચ
દરેક દ્વીપમાં જે પર્વતો છે, તેમજ દ્વીપો, અને આ સુંદર પ્રદેશોમાં તથા શ્રેષ્ઠ પર્વતોમાં પણ.
નિવસન્તિ નિરાતઙ્કાઃ સહ દેવગણૈઃ પ્રજાઃ પુષ્કલા પુષ્કરા ધન્યાસ્ તે ખ્યાતાશ્ ચ દ્વિજોત્તમાઃ
ત્યાંના લોકો દેવગણ સાથે નિરાંતે, સુખથી રહે છે; તેઓ સમૃદ્ધ, પુષ્કળ અને ધન્ય છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ ચાનુક્રમોદિતાઃ તત્ર નદ્યો મુનિશ્રેષ્ઠા યાઃ પિબન્તિ તુ તે સદા
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર એમ ક્રમશઃ વર્ણાવ્યા છે; ત્યાં, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, એવી નદીઓ છે, જેનું પાણી તેઓ હંમેશાં પીવે છે.
સપ્ત પ્રધાનાઃ શતશસ્ તથાન્યાઃ ક્ષુદ્રનિમ્નગાઃ ગૌરી કુમુદ્વતી ચૈવ સંધ્યા રાત્રિર્ મનોજવા
સાત મુખ્ય નદીઓ છે અને શેકડો નાની નદીઓ પણ છે: ગૌરી, કુમુદવતી, સંધ્યા, રાત્રિ અને મનોજવા.
ખ્યાતિશ્ ચ પુણ્ડરીકા ચ સપ્તૈતા વર્ષનિમ્નગાઃ તત્રાપિ વર્ણૈર્ ભગવાન્ પુષ્કરાદ્યૈર્ જનાર્દનઃ
ખ્યાતિ અને પુંડરીક – આવી સાત નદીઓ એ પ્રદેશોમાં વહે છે; ત્યાં પણ પુષ્કર વગેરે વિવિધ રૂપે ભગવાન જનાર્દનનું પૂજન થાય છે.
ધ્યાનયોગૈ રુદ્રરૂપ ઈજ્યતે યજ્ઞસંનિધૌ ક્રૌઞ્ચદ્વીપઃ સમુદ્રેણ દધિમણ્ડોદકેન તુ
ધ્યાન અને યોગના માર્ગે, યજ્ઞ સમયે રુદ્રનું પૂજન થાય છે; ક્રૌંચદ્વીપ દહીંના દરિયાથી ઘેરાયેલો છે.
આવૃતઃ સર્વતઃ ક્રૌઞ્ચદ્વીપતુલ્યેન માનતઃ દધિમણ્ડોદકશ્ ચાપિ શાકદ્વીપેન સંવૃતઃ
ક્રૌંચદ્વીપને ચારેય બાજુએ એ જટિલ દહીંના દરિયાએ ઘેરી લીધો છે, જે કદમાં દ્વીપ જેટલો જ છે; અને એ દરિયાને પણ શાકદ્વીપે ઘેરી રાખ્યો છે.
ક્રૌઞ્ચદ્વીપસ્ય વિસ્તારદ્વિગુણેન દ્વિજોત્તમાઃ શાકદ્વીપેશ્વરસ્યાપિ ભવ્યસ્ય સુમહાત્મનઃ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો, શાકદ્વીપનું વિસ્તાર ક્રૌંચદ્વીપ કરતાં બમણું છે; એના સ્વામી ભવ્ય, મહાન અને ઉત્તમ આત્માવાળા છે.
સપ્તૈવ તનયાસ્ તેષાં દદૌ વર્ષાણિ સપ્ત સઃ જલદશ્ ચ કુમારશ્ ચ સુકુમારો મનીરકઃ
એમણે સાત પુત્રો હતા, જેમને એમણે સાત પ્રદેશો આપ્યા: જલદ, કુમાર, સુકુમાર, મણિરક,
કુસમોદશ્ ચ મોદાકિઃ સપ્તમશ્ ચ મહાદ્રુમઃ તત્સંજ્ઞાન્ય્ એવ તત્રાપિ સપ્ત વર્ષાણ્ય્ અનુક્રમાત્
કુસમોદ, મોદકી અને સાતમો મહાદ્રુમ – આ એમના નામ છે; ત્યાં પણ એમના નામે સાત પ્રદેશો છે.
તત્રાપિ પર્વતાઃ સપ્ત વર્ષવિચ્છેદકારકાઃ પૂર્વસ્ તત્રોદયગિરિર્ જલધારસ્ તથાપરઃ
ત્યાં પણ સાત પર્વતો છે, જે પ્રદેશોને વહેંચે છે: સૌપ્રથમ ઉદયગિરિ, પછી જલધાર,
તથા રૈવતકઃ શ્યામસ્ તથૈવામ્ભોગિરિર્ દ્વિજાઃ આસ્તિકેયસ્ તથા રમ્યઃ કેસરી પર્વતોત્તમઃ
પછી રૈવતક, શ્યામ અને એમભોગિરિ, હે દ્વિજગણો; ત્યારબાદ આસ્તિકેય, રમ્ય અને શ્રેષ્ઠ પર્વત કેસરિ છે.
શાકશ્ ચાત્ર મહાવૃક્ષઃ સિદ્ધગન્ધર્વસેવિતઃ યત્પત્ત્રવાતસંસ્પર્શાદ્ આહ્લાદો જાયતે પરઃ
ત્યાં શાક નામનો મહાન વૃક્ષ છે, જ્યાં સિદ્ધો અને ગંધર્વો સેવા કરે છે; એની પાંદડીઓમાંથી વહેતા પવનના સ્પર્શથી અત્યંત આનંદ થાય છે.
તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ ચાતુર્વર્ણ્યસમન્વિતાઃ નિવસન્તિ મહાત્માનો નિરાતઙ્કા નિરામયાઃ
ત્યાં ચારે વર્ણના પવિત્ર લોકો વસે છે – મહાન આત્માઓ, જે નિર્ભય અને નિરોગી છે.
નદ્યશ્ ચાત્ર મહાપુણ્યાઃ સર્વપાપભયાપહાઃ સુકુમારી કુમારી ચ નલિની રેણુકા ચ યા
ત્યાં મહાપવિત્ર નદીઓ છે, જે સર્વ પાપ અને ભય દૂર કરે છે: સુકુમારી, કુમારી, નલિની અને રેણુકા.
ઇક્ષુશ્ ચ ધેનુકા ચૈવ ગભસ્તી સપ્તમી તથા અન્યાસ્ ત્વ્ અયુતશસ્ તત્ર ક્ષુદ્રનદ્યો દ્વિજોત્તમાઃ
ઇક્ષુ, ધેનુકા, ગભસ્તિ અને સપ્તમી પણ છે; અને, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો, ત્યાં દસ હજારોથી વધુ નાનાં નદીઓ પણ છે.
મહીધરાસ્ તથા સન્તિ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ તાઃ પિબન્તિ મુદા યુક્તા જલદાદિષુ યે સ્થિતાઃ
ત્યાં સૈંકડો અને હજારો મહાપર્વતો છે; જલધિ અને બીજા દ્વીપોમાં રહેતા લોકો આનંદથી એ પર્વતોનું પાણી પીવે છે.
વર્ષેષુ યે જનપદાશ્ ચતુર્થાર્થસમન્વિતાઃ નદ્યશ્ ચાત્ર મહાપુણ્યાઃ સ્વર્ગાદ્ અભ્યેત્ય મેદિનીમ્
એ પ્રદેશોમાં વસતા લોકો ચોથા ભાગના ધર્મથી યુક્ત છે; ત્યાં પણ મહાપવિત્ર નદીઓ છે, જે સ્વર્ગમાંથી પૃથ્વી પર આવે છે.