સપ્તૈતાનિ તુ વર્ષાણિ ચાતુર્વર્ણ્યયુતાનિ ચ વર્ણાશ્ ચ શાલ્મલે યે ચ વસન્ત્ય્ એષુ દ્વિજોત્તમાઃ
આ સાત પ્રદેશોમાં ચાર વર્ણના લોકો વસે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, અને શાલમલી દ્વીપમાં રહેતા લોકો આ વર્ણોમાં આવે છે.
કપિલાશ્ ચારુણાઃ પીતાઃ કૃષ્ણાશ્ ચૈવ પૃથક્ પૃથક્ બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ ચૈવ યજન્તિ તમ્
કપિલ, આરુણ, પીળા અને કૃષ્ણ – દરેક અલગ અલગ – બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર છે, જે તેની પૂજા કરે છે.
ભગવન્તં સમસ્તસ્ય વિષ્ણુમ્ આત્માનમ્ અવ્યયમ્ વાયુભૂતં મખશ્રેષ્ઠૈર્ યજ્વાનો યજ્ઞસંસ્થિતમ્
તેઓ સર્વના આત્મા, અવિનાશી, પવનરૂપ અને શ્રેષ્ઠ યજ્ઞોમાં સ્થાપિત એવા ભગવાન વિષ્ણુની ઉપાસના કરે છે.
દેવાનામ્ અત્ર સાંનિધ્યમ્ અતીવ સુમનોહરે શાલ્મલિશ્ ચ મહાવૃક્ષો નામનિર્વૃત્તિકારકઃ
અહીં દેવતાઓની હાજરી અત્યંત સુખદાયી છે; અને મહાન શાલમલી વૃક્ષ નામની સિદ્ધિ આપે છે.
એષ દ્વીપઃ સમુદ્રેણ સુરોદેન સમાવૃતઃ વિસ્તારાચ્ છાલ્મલેશ્ ચૈવ સમેન તુ સમન્તતઃ
આ દ્વીપને સુરોદ નામના સમુદ્રે ચારેય બાજુથી ઘેરી રાખ્યો છે, જે શાલમલી જેટલી જ પહોળાઈમાં છે.
સુરોદકઃ પરિવૃતઃ કુશદ્વીપેન સર્વતઃ શાલ્મલસ્ય તુ વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણેન સમન્તતઃ
સુરોદ સમુદ્રને બધે બાજુથી કુશદ્વીપ ઘેરીને છે, જે શાલમલી દ્વીપથી બમણી પહોળાઈ ધરાવે છે.
જ્યોતિષ્મતઃ કુશદ્વીપે શૃણુધ્વં તસ્ય પુત્રકાન્ ઉદ્ભિદો વેણુમાંશ્ ચૈવ સ્વૈરથો રન્ધનો ધૃતિઃ
કુશદ્વીપમાં જ્યોતિષ્માનના પુત્રો વિશે સાંભળો: ઉદ્ભિદ, વેણુમાન, સ્વૈરથ, રંધન અને ધૃતિ.
પ્રભાકરો ઽથ કપિલસ્ તન્નામ્ના વર્ષપદ્ધતિઃ તસ્યાં વસન્તિ મનુજૈઃ સહ દૈતેયદાનવાઃ
પ્રભાકર અને કપિલ પણ તેમાં છે; આ પ્રદેશોના નામ છે, અને તેમાં મનુષ્યો દૈત્ય અને દાનવો સાથે રહે છે.
તથૈવ દેવગન્ધર્વા યક્ષકિંપુરુષાદયઃ વર્ણાસ્ તત્રાપિ ચત્વારો નિજાનુષ્ઠાનતત્પરાઃ
એ જ રીતે, દેવો, ગંધર્વો, યક્ષો, કિમ્પુરુષો અને બીજા પણ ત્યાં ચાર વર્ણો છે, દરેક પોતપોતાના કર્મમાં તત્પર રહે છે.
દમિનઃ શુષ્મિણઃ સ્નેહા માન્દહાશ્ ચ દ્વિજોત્તમાઃ બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ ચાનુક્રમોદિતાઃ
શાંતિપ્રિય, ઉર્જાવાન, પ્રેમાળ અને ધીમી બુદ્ધિવાળા, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર એમ ક્રમશઃ વર્ણાવ્યા છે.
યથોક્તકર્મકર્તૃત્વાત્ સ્વાધિકારક્ષયાય તે તત્ર તે તુ કુશદ્વીપે બ્રહ્મરૂપં જનાર્દનમ્
જેવી રીતે કર્મો કહેવામાં આવ્યા છે, એ પ્રમાણે જ પોતપોતાના અધિકાર પૂરા થતાં, તેઓ કુશદ્વીપમાં બ્રહ્મારૂપી જનાર્દનનું પૂજન કરે છે.
યજન્તઃ ક્ષપયન્ત્ય્ ઉગ્રમ્ અધિકારફલપ્રદમ્ વિદ્રુમો હેમશૈલશ્ ચ દ્યુતિમાન્ પુષ્ટિમાંસ્ તથા
યજ્ઞ કરીને, તેઓ તીવ્ર અધિકારફળ આપનારા પાપોને દૂર કરે છે; વિદ્રુમ, હેમશૈલ, દ્યુતિમાન અને પુષ્ટિમાન એમ નામ ધરાવે છે.
કુશેશયો હરિશ્ ચૈવ સપ્તમો મન્દરાચલઃ વર્ષાચલાસ્ તુ સપ્તૈતે દ્વીપે તત્ર દ્વિજોત્તમાઃ
કુશેશય અને હરિ તથા સાતમો મંદરાચલ—આ સાતે પર્વતો ત્યાંના મુખ્ય પર્વતો છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
નદ્યશ્ ચ સપ્ત તાસાં તુ વક્ષ્યે નામાન્ય્ અનુક્રમાત્ ધૂતપાપા શિવા ચૈવ પવિત્રા સંમતિસ્ તથા
અને ત્યાં સાત નદીઓ છે; હું તેમનાં નામ ક્રમશઃ કહું છું: ધૂતપાપા, શિવા, પવિત્રા અને સમ્મતિ.
વિદ્યુદ્ અમ્ભો મહી ચાન્યા સર્વપાપહરાસ્ ત્વ્ ઇમાઃ અન્યાઃ સહસ્રશસ્ તત્ર ક્ષુદ્રનદ્યસ્ તથાચલાઃ
વિદ્યુત, અંબા અને મહી—આ બધી પાપ દૂર કરનારી નદીઓ છે; ઉપરાંત, ત્યાં હજારો નાનાં નદીઓ અને નાળાઓ પણ છે.
કુશદ્વીપે કુશસ્તમ્બઃ સંજ્ઞયા તસ્ય તત્ સ્મૃતમ્ તત્પ્રમાણેન સ દ્વીપો ઘૃતોદેન સમાવૃતઃ
કુશદ્વીપમાં કુશસ્તંભ એ નામથી ઓળખાય છે; તેની જ માપ પ્રમાણે એ દ્વીપ ઘીથી ભરેલા સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે.
ઘૃતોદશ્ ચ સમુદ્રો વૈ ક્રૌઞ્ચદ્વીપેન સંવૃતઃ ક્રૌઞ્ચદ્વીપો મુનિશ્રેષ્ઠાઃ શ્રૂયતાં ચાપરો મહાન્
અને ઘૃતોદ સમુદ્રને કૌંચદ્વીપ ઘેરી રાખે છે; હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, હવે તમે મહાન કૌંચદ્વીપ વિશે સાંભળો.
કુશદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણો યસ્ય વિસ્તરઃ ક્રૌઞ્ચદ્વીપે દ્યુતિમતઃ પુત્રાઃ સપ્ત મહાત્મનઃ
કુશદ્વીપ કરતાં કૌંચદ્વીપનું વિસ્તાર બે ગણી છે; કૌંચદ્વીપમાં મહાત્મા દ્યુતિમાનના સાત પુત્રો વસે છે.
તન્નામાનિ ચ વર્ષાણિ તેષાં ચક્રે મહામનાઃ કુશગો મન્દગશ્ ચોષ્ણઃ પીવરો ઽથાન્ધકારકઃ
મહાન મનવાળા એ પુત્રોના અને પ્રદેશોના નામ આપ્યા છે: કુશગ, મંદગ, ઉષ્ણ, પીવર અને અંધકારક.
મુનિશ્ ચ દુન્દુભિશ્ ચૈવ સપ્તૈતે તત્સુતા દ્વિજાઃ તત્રાપિ દેવગન્ધર્વસેવિતાઃ સુમનોરમાઃ
મુનિ અને દુન્દુભિ પણ તેમાં છે; આ સાતેય એના પુત્રો છે, હે દ્વિજ. ત્યાં પણ દેવો અને ગંધર્વો સેવા કરે છે અને પ્રદેશો સુમનોરમ છે.
વર્ષાચલા મુનિશ્રેષ્ઠાસ્ તેષાં નામાનિ ભો દ્વિજાઃ ક્રૌઞ્ચશ્ ચ વામનશ્ ચૈવ તૃતીયશ્ ચાન્ધકારકઃ
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, તેમના પર્વતોનાં નામ છે: કૌંચ, વામન અને ત્રીજો અંધકારક.
દેવવ્રતો ધમશ્ ચૈવ તથાન્યઃ પુણ્ડરીકવાન્ દુન્દુભિશ્ ચ મહાશૈલો દ્વિગુણાસ્ તે પરસ્પરમ્
દેવવ્રત, ધમ, પુંડરીકવન, દુન્દુભિ અને મહાશૈલ—આ બધા પર્વતો પરસ્પર બે ગણા મોટા છે.
દ્વીપાદ્ દ્વીપેષુ યે શૈલાસ્ તથા દ્વીપાનિ તે તથા વર્ષેષ્વ્ એતેષુ રમ્યેષુ વર્ષશૈલવરેષુ ચ
દરેક દ્વીપમાં જે પર્વતો છે, તેમજ દ્વીપો, અને આ સુંદર પ્રદેશોમાં તથા શ્રેષ્ઠ પર્વતોમાં પણ.
નિવસન્તિ નિરાતઙ્કાઃ સહ દેવગણૈઃ પ્રજાઃ પુષ્કલા પુષ્કરા ધન્યાસ્ તે ખ્યાતાશ્ ચ દ્વિજોત્તમાઃ
ત્યાંના લોકો દેવગણ સાથે નિરાંતે, સુખથી રહે છે; તેઓ સમૃદ્ધ, પુષ્કળ અને ધન્ય છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ ચાનુક્રમોદિતાઃ તત્ર નદ્યો મુનિશ્રેષ્ઠા યાઃ પિબન્તિ તુ તે સદા
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર એમ ક્રમશઃ વર્ણાવ્યા છે; ત્યાં, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, એવી નદીઓ છે, જેનું પાણી તેઓ હંમેશાં પીવે છે.
સપ્ત પ્રધાનાઃ શતશસ્ તથાન્યાઃ ક્ષુદ્રનિમ્નગાઃ ગૌરી કુમુદ્વતી ચૈવ સંધ્યા રાત્રિર્ મનોજવા
સાત મુખ્ય નદીઓ છે અને શેકડો નાની નદીઓ પણ છે: ગૌરી, કુમુદવતી, સંધ્યા, રાત્રિ અને મનોજવા.
ખ્યાતિશ્ ચ પુણ્ડરીકા ચ સપ્તૈતા વર્ષનિમ્નગાઃ તત્રાપિ વર્ણૈર્ ભગવાન્ પુષ્કરાદ્યૈર્ જનાર્દનઃ
ખ્યાતિ અને પુંડરીક – આવી સાત નદીઓ એ પ્રદેશોમાં વહે છે; ત્યાં પણ પુષ્કર વગેરે વિવિધ રૂપે ભગવાન જનાર્દનનું પૂજન થાય છે.
ધ્યાનયોગૈ રુદ્રરૂપ ઈજ્યતે યજ્ઞસંનિધૌ ક્રૌઞ્ચદ્વીપઃ સમુદ્રેણ દધિમણ્ડોદકેન તુ
ધ્યાન અને યોગના માર્ગે, યજ્ઞ સમયે રુદ્રનું પૂજન થાય છે; ક્રૌંચદ્વીપ દહીંના દરિયાથી ઘેરાયેલો છે.
આવૃતઃ સર્વતઃ ક્રૌઞ્ચદ્વીપતુલ્યેન માનતઃ દધિમણ્ડોદકશ્ ચાપિ શાકદ્વીપેન સંવૃતઃ
ક્રૌંચદ્વીપને ચારેય બાજુએ એ જટિલ દહીંના દરિયાએ ઘેરી લીધો છે, જે કદમાં દ્વીપ જેટલો જ છે; અને એ દરિયાને પણ શાકદ્વીપે ઘેરી રાખ્યો છે.
ક્રૌઞ્ચદ્વીપસ્ય વિસ્તારદ્વિગુણેન દ્વિજોત્તમાઃ શાકદ્વીપેશ્વરસ્યાપિ ભવ્યસ્ય સુમહાત્મનઃ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો, શાકદ્વીપનું વિસ્તાર ક્રૌંચદ્વીપ કરતાં બમણું છે; એના સ્વામી ભવ્ય, મહાન અને ઉત્તમ આત્માવાળા છે.