શ્રદ્ધાન્વિતાયાથ ગુણાન્વિતાય પરાપવાદાદ્ વિરતાય નિત્યમ્ વિશુદ્ધયોગાય બુધાય ચૈવ કૃપાવતે ઽથ ક્ષમિણે હિતાય
જેમાં શ્રદ્ધા અને ગુણ છે, જે હંમેશા પરનિંદાથી દૂર રહે છે, શુદ્ધ યોગમાં તત્પર છે, બુદ્ધિશાળી, દયાળુ અને ક્ષમાશીલ છે, અને હિત ઇચ્છે છે—
વિવિક્તશીલાય વિધિપ્રિયાય વિવાદહીનાય બહુશ્રુતાય વિનીતવેશાય નહૈતુકાત્મને સદૈવ ગુહ્યં ત્વ્ ઇદમ્ એવ દેયમ્
જે એકાંત જીવન જીવે છે, નિયમપ્રિય છે, ઝઘડાથી દૂર છે, ઘણું સાંભળેલું છે, વિનયવાળું વર્તન ધરાવે છે અને નિષ્કપટ છે—માત્ર એવા વ્યક્તિને આ ગુપ્ત જ્ઞાન આપવું.
એતૈર્ ગુણૈર્ હીનતમે ન દેયમ્ એતત્ પરં બ્રહ્મ વિશુદ્ધમ્ આહુઃ ન શ્રેયસે યોક્ષ્યતિ તાદૃશે કૃતં ધર્મપ્રવક્તારમ્ અપાત્રદાનાત્
જેમાં આ ગુણો નથી, તેને આ શ્રેષ્ઠ, શુદ્ધ બ્રહ્મ આપવું નહીં; એવું કહેવાય છે કે એ શ્રેષ્ઠ લાભને પામતો નથી, અને અયોગ્યને આપવાથી ધર્મશિક્ષકને દોષ લાગે છે.
પૃથ્વીમ્ ઇમાં વા યદિ રત્નપૂર્ણાં દદ્યાદ્ અદેયં ત્વ્ ઇદમ્ અવ્રતાય જિતેન્દ્રિયાય પ્રયતાય દેયં દેયં પરં તત્ત્વવિદે નરેન્દ્ર
જો કોઈ આખી પૃથ્વી રત્નોથી ભરેલી આપી દે, તો પણ આ ઉપદેશ વ્રતવિહિનને આપવો નહીં; જે ઈન્દ્રિયજિત છે, પ્રયત્નશીલ છે અને પરમ તત્વ જાણે છે, તેને જ આપવો, હે રાજા.
કરાલ મા તે ભયમ્ અસ્તિ કિંચિદ્ એતચ્ છ્રુતં બ્રહ્મ પરં ત્વયાદ્ય યથાવદ્ ઉક્તં પરમં પવિત્રં વિશોકમ્ અત્યન્તમ્ અનાદિમધ્યમ્
હે કરાળ, તને કોઈ ભય રાખવાની જરૂર નથી; આજે તું આ પરમ બ્રહ્મને સાંભળ્યું, જે યોગ્ય રીતે કહેવામાં આવ્યું—અતિ પવિત્ર, દુઃખરહિત, અનંત, અનાદિ અને અમધ્ય છે.
અગાધમ્ એતદ્ અજરામરં ચ નિરામયં વીતભયં શિવં ચ સમીક્ષ્ય મોહં પરવાદસંજ્ઞમ્ એતસ્ય તત્ત્વાર્થમ્ ઇમં વિદિત્વા
આ અતિ ઊંડું, અજર, અમર, નિરામય, નિર્ભય અને કલ્યાણકારક છે; આનું સાચું તત્વ જાણીને, પરમોહને માત્ર અન્યોની વાત સમજી લે.
અવાપ્તમ્ એતદ્ ધિ પુરા સનાતનાદ્ ધિરણ્યગર્ભાદ્ ધિ તતો નરાધિપ પ્રસાદ્ય યત્નેન તમ્ ઉગ્રતેજસં સનાતનં બ્રહ્મ યથા ત્વયૈતત્
આ જ્ઞાન પ્રાચીન સમયમાં સદા રહેનારા હિરણ્યગર્ભ પાસેથી મેળવાયું હતું. પછી, રાજા, તમે મહેનતપૂર્વક તેમને પ્રસન્ન કરીને, તે પ્રખર તેજવાળા, સનાતન બ્રહ્મને આ રીતે પ્રાપ્ત કર્યું છે.
પૃષ્ટસ્ ત્વયા ચાસ્મિ યથા નરેન્દ્ર તથા મયેદં ત્વયિ નોક્તમ્ અન્યત્ યથાવાપ્તં બ્રહ્મણો મે નરેન્દ્ર મહાજ્ઞાનં મોક્ષવિદાં પરાયણમ્
રાજા, તમે જે રીતે પૂછ્યું, એ પ્રમાણે મેં તને બધું કહ્યું છે; મેં બીજું કશું જ નથી કહ્યું, જેમ મને બ્રહ્મનું મહાન જ્ઞાન મળ્યું હતું, જે મોક્ષના ઇચ્છુકો માટે શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે.
એતદ્ ઉક્તં પરં બ્રહ્મ યસ્માન્ નાવર્તતે પુનઃ પઞ્ચવિંશં મુનિશ્રેષ્ઠા વસિષ્ઠેન યથા પુરા
આ સર્વોચ્ચ બ્રહ્મનું વર્ણન થયું છે, જ્યાંથી પાછા ફરવું પડતું નથી; એ તો પૂર્વે મહર્ષિ વસિષ્ઠે પણ કહ્યું હતું, જેમ પ્રાચીનકાળમાં હતું.
પુનરાવૃત્તિમ્ આપ્નોતિ પરમં જ્ઞાનમ્ અવ્યયમ્ નાતિ બુધ્યતિ તત્ત્વેન બુધ્યમાનો ઽજરામરમ્
જે આ સર્વોચ્ચ, અવિનાશી જ્ઞાનને સાચા અર્થમાં સમજતો નથી, તે ફરી જન્મમરણના ચક્રમાં ફસાઈ જાય છે; પણ જે સાચે સમજેછે, તે વૃદ્ધાવસ્થા અને મરણથી પર થઈ જાય છે.
એતન્ નિઃશ્રેયસકરં જ્ઞાનં ભોઃ પરમં મયા કથિતં તત્ત્વતો વિપ્રાઃ શ્રુત્વા દેવર્ષિતો દ્વિજાઃ
મારે દ્વારા આ સર્વોચ્ચ કલ્યાણકારી જ્ઞાનનું તત્ત્વથી વર્ણન થયું છે; બ્રાહ્મણો, તમે આ સાંભળી દેવતાઓથી આશીર્વાદિત થયા છો.
હિરણ્યગર્ભાદ્ ઋષિણા વસિષ્ઠેન સમાહૃતમ્ વસિષ્ઠાદ્ ઋષિશાર્દૂલો નારદો ઽવાપ્તવાન્ ઇદમ્
આ જ્ઞાન મહર્ષિ વસિષ્ઠે હિરણ્યગર્ભ પાસેથી મેળવ્યું હતું; અને વસિષ્ઠ પાસેથી, ઋષિમાં શ્રેષ્ઠ નારદે આ જ્ઞાન મેળવ્યું.
નારદાદ્ વિદિતં મહ્યમ્ એતદ્ ઉક્તં સનાતનમ્ મા શુચધ્વં મુનિશ્રેષ્ઠાઃ શ્રુત્વૈતત્ પરમં પદમ્
મારે નારદ પાસેથી આ સનાતન ઉપદેશ જાણ્યો છે; મુનિશ્રેષ્ઠો, આ સર્વોચ્ચ સ્થિતિ સાંભળી દુઃખ ન કરો.
યેન ક્ષરાક્ષરે ભિન્ને ન ભયં તસ્ય વિદ્યતે વિદ્યતે તુ ભયં યસ્ય યો નૈનં વેત્તિ તત્ત્વતઃ
જેને નાશવાન અને અવિનાશીનું ભેદ સાચે ખબર છે, તેને કોઈ ભય રહેતું નથી; પણ જેને આનું તત્ત્વથી જ્ઞાન નથી, તેને ભય રહે છે.
અવિજ્ઞાનાચ્ ચ મૂઢાત્મા પુનઃ પુનર્ ઉપદ્રવાન્ પ્રેત્ય જાતિસહસ્રાણિ મરણાન્તાન્ય્ ઉપાશ્નુતે
અજ્ઞાનના કારણે, મૂઢ આત્મા વારંવાર દુઃખ ભોગવે છે, અને મૃત્યુ પછી હજારો જન્મો સુધી ફરીથી જન્મે છે.
દેવલોકં તથા તિર્યઙ્ માનુષ્યમ્ અપિ ચાશ્નુતે યદિ વા મુચ્યતે વાપિ તસ્માદ્ અજ્ઞાનસાગરાત્
એ દેવલોક, પશુલોક અને માનવલોકમાં જન્મે છે; અથવા તો એ અજ્ઞાનના મહાસાગરથી મુક્ત પણ થઈ શકે છે.
અજ્ઞાનસાગરે ઘોરે હ્ય્ અવ્યક્તાગાધ ઉચ્યતે અહન્ય્ અહનિ મજ્જન્તિ યત્ર ભૂતાનિ ભો દ્વિજાઃ
અજ્ઞાનનો ભયાનક સાગર અદૃશ્ય અને અપરમાપ છે; બ્રાહ્મણો, રોજે રોજ અનેક જીવો તેમાં ડૂબી જાય છે.
તસ્માદ્ અગાધાદ્ અવ્યક્તાદ્ ઉપક્ષીણાત્ સનાતનાત્ તસ્માદ્ યૂયં વિરજસ્કા વિતમસ્કાશ્ ચ ભો દ્વિજાઃ
એ અપરમાપ, અદૃશ્ય અને સનાતન અવસ્થાથી તમે બહાર આવી શુદ્ધ અને નિર્મળ થયા છો, બ્રાહ્મણો.
એવં મયા મુનિશ્રેષ્ઠાઃ સારાત્ સારતરં પરમ્ કથિતં પરમં મોક્ષં યં જ્ઞાત્વા ન નિવર્તતે
મુનિશ્રેષ્ઠો, મેં સર્વોચ્ચ અને તત્ત્વરૂપ મોક્ષનું સાર અને વધુ સાર તને કહ્યું છે, જેને જાણી મનુષ્ય ફરી પાછો આવતો નથી.
ન નાસ્તિકાય દાતવ્યં નાભક્તાય કદાચન ન દુષ્ટમતયે વિપ્રા ન શ્રદ્ધાવિમુખાય ચ
આ જ્ઞાન કદી પણ નાસ્તિકને, ભક્તિ વિના, દુષ્ટ મનવાળા અથવા શ્રદ્ધા વગરના બ્રાહ્મણને આપવું નહીં.
એવં પુરા મુનીન્ વ્યાસઃ પુરાણં શ્લક્ષ્ણયા ગિરા દશાષ્ટદોષરહિતૈર્ વાક્યૈઃ સારતરૈર્ દ્વિજાઃ
પ્રાચીન સમયમાં વ્યાસે મુનિઓને મૃદુ અને સુમેળભરી ભાષામાં, દસ અને આઠ દોષોથી રહિત અને સારથી ભરપૂર વાક્યો વડે પુરાણ સંભળાવ્યું હતું, બ્રાહ્મણો.
પૂર્ણમ્ અસ્તમલૈઃ શુદ્ધૈર્ નાનાશાસ્ત્રસમુચ્ચયૈઃ જાતિશુદ્ધસમાયુક્તં સાધુશબ્દોપશોભિતમ્
આ પુરાણ પૂર્ણ, નિર્મળ અને પવિત્ર હતું, વિવિધ શાસ્ત્રોના સારથી ભરેલું, શુદ્ધ વંશ સાથે અને સારા શબ્દોથી શોભિત હતું.
પૂર્વપક્ષોક્તિસિદ્ધાન્તપરિનિષ્ઠાસમન્વિતમ્ શ્રાવયિત્વા યથાન્યાયં વિરરામ મહામતિઃ
તેમાં પૂર્વપક્ષ અને સિદ્ધાંતની સ્પષ્ટતા, યોગ્ય રીતે પૂર્ણતા હતી; મહાન બુદ્ધિશાળી વ્યાસે નિયમ પ્રમાણે સંભળાવીને વિરામ લીધો.
તે ઽપિ શ્રુત્વા મુનિશ્રેષ્ઠાઃ પુરાણં વેદસંમિતમ્ આદ્યં બ્રાહ્માભિધાનં ચ સર્વવાઞ્છાફલપ્રદમ્
મુનિશ્રેષ્ઠોએ પણ એ પુરાણ સાંભળ્યું, જે વેદોને અનુરૂપ અને સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપનાર મૂળ બ્રહ્મનામક ગ્રંથ છે.
હૃષ્ટા બભૂવુઃ સુપ્રીતા વિસ્મિતાશ્ ચ પુનઃ પુનઃ પ્રશશંસુસ્ તદા વ્યાસં કૃષ્ણદ્વૈપાયનં મુનિમ્
તેઓ આનંદિત થયા, ખૂબ જ પ્રસન્ન થયા અને વારંવાર આશ્ચર્યચકિત થયા; પછી તેમણે કૃષ્ણદ્વૈપાયન વ્યાસ મુનિની પ્રશંસા કરી.
અહો ત્વયા મુનિશ્રેષ્ઠ પુરાણં શ્રુતિસંમિતમ્ સર્વાભિપ્રેતફલદં સર્વપાપહરં પરમ્
અરે, મુનિશ્રેષ્ઠ! તમે જે પુરાણ વેદો પ્રમાણે કહ્યું, તે સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપનારું અને બધા પાપો દૂર કરનારું છે.
પ્રોક્તં શ્રુતં તથાસ્માભિર્ વિચિત્રપદમ્ અક્ષરમ્ ન તે ઽસ્ત્ય્ અવિદિતં કિંચિત્ ત્રિષુ લોકેષુ વૈ પ્રભો
આ બધું અમારે સાંભળ્યું અને સમજાયું, જેમાં અદભુત શબ્દો અને અર્થ છે; પ્રભુ, ત્રણેય લોકમાં તમને અજાણ્યું કંઈ જ નથી.
સર્વજ્ઞસ્ ત્વં મહાભાગ દેવેષ્વ્ ઇવ બૃહસ્પતિઃ નમસ્યામો મહાપ્રાજ્ઞં બ્રહ્મિષ્ઠં ત્વાં મહામુનિમ્
તમે સર્વજ્ઞ છો, મહાભાગ્યશાળી છો, દેવોમાં જેમ બૃહસ્પતિ, તેમ તમે; અમે તમને, મહાપંડિત, બ્રહ્મનિષ્ઠ મહામુનિ, નમન કરીએ છીએ.
યેન ત્વયા તુ વેદાર્થા ભારતે પ્રકટીકૃતાઃ કઃ શક્નોતિ ગુણાન્ વક્તું તવ સર્વાન્ મહામુને
તમારા દ્વારા વેદનો અર્થ ભારતમાં સ્પષ્ટ થયો છે; હે મહામુનિ, તમારા બધા ગુણો કોણ વર્ણવી શકે?
અધીત્ય ચતુરો વેદાન્ સાઙ્ગાન્ વ્યાકરણાનિ ચ કૃતવાન્ ભારતં શાસ્ત્રં તસ્મૈ જ્ઞાનાત્મને નમઃ
તમે ચારેય વેદો અને તેમના અંગો તથા વ્યાકરણો ભણી, પછી ભારત શાસ્ત્ર રચ્યું; એવા જ્ઞાનમય સ્વરૂપને અમે વંદન કરીએ છીએ.