યદા તુ ગુણજાલં તત્ પ્રાકૃતં વિજુગુપ્સતે પશ્યતે ચ પરં પશ્યંસ્ તદા પશ્યન્ નુ સંસૃજેત્
પણ જ્યારે એ પ્રકૃતિથી જન્મેલા ગુણોના જાળને ત્યાગે છે અને પરમ તત્વને જુએ છે, ત્યારે એ જોઈને શું ફરીથી બંધનમાં ફસાય છે?
કિં મયા કૃતમ્ એતાવદ્ યો ઽહં કાલનિમજ્જનઃ યથા મત્સ્યો હ્ય્ અભિજ્ઞાનાદ્ અનુવર્તિતવાઞ્ જલમ્
હું તો કાળમાં ડૂબેલો છું, મેં શું કર્યું? જેમ માછલી પોતાનાં જ્ઞાનથી પાણીનું અનુસરણ કરે છે,
અહમ્ એવ હિ સંમોહાદ્ અન્યમ્ અન્યં જનાજ્ જનમ્ મત્સ્યો યથોદકજ્ઞાનાદ્ અનુવર્તિતવાન્ ઇહ
એ જ રીતે, હું પણ મોહવશ એક પછી એક મનુષ્યને અનુસરી રહ્યો છું, જેમ માછલી પાણી જાણીને એનું અનુસરણ કરે છે.
મત્સ્યો ઽન્યત્વમ્ અથાજ્ઞાનાદ્ ઉદકાન્ નાભિમન્યતે આત્માનં તદ્ અવજ્ઞાનાદ્ અન્યં ચૈવ ન વેદ્મ્ય્ અહમ્
માછલી અજ્ઞાનવશ બીજું પાણી અલગ નથી માનતી; એ જ રીતે, હું પણ અજ્ઞાનથી પોતાને કે બીજાને ઓળખતો નથી.
મમાસ્તુ ધિક્ કુબુદ્ધસ્ય યો ઽહં મગ્ન ઇમં પુનઃ અનુવર્તિતવાન્ મોહાદ્ અન્યમ્ અન્યં જનાજ્ જનમ્
મારે શરમ આવે છે, કેમ કે હું ભટકેલી બુદ્ધિવાળો, ફરીથી મોહવશ એક પછી એક મનુષ્યને અનુસરતો રહ્યો છું.
અયમ્ અનુભવેદ્ બન્ધુર્ અનેન સહ મે ક્ષયમ્ સામ્યમ્ એકત્વતાં યાતો યાદૃશસ્ તાદૃશસ્ ત્વ્ અહમ્
આ મિત્ર પણ મારા સાથે નાશનો અનુભવ કરે છે; એકરૂપ અને એકતા પામ્યા પછી, જેવો એ છે, એવો હું છું.
તુલ્યતામ્ ઇહ પશ્યામિ સદૃશો ઽહમ્ અનેન વૈ અયં હિ વિમલો વ્યક્તમ્ અહમ્ ઈદૃશકસ્ તદા
અહીં હું સમાનતા જોઈ રહ્યો છું; હું પણ એ જેવો જ છું. એ નિર્મળ છે, એ સ્પષ્ટ છે; હું પણ એવો જ છું.
યો ઽહમ્ અજ્ઞાનસંમોહાદ્ અજ્ઞયા સંપ્રવૃત્તવાન્ સંસર્ગાદ્ અતિસંસર્ગાત્ સ્થિતઃ કાલમ્ ઇમં ત્વ્ અહમ્
હું અજ્ઞાન અને મોહથી અજ્ઞાનતાપૂર્વક વર્ત્યો છું; સંગથી અને વધુ સંગથી, હું આ અવસ્થામાં રહ્યો છું.
સો ઽહમ્ એવં વશીભૂતઃ કાલમ્ એતં ન બુદ્ધવાન્ ઉત્તમાધમમધ્યાનાં તામ્ અહં કથમ્ આવસે
આ રીતે, વશીભૂત થઈને, મેં સમય પસાર થતો જાણ્યો જ નહીં. હું શ્રેષ્ઠ, નીચ અને મધ્યમ અવસ્થાઓમાંથી કેવી રીતે છૂટકારો પામું?
સમાનમાયયા ચેહ સહવાસમ્ અહં કથમ્ ગચ્છામ્ય્ અબુદ્ધભાવત્વાદ્ ઇહેદાનીં સ્થિરો ભવ
સમાન માયાથી અહીં સહવાસ કેવી રીતે કરું, જ્યારે હું અજાગૃત છું? હવે અહીં સ્થિર બની જા.
સહવાસં ન યાસ્યામિ કાલમ્ એતં વિવઞ્ચનાત્ વઞ્ચિતો હ્ય્ અનયા યદ્ ધિ નિર્વિકારો વિકારયા
હું હવે આ સમય માટે સહવાસ કરતો નહીં રહીશ, કેમ કે હું એના દ્વારા છેતરાયો છું; એ બદલાતી નથી છતાં બદલાવથી મને છેતરાઈ ગયો છું.
ન તત્ તદપરાદ્ધં સ્યાદ્ અપરાધો હ્ય્ અયં મમ યો ઽહમ્ અત્રાભવં સક્તઃ પરાઙ્મુખમ્ ઉપસ્થિતઃ
આ બીજાનું દોષ નથી; એ તો મારો જ દોષ છે, કેમ કે હું અહીં આસક્ત થયો અને પરમથી મુખ ફેરવ્યો.
તતો ઽસ્મિન્ બહુરૂપો ઽથ સ્થિતો મૂર્તિર્ અમૂર્તિમાન્ અમૂર્તિશ્ ચાપ્ય્ અમૂર્તાત્મા મમત્વેન પ્રધર્ષિતઃ
પછી આ શરીરમાં અનેક રૂપો ધરાવનાર, રૂપવાળો પણ સ્વરૂપે રૂપરહિત, અને સ્વરૂપે પણ રૂપરહિત, 'મારું' એવો અભિમાન ધરાવવાથી મોહમાં પડી જાય છે.
પ્રકૃત્યા ચ તયા તેન તાસુ તાસ્વ્ ઇહ યોનિષુ નિર્મમસ્ય મમત્વેન વિકૃતં તાસુ તાસુ ચ
એજ પ્રકૃતિથી, એના કારણે, આ વિવિધ યોનિઓમાં, સ્વભાવથી તો 'મારું' એવો ભાવ ન હોવા છતાં, દરેક યોનિમાં 'મારું' એવો અભિમાન થવાથી સ્વરૂપ બદલાઈ જાય છે.
યોનિષુ વર્તમાનેન નષ્ટસંજ્ઞેન ચેતસા સમતા ન મયા કાચિદ્ અહંકારે કૃતા મયા
યોનિઓમાં રહેલા, સંજ્ઞાન ગુમાવેલા મનથી, મેં ક્યારેય અહંકારથી સમતા સ્થાપી નથી કરી; એ મારી તરફથી ક્યારેય થઈ નથી.
આત્માનં બહુધા કૃત્વા સો ઽયં ભૂયો યુનક્તિ મામ્ ઇદાનીમ્ અવબુદ્ધો ઽસ્મિ નિર્મમો નિરહંકૃતઃ
પોતાને અનેક રૂપે બનાવી, એ ફરી મને જોડે છે; હવે હું જાગૃત થયો છું—મારાપણું અને અહંકારથી મુક્ત છું.
મમત્વં મનસા નિત્યમ્ અહંકારકૃતાત્મકમ્ અપલગ્નામ્ ઇમાં હિત્વા સંશ્રયિષ્યે નિરામયમ્
હું આ મનમાં સતત ચોંટેલો 'મારું' એવો ભાવ, જે અહંકારથી બનેલો છે, તેને છોડી, નિરામય અવસ્થામાં આશરો લઉં છું.
અનેન સામ્યં યાસ્યામિ નાનયાહમ્ અચેતસા ક્ષેમં મમ સહાનેન નૈવૈકમ્ અનયા સહ
આ અવસ્થાથી હું સમતા પ્રાપ્ત કરીશ, એ અજાગૃત મનથી નહીં; મારું કલ્યાણ આ સાથે છે, એ એકલા સાથે ક્યારેય નથી.
એવં પરમસંબોધાત્ પઞ્ચવિંશો ઽનુબુદ્ધવાન્ અક્ષરત્વં નિગચ્છતિ ત્યક્ત્વા ક્ષરમ્ અનામયમ્
આ રીતે, પરમ જ્ઞાનથી, પચ્ચીસમું તત્વ અવિનાશી તત્વને જાણે છે, ક્ષર તત્વને છોડી, નિરામય અવસ્થામાં પહોંચે છે.
અવ્યક્તં વ્યક્તધર્માણં સગુણં નિર્ગુણં તથા નિર્ગુણં પ્રથમં દૃષ્ટ્વા તાદૃગ્ ભવતિ મૈથિલ
અવ્યક્ત, જે વ્યક્તના ગુણ ધરાવે છે, તે ગુણવાળો પણ છે અને ગુણરહિત પણ; પહેલા ગુણરહિતને જોવાથી, એ જવું બની જાય છે, હે વૈદેહ.
અક્ષરક્ષરયોર્ એતદ્ ઉક્તં તવ નિદર્શનમ્ મયેહ જ્ઞાનસંપન્નં યથા શ્રુતિનિદર્શનાત્
અવિનાશી અને વિનાશી વિશે, મેં તને ઉદાહરણ રૂપે સમજાવ્યું છે, જેમ શાસ્ત્રોમાં દર્શાવાયું છે અને જ્ઞાનથી યુક્ત છું.
નિઃસંદિગ્ધં ચ સૂક્ષ્મં ચ વિશુદ્ધં વિમલં તથા પ્રવક્ષ્યામિ તુ તે ભૂયસ્ તન્ નિબોધ યથાશ્રુતમ્
હવે હું ફરી તને સ્પષ્ટ, સંશયરહિત, સૂક્ષ્મ, શુદ્ધ અને નિર્મળ વાત કહું છું—જેમ સાંભળ્યું છે તેમ ધ્યાનથી સાંભળ.
સાંખ્યયોગો મયા પ્રોક્તઃ શાસ્ત્રદ્વયનિદર્શનાત્ યદ્ એવ સાંખ્યશાસ્ત્રોક્તં યોગદર્શનમ્ એવ તત્
સાંખ્યયોગ મેં શાસ્ત્રના બંને દૃષ્ટાંતથી સમજાવ્યો છે; સાંખ્યશાસ્ત્રમાં જે કહેવાયું છે, એ જ યોગનું દર્શન છે.
પ્રબોધનપરં જ્ઞાનં સાંખ્યાનામ્ અવનીપતે વિસ્પષ્ટં પ્રોચ્યતે તત્ર શિષ્યાણાં હિતકામ્યયા
જ્ઞાન, જે જાગૃતિ તરફ લઈ જાય છે, હે રાજા, એ ત્યાં શિષ્યોના હિત માટે સ્પષ્ટ રીતે સમજાવાયું છે, જે સાંખ્યનો ધ્યેય છે.
બૃહચ્ ચૈવમ્ ઇદં શાસ્ત્રમ્ ઇત્ય્ આહુર્ વિદુષો જનાઃ અસ્મિંશ્ ચ શાસ્ત્રે યોગાનાં પુનર્ભવપુરઃસરમ્
આ શાસ્ત્રને વિદ્વાનો 'મહાન' કહે છે; અને આ treatise માં યોગનો ક્રમ ફરીથી સમજાવવામાં આવ્યો છે.
પઞ્ચવિંશાત્ પરં તત્ત્વં પઠ્યતે ચ નરાધિપ સાંખ્યાનાં તુ પરં તત્ત્વં યથાવદ્ અનુવર્ણિતમ્
પચ્ચીસમું તત્વ પછીનું પરમ તત્વ અહીં શીખવાય છે, હે મનુષ્યાધિપતિ; સાંખ્યનો પરમ તત્વ યોગ્ય રીતે વર્ણવાયું છે.
બુદ્ધમ્ અપ્રતિબુદ્ધં ચ બુધ્યમાનં ચ તત્ત્વતઃ બુધ્યમાનં ચ બુદ્ધત્વં પ્રાહુર્ યોગનિદર્શનમ્
જે જાગૃત, અજાગૃત અને જાગૃત થતું છે—જે જાગૃત થવું છે, તેને યોગશાસ્ત્ર અનુસાર જ્ઞાન કહેવાય છે.
અપ્રબુદ્ધમ્ અથાવ્યક્તમ્ ઇમં ગુણનિધિં સદા ગુણાનાં ધાર્યતાં તત્ત્વં સૃજત્ય્ આક્ષિપતે તથા
જે અજાગૃત અને અવ્યક્ત છે, ગુણોના ખજાનાં જેવું છે, એ ગુણોના તત્વને હંમેશા ધારણ કરે છે, સર્જે છે અને પાછું ખેંચી લે છે.
અજો હિ ક્રીડયા ભૂપ વિક્રિયાં પ્રાપ્ત ઇત્ય્ ઉત આત્માનં બહુધા કૃત્વા નાનેવ પ્રતિચક્ષતે
અજન્મા, હે રાજા, રમતમાં પરિવર્તન પામે છે એવું કહેવાય છે; પોતાને અનેક રીતે બનાવી, તેને અનેક જેવો કહેવાય છે.
એતદ્ એવં વિકુર્વાણો બુધ્યમાનો ન બુધ્યતે ગુણાન્ આચરતે હ્ય્ એષ સૃજત્ય્ આક્ષિપતે તથા
આ રીતે વર્તન કરતાં, જાગૃત થતો હોવા છતાં જાગે નહીં; એ ગુણોમાં પ્રવૃત્ત થાય છે, સર્જે છે અને પાછું ખેંચે છે.